צצת, עמפמ1נז} עפ1םתמ1נצ 8 1611 6אעמ2ת21ע9פ אעצע1פ
3 +.ס אנ
אט / ם, |4,
װז4161606/ 0ז16סתס
6,)ס 111006 1085 0/6סט 4111 {ס 0וס1696/0011ט +1וסווםוװזזסת
וזסם 108014 /וט
{ס יז 101671 14
1װזו01טז30 /06ז18
2
א נאת:) 8008 בפוסםס1צ 41 8,110 ,וו
9 211ע9 ,81,455 , 1451 11 1 4,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
: =
. ואל
69
25
6 זא
א א"
=
,75
=
7
בי
םת 48ייה,זפזנסס 08848 -
זתמ11ע 41 אע 501101
010 1
פּאַרטרעט פון שלום-עליכם.
געצייכנט פון מ, קאַנטאָר
/אזדאקס6ה2 1,4 אם ס5מהקואן
מאזדאק26ג/ אן מקמזאזהת
ייעש0ס1'* 1401101181
2 ,418:5/ 5סאוטטט
16 8 118:08 סטף 46065:0 61 660 0068
ס} צָק +תמואעטסס
2טוסזומ8 32 }0 12844066 /
| }עס צ שסוז1
אַלע װערק
- פון
שלום עליכם
0
נאַנד 1
יוגנט-ראָמאַנען :
טײַבעלע /
קינדער-שפיל
ייִדישע ראָמאַנען: | |
סענרער בלאנס.
און זײַן גטזינױל -
סטעמפּעניו
פון פ אַר לאַג
מיטן אַרױסגעבן שלום-עליכמם , אַלע ווערק" פאַרמעסט
זיך דער ארגענטינער איקוף ניט נאָר אף זײַן גרעסטער
פאַרלאַג - אונטערנעמונג, נאָר אויך צו געבן א תיקון שלום
עליכמם גאַנצן שאַפן, א מייל פון וועלכן איז נאָך ביז איצט
קיינמאָל ניט דערשינען אין בוך-פאָרעם.
וי אומװואַרשײַנלעך דאָס זאָל ניט אויסזען, זײַנען נאָך
פאַראַן ניט-פארעפנטלעכטע ווערק פון אונדזער קלאסיקער
װאָס דער ברייטער עולם קען זיי ניט און װאָם געפינען זיך
אין שלום עליכמס אַרכיוו. לויט א ספּעציעלן אָפּמאך מיט
די יורשים האָט דער איקוף באַקומען דאָס רעכט איינצו-
שליסן די דאָזיקע ווערק אין דער גרויסער שלום-עליכם-
אױפגאַבע װאָס אונדזער פֿאַרלאָג גיט אַרױם. די ווערק װאָם
מיר דרוקן איבער נעמען מיר אַרױס פון דער פּאָלקס-פאַנד-
אויסנאַבע , אַלע ווערק פון שלום-עליכמען" (1998-1917) און
פון דער ראַטנפֿאַרבאַנדישער אויסנאבע , שאָלעם אלייכעמם
אלע ווערק" (1948). - |
די אױסגאַבע איז אויסגערעכנט אַף 50 ביכער געבונדן
אין 15 בענד. ס'וועט אויך צוקומען א באַנד מיט גרינטלעכע
קולטור-היסטאָרישע און ליטעראריש-קריטישע אָפּהאַנדלוג-
גען וועגן גרויסן קלאַסיקער.
מיטן אַרױסנעבן די פולע אױסגאבע פון שלום:עליכמם
ווערק טראָגט צו דער ארנענטינער איקוף דער ייִדישער
קולטור-וועלט 15 קלאסישע גרונט-ביכער, װאָם זײַנען איצט
אין ערגעץ ניט בנמצא,
מיט פרייד גיכן מיר איבער שלום עליכמם , אַלע, ווערק"
דעם בריימן ייִדישן לייענער-עולם און מיר זײַנען זיכער אַז
- מיר האָבן אױסנעפילט אַ גרויסן כיבליאָגראַפּישן בלויז אין
ייָדישן בוך-וועזן.
|חסעג- א
=
2
-
= '
=
,
-'
י;
:
4
:
:
ביג
געשריבןן אין יאָר 1884 |
יי יי ן
ט יי ב ע לע
עס איזט איינע אַלטע געשיכטע,
דאָך בלייבט זי איממער ני;
אונד װעם וי יוסט פּאַסיערטע,
דעם בריכט דאָס הערץ ענטצויי..
(היינריך היינע).
אין אַ קליין ליכטיק צימער, באַ אַ קליין אָפן פענצטער, איז געזעסן
טײַבעלע, א יונג מייד? פון אַ יאָר אַכצן. מיט אַן אַרבעט אי די הענט,
איר שיין ליכטיק פּנים האָט באַװיזן, אַז זי איז צופרידן; אירע טות-
קעלע, נלענצנדיקע אוינן האָבן גענרענט וי פײַער, אירע שװאַרצע גע-
קרײַזלטע קורץ-אונטערגעשאָרענע האָר האָבן פאַרשטעלט פון ביידע זײַטן
אירע. פאַרפלאַמטע באַקן, און אָף איר קליין מײַלעכ? האָט געשפּילט
אַ צופרידענער שמייכ?; מיט אירע קליינע װוײַסע הענטלעך האָט זי
אַװעקגעלײגט די אַרבעט אָן אַ זײַט, האָט א װאָרף געטאָן מיט דעם
קאָפּ, פאַרשאַרט די האָר, צונויפגעלייגט ביידע הענט אֵף דעם האַרצן,
און האָט געװאָרפן אירע שיינע שוואַרצע אויגן אַף דעם יונגן מאַן, װאָס
איז געזעסן אַקעגן איר און האָט געלעון אַ בריוו. דאָס איז געװעזן
אַ הויכער שיינער מאַן פון א יאָר צװאַנציק, מיט אַ װײַס סקײַלעכדיק
געזיכט, מיט בלויע אויגן און בלאָנדע האָר. געקליידט איז ער געווען
זייער עלעגאַנט, אײיראָפּעיש, וי אונדזערע האַלב-אַריסטאַקראַטישע גבי"
רישע קינדער; אַ שווערע מאַסיווע גאָלדענע קייט מיט זייער אַ טײַערן
שטיין אײַנגעזעצט אין דעם רינג, װאָס ער האָט געטראָגן, און דערצו
זײַן ריין װײַם געזיכט מיט זײַנע אויסגעגלעטע ווייסע הענט האָבן גע"
וויון, אַז ער איז געװואַקסן באַ רײַכע עלטערן און האָט נאָך ניט געװוּסט
- | | 12 | שלום עליבם |
װאָס הייסט אַרבעטן אין דער וועלט און פון װאַנען רײַבקײט נעמט זיך.
| דאָס איז געוויס אַ ייִדישער פּינאַנץ-פּרינץ --- איינער פון די, װאָס גלויבן .
ניט דעם, װאָס באַקלאָגט זיך אַף דער שלעכטער צײַט, און מיינט, אַז ע ר
ד אַ ד ף אַזױ לעבן, און דער אַנדערער --- דער אַנדערער זאָל זיך לעבן,
וי ער פאַרשטייט... נאָר מיר וװועלן זיך נאָך באַקענען גאַנץ נאָענט מיט,
אונדזער העלד, |
--- מאָריץ ! װאָס קלערט איר צו ענטפערן דער מוטער אף דעם
בריוו ? -- האָט אים דאָס מייד? פּלוצים אַ פרעג געטאָן. מאָריץ איז רוט -
געװאָרן און האָט איר ניט באַלד געקאַנט ענטפערן; ער איז אױיפגעשטאַנען
פון דעם בענק? און איז זיך אַ פּאָר מאָל דורכגענאַנגען הין און צוריק;
דערנאָך האָט ער זיך געזעצט נעבן דעם מיידל און האָט גענומען איר האַנט, -
אין זײַנע הענט און האָט לאַנג געקוקט איר אין די אויגן. ער האָט געזאָגט
צו איר : |
--- װאָס פרעגט איר מיך עפֿעס הײַנט, װאָס איך קלער איר צו ענט-
פערן אף איר בריוו? דאָס זעלבע װאָס אַף אַלע אירע בריון...
דאָס מיידל האָט אַביסל נאָכגעטראַכט און האָט שטי? אַרױסגעצױגן
איר האַנט פון זײַנע הענט און האָט אַראָפּגעלאָזט די אוױיגן, מאָריץ האָט
זיך אײַנגעבױגן און האָט איר געװאָלט אַ קוק טאָן אין פּנים; זי האָט
אים מיט ביידע הענט אַרומגעכאַפּט דעם האַלדז און האָט אים לאַנג גע-
קושט אין קאָפּ און אין די אויגן, |
--- טײַערער, טײַערער מאָריץ, דו ביזט מײַן פריינט! טייערער מאָ-
ריץ ! זײַ מיר מוח?, איך בין א שלעכטע ; באַשטרָאָהּ מיך, איך בין דין
ניט װוערט : איך קלער אַף דיר שלעכטס... אַז דו גייסט אַװעק און איך
זע דיך ניט, ווערסטו באַ מיר אֶן דעם נאַנצן גלאַנץ ; דו װײַזט מיר אויס
קליין, אָרעם, נידעריק, פאַלש, נאָך ערגער פון פאַלש --- שװואַך, שוואַך ! !
מאָריץ ! איך האָב פּײַנט אַ שװאַכן מענטשן אָן אַ כאַראַקטער, --- ערגער,
הונדערט מאָל ערגער פֿון אַ פאַלשן, פון אַ מערדער; דער מערדער אי אַ
שלעכטער מענטש, נאָר אַ מענטש; אָבער דער ,בעזכאַראַקטערנע" אי
גאָר קיין מענטש ניט באַ מיר -- אַ פליג, אַ װאָרעם...
באַ די ווערטער האָט טײַבעלע אַרוֹיסגעלאָזט מאָריצן פון אירע
אָרעמס און איז װוידער געבליבן זיצן שטיל און האָט נאָר געקוקט אַף אים.
מאָריץ איז געווען פאַרװוונדערט איבער איר הײַנטיקער אויפפירונג; ער
ה פצנעל - יי א א א אי 19
| האָט געזען, אַז זי איז הײַנט צערודערט : אָט ווערט זי געבעדיק און מונ-
טער, און אָט ווערט זי פאַרטראַבט און עפּעס אַזױ אומעטיק, אַז דאָס
האַרץ קאָן צעריסן ווערן קוקנדיק אַם איר בלאַס געזיט; עס איז עפַּעס
יניט כדרך הטבע.
| -- טײַבעלע !- מיין טײַערע ! דו ביזט חײַנט ניט מיט אַלעמען. זאָג
| דעם. אמת, װאָס איז מיט דיר ? װאָס קלערסטו איצט ? װאָס זיינען דײַ-
| נע שיינע אויגן אַזױ פאַרטראַכט ? װאָס באַדייט דער װאָלקן, װאָס ווערט
פּלוצים איבערגעצויגן אַף דײַן שיין געזיכט. איך קען דיך גיט פון
געכטן, דאַכט זיך, --- זאָג, װאָס איז מיט דיר ? דו צווייפלסט אין מיר?.
אין דיין מאָריצן ? דו ווייסט, וי אַזױ איך האָב דיך ליב, איך דאַרה דאָס -
דיר ניט דערציילן..,
--- איר דאַרפֿט דאָס מיר ניט דערציילן --- האָט טײַבעלע איבערגעוזאָגט
זײַנע ווערטער פאַרטראַכט וי פריער,
-- װאָס זשע דען4 װאָס. זשע דען זאָל איך קלערן } מיר װעלן
דאָך באַלד -- דו ווייסט 4 --- מיר ועלן דאָך באַלד גקיקלעך זײַן; מײַן
| מוטער װועט נאָר פון קאַר?לסבאַד קומען, זאָג איך איר. באַלד מײַנע פּלע-
-נֶער; זי װעט זיך דאָס דעדפרייען; זי װועט דיך אַרומנעמען װי אַ קינרי.
--- אַך, מאָריץ, מאָריץ ! איר זענט יאָ אַ קינד, און דערצו נאָך אַ
פאַרצערטלט קינד ! איר רעדט זיך אַליין אײַן גאָט װייסט װאָס פאַר
. נאַרישקײיטן, און ווילט נישט קוקן אַף דער אַנדערער זײַט פון דער מטבע...
איר האָט דאָך ערשט אַליין געלייענט איר בריו! איר פאַרשטייט דען
! ניט, צוליב װאָס זי דולט אײַך אַ קאָפּ מיט דער פאַמיליע נאָטקין און
מִיט די זעלטענע מעלות פון דער מאַמוע? נאָטקין, וועלכע האָט זיך,
י נאָך די ווערטער פון אײַער מוטער, כמעט פאַרליבט אין אמער פּאָר-
טרעט 4.. | |
-- נו, ווער הערט זי -- האָט מאָריץ געענטפערט, אַרומגײעג-
| דיק איבער דעם צימער. --- איך לעב ניט מער מיט רער מאַמעס שבל,
| איך בין ניט דער !מאַמעס קינך",.. זי װעט ניט װעלן? װאָס הייסט ?
פאַר װאָס זאָל זי ניט װעלן 4 װײַל מײַן בלה האָט קיין געלט ניט ?
| נאַרישקייטן ! איך האָב אַלײין געלט און דאַרף גאָר ניט קיין געלט !
יחוס ? װאָס טויג מיר יחום ? זי װעט מורא האָבן פאַר יידישע מײַלער :
מע װועט זאָגן, אַז מאָריץ, גאָלדע זילבערמאַנס בךיחיד, האָט חתונה
14 ש 5 ום עי כם -
געהאַט פאַר אַן אָרעם מיידל, װאָס קיינער ווייסט זי ניט? ער הערט
זיי 4 װאָס בין איך -- אַ קינד? איך בין אַ מאַנספּאַרשױן! איך קאָן
באַשטײן פאַר זיך! איך בין פרײַ: קיינער סמעיעט ניט מיר צו שטערן
מײַן גליק, אפילו מײַן מוטער! איך גיי באַלד אַהיים און שרײַב איר אַ
בריוו... און שיק איר הײַנט א דעפּעשע,.. איך גיי שוין, די רגע...
װאָס װײַטער מאָריץ האָט גערעדט, איז ער אַלץ מער פאַרפלאַמט
געװאָרן. מען האָט געזען, אַז ער רעדט דאָס ערנסט, מיט געפיל, מיט דעם
גאַנצן האַרצן, מיט דעם רעכטן אמת... טײַבעלע אָבער איז לאַנגזאַם צו"
געגאַנגען צו אים און האָט אים אָנגערירט באַ דער האַנט.
--- מאָריץ, גענוג ! אײַלט דאָך ניט אַזױ; מע דאַרף ניט טעלעגראַ-
פירן קײַן קאַרלסבאַד; אײַער מוטער דאַרף ניך קומען אַהײם; מיר װעלן
נאָך. האָבן צײַט איר צו זאָגן...
מאָריץי איז אַביס? געשטילט געװאָרן און האָט געזאָגט :
-- נו, װועל איך איר כאָטש אַ בריוו שרײַבן, אַז איך בין אַזױ גליק"
לעך... |
מאָריץ! מע דאַרף דאָס אויך ניט ! זי װעט ניט פאַרשטיין אײַער
גליק; זי קאָן דאָס ניט פאַרשטיין. . . אָבער אַז זי װעט קומען און איר
וועט מיט איר פּערזענלעך ריידן, וועט דאָס אַנדערש זײַן.. . איצט גייט
אַהים ;: עס איז שוין זייגער צוויי. קומט ניט הײַנט, קומט מאָרגן פרי;
איך בין הײַנט פאַרנומען אַ גאַנצן טאָג -- אַדיע !
מאָריץ האָט אַף זיך אַרױפגעװאָרפן דעם אױבערראָק, ער האָט אִפּ-
געזוכט דעם הוט מיט דעם שטעקן און האָט געקליבן אַװעקצוגײין; ער
איז צוגעגאַנגען צו טײַבעלען און האָט איר געגעבן די האַנט,
--- דו גלויבסט מיר ? טײַערע |..
--- מאָריץ! --- האָט זי אים געענטפערט, און אירע אויגן האָבן
זיך ווידער אָנגעצונדן. --- מאָריץ! איך גלויב דיר! טײַערער, טײַערער
מאָריץ ! זײַ מיר מוח? מײַנע נאַרישע געדאַנקען,.. איך גלויב דיר, מאָ-
ריץ, דו ביזט מײַן לעבן...
מאָריץ איז שוין געשטאַנען באַ דער טיר ; טײַבעלע האָט אים צו-
ריק צוגערופן און האָט אים געזאָגט :;
--- מאָריץ! איך בין אינגאַנצן דײַנע... דו ביזט באַ מיר אַלץ... אָן
דיר בין איך גאָרנישט, מאָריץ! אַז דו גייסט נאָר אַרױס פון דער טיר,
:
יט ײַ בע לע ר 18
װוײַזט זיך מיר אויס, אַז איך על דיך שוין מער ניט זען , . . װאָס װועל איך
טאָן ? --- זײַ מיר מוח?, טײַערער פרײַנט מײַנער! דײַן טייבעלע איז
א נאַריש קינד, א קאפּריונע מיידל, כאיכאיכא!
מאָריץ איז אַװעקגעגאַנגען פארטיפט אין געדאַנקען: ער האָט גאָר
ניט געקאַנט פאַרשטיין אירע ווערטער, איר געלעכטער... ער װאָלט זיך
אָבער נאָך מער פאַרװוּנדערט, ווען ער זאָל זיך געווען אומקערן צוריק ;
ער װאָלט געטראָפן טײַבעלען אין בעט, באַגאָסן מיט הייסע ביטערע
טרערן...
11
מאָריץ זילבערמאַן װאָט אַמאָל, מיט אַ יאָר צען פריער, געהייסן .
?מאיר", און זײַן מוטער, נאָלדע רב מאירס, רופט אים נאָך הײַנט אויף
,מאיר?". נאָר זינט די ציװויליזאַציע האָט אָנגעחויבן אַרײַנקוקן צו אוג" /
דזערע ברידער אויך, האָנן מיר זיך דערשראָקן פאר איר, און האָבן באלד
זיך געכאַפּט צו די קליידער סמיט די נעמען; די אַטלעסענע זשופעצע
מיט דעם קײַלענדיקן שטרײַמל איז פאַרביטן געװאָרן אַף א קורצן פראַק
מיט אַ צילינדערהוט, און דער נעכטיקער מאיר בערלס, זרח נפתלים און
קלמן רב וועלוולס זײַנען פּלוצים געװאָרן מאָריץ באַָריסאָװיטש, זא"
כאַר פּאַנטעלעמאָנאָװויטש און קלימענטי ולאדימיראָוויטש.,. מאירל,
וועלכן מיר מוזן אָנרופן װי ע ר ויל -- ,מאָריץ", אין געװאַקסן א
יתום בא זײַן רײַכנער מוטער, גאָלדע זילבערמאַן, אָדער גאָלדע רב מאירם,
-- איר פאָטער רב מאיר איז געווען זייער אַן קאדם חשוב"; אין די
יונגע יאָון איז ער געוען אַ פּשוטער אַרענדאר, נאָר דער פּריץ האָט
אים זייער ליב געהאט, און האָט אים נעמאַכט פֿאַר דעם ערשטן מאַקי
טאר אין הויף. רב מאיר האָט באַקומען עטלעכע קערבלעך, און אַז דער
פּריץ איז ,מת? געװאָרן און האָט קיין קינדער ניט איבערגעלאָוט, אין
ער געװאָרן באַ דער פריצה א .בן-בית", און האָט מיט איר אַװי לאַנג
געהאַנדלט, ביז רב מאיר איז געװאָרן דער פּריץ, און די פּריצה האָט
גענומען באַ אים פּענסיע. רב מאיר איז געװאָרן גרויט, האָט באַקומען א
נאַמען, האָט אָנגעהויבן פאָרן צום רבין... אַף דער עלטער איז רב מאיף
אַרױסגעפאָרן קיין נ., האָט אָנגעהויבן פּראַווען שלש-סעודותן, און ,חברה"
האָבן אים גנעמאַכט דעם נאָמען אַזױ גרויס, בין ער האָט זיך משדך גע-
16 | | ש 5 ום ע 5 כ ם
ווען מיט דעם רבינס אַ שוועסטער און האָט געקויפט פאַר הונדערט טויזנט
רוב? אַן איידעם אַ צאַצקע פאַר זײַן בת-יחידה, גאָלדעניו, און איז
באַרוט געשטאָרבן. דער איידעם, די צאַצקע, רב מאָטעלע, איז טאַקע
געווען אַ גילדערנער יונגערמאַן, אַ תכשיט, און האָט ניט געװוּסט קיין
צורת מטבע. ער איז אָבער געווען אַ קראַנקער, האָט ער זיך אָפּגעמר
טשעט עטלעכע יאָר און איז געשטאָרבן און איבערגעלאָזט גאָלדען אַ
יונגע אלמנה פון דרײַ און צװאַנציק יאָר מיט אַ קליין קינד פון צוויי
יאָר,. גאָלדע האָט שוין דאָס צווייטע מאָל ניט געװאָלט חתונה האָבן
(דאָס איז באַ אונדז אַפילו זעלטן), כדי איר מאיר? זאָל ניט דאַרפן אָנ"
קומען צו אַ שטיפּפאָטער, זי האָט איר גאַנץ לעבן אַוועקגעשענקט מאירלען,
וועלכער איז, אויפגעצויגן געװאָרן אף זײַד מיט אַלערלײ פאַרגעניגנס,
ביז צען יאֶר האָט מען אים. געהאַלטן מלמדים, און מאיר? האָט זייער
גוט געלערנט, גאָלדע האָט אָבער געװאָלט, ער זאָל קענען אַלץ אף דער
וועלט, קיין געלט האָט זי ניט געקאַרגט. זי האָט געזען וי אַנדערע גבי"
רים לאָזן לערנען זייערע קינדער, האָט זי אים אויך צוגענומען אַ פראַנ-
צויז אין שטוב אַרײַן, מיט אַ לערער אף רוסיש און דײַטש; מע האָט אים
געלערנט פּיאַנאָ שפּילן, טאַנצן, רײַטן אַפ אַ פערד און ,עטיקעטע? (דרך-
ארץ) -- וי אַזױ צו גיין, צו רעדן און זיך צו באַנעמען צווישן מענטשן.
גאָלדע האָט אָבער געװאָלט, ער זאָל דערצו זײַן אַן ערלעכער ייָד אויך.
צו דער .בר מצוה" האָט מאיר? געזאָגט פאַר אַן עוֹלם זייער אַ פײַנע
דרשה, וועלכע האָט געקאָסט גענוג געלט און אף וועלכער ער האָט געבעך
גענוג געהאָרעװעט, כאָטש ער האָט זי אַלײן װינציקיװאָס פאַרשטאַנען,
און אַז ער איז געקומען סאַמע צום רעכטן שפּיץ, װוּ מע דאַרף אויסבויגן
דעם גראָבן פינגער,. האָט אים ליפּאיקנאָבעל (אַזױ האָט געהייסן דער
גמרא-מלמד) שיעור אײַנגעשפונגען, און רב געצל דער דײַן איז געזעסן
אס אַזאַ שטייגער, וי קאָפּערניק אין דער מינוט, ווען ער איז געפאַלן אַף
דער המצאה, אַז די ערד דרייט זיך. און גאָלדע ? גאָלדע האָט געוויינט
מיט זיסע גליקלעכע טרערן און האָט נאָכדעם דרײַ טעג כסדר אַלע רגע
געשיקט נאָך ליפשע די גראָבע, זי זאָל אָפּשפּרעכן מאירלען אַ גוט
אויג... אַזױ איז ער געװאַקסן דאָס, װאָס באַ אונדז האַלט מען פאַר אַן
אידעאַל -- ;אַביס? אַהין, אַביס? אַהער", פון יעדער זאַך דאָס אויבערש-
טע, נאָר אין אמת אַרײַן -- אָן תורה, אָן חכמה, אָן װיסנשאַפט, נים
טײַ בע לע 17
אויסגעסוויסטשעט, ניט אויסגעבילדעט דעם שכ?.. אַלץ איו באַרעכנט
צו גלאַנצן פון אויבן, כדי מע זאָל קאָנען טאָן אַ שיינעם שידוך. דער
שדכן שרײַבט אַה דעם חתן, אַו ער איוז א ,מושלם,, א פנאַנצער
מענטש", ,,צו גאָט און צו לייט", מע גיט אים א סך נדן מיט אַ כלה,
און אַזױ גייט פאַרבײַ זײַן יוגנט, און אַז ער װערט עלטער און גייט
אַרױס אֵף דער וועלט, זעט מען ערשט דעמאָלט אַרױס, וי די דערציונג
האָט אַף אים געווירקט... מאיר? האָט געהאט אזאַ דערצוונג ביז זיבעצן
יאָר, ביז די געלעגנהײַט האָט אים צװאַמענגעבראַבט מיט פעלדמאַנען
מיט וועלכן מיר וװועלן אונדזער לעזער באַלד באַקאַנט מאַכן.
111
מיכאַיֵל פעלדמאַן איז געווען איינער פון די, װאָס האָבן זיך גע"
שלאָגן פאַר דער ,השכלח? און זיינען מיט גװאַלד געװאָרן ,משכילים",
זיי זיינען געוועון א גאַנצע קאַמפּאַניע יונגע לײַט, װאָס זײַנען געזעסן
אַף קעסט און האָבן געשטודירט אין קלוין, אַלע אֶף איין פאַקולטעט:
געריסן די גמרא, געבאַקן קאַרטאַפלעם, געננבעט ליכט פון די יאָרצײַטן
געשמיסן דעם שמש און געטאָן נאָך אַזעלכע װויכטיקע זאַכן.. דאָס אין
געוועזן אין דער צײַט, װאָס ייִדן האָבן נאָך פון קיין גימנאויעס ניט
געהערט --- ווער שמועסט אין די קליינע שטעטלעך, װוּ מען האָט מאַפּום
מיט שולמאַנס ביכלעך געברענט, און ווער עס האָט בגנבה געלייענט דעם
,חמגיד", ;חמליץ", ,,קול מבשר", דער האָט געהייסן ,אפּיסורס"..
פעלדמאַן האָט ערנעץ געקראָגן דעם ,תעודה מיט דעם ,ורובבל" און האָט
געלייענט פאַר די חברים, בין רב פײַביש דער לאַנגער, װאָס פלעגט
אויך לערנען אין קלויז, האָט זיי געמסרט צו דעם גביר פון דער שטאָט,
רב נחמן פליאַסק, און עס איז געװאָרן א ווילדער כעס אין שטאט. רב
נחמן איז געווען זייער אַ פרומער ייִד; ער האָט געלעבט פון פּראַצענט
און פלעגט עסן אָרעמע לײַט מיט די ביינער, און אָפּשרײַבן אַן ארעמאן
די בעבעכעס פאַר צען רוב? פּראָצענט איז באַ אים קיין נאַװוינע ניט גע"
ווען, נאָר קיין עולות האָט ער ניט געקאַנט לײַדן -- ער האָט די אַלע
ביכלעך געהייסן פאַרברענען, און דעם ,אפס דמים" האָט ער פריער
אַליין צעריסן אף פּיצ-פּיצלעך און דערנאָך ערשט פאַרברענט. די יונגע
לײַט האָט ער צעטריבן פון דער קלוין; טייניקע סון זיי האָט מען אִפ-
18 ש 9 ום ע יכ ם
געשיקט צום רבין אַ; תיקון, און פעלדמאַנען, דעם רעכטן סם, האָט
מען גענויט, ער זאָל גטן דאָס װוײַב און פאָרן ,ווו דער שוואַרצער פעפער
װאַקסט?... פעלדמאַן איז אַװעקגעפאָרן קײַן זשיטאָמיר אין דער ראַבינער-
שול; ער האָט דאָרט געענדיקט און איז אַװעק קיין פּעטערבורג אין דער
אוניווערזיטעט. נאָר די לעבנסמיט? מיט דעם פּעטערבורגער קלימאַט
האָבן אים ניט דערלויבט צו לערנען װײַטער, איז ער געקומען קיין נ.,
וו עס קומט-פאָר אונדזער געשיכטע. ער האָט דאָ געהאַט אייניקע פרײַנט,
גאַנץ רײַכע לײַט, נאָר ער האָט אָבער באַ זיי ניט געװאָלט זײַן, און האָט
געלעבט פון שטונדן. זײַן געזונט, וועלכער איז אָפּגעשװאַכט געװאָרן אין
זשיטאָמיר פאַר די אַכט יאָר. װאָס ער האָט דאָרט געליטן הונגער און
קעלט, האָט זיך אין נ. אָנגעהויבן צו פאַרבעסערן, נאָר קיין פּעטערבורג
האָבן אים די דאָקטוירים נאָך ניט געהייסן פאָרן, ביז ער װעט נים איג"
גאַנצן געזונט ווערן, און אַזױ זײַנען אַװעקגעגאַנגען דרײַ יאָר. אין דער
צײַט האָט ער געהאַט אַ שטונדע באַ דעם גראַף װ., וועלכער פלעגט
לײַען געלט בא גאָלדע זילבערמאַן, איינמאָל האָט דער גראַף זייער אִפּי
געלױבט זײַן ייַדישן כערער פאַר גאָלדען, נאָלדע האָט געװאָלט, אַז איר
מאיר? זאָל באַ אים אויך ?ערנען, האָט זי געשיקט נאָך אים די קאַרעטע,
נאָר פעלדמאַן האָט געענטפערט, אַז ער קאָן קומען צודפוס. און אַז ער
איז געקומען, האָט ער מאירלען נישט געטראָפן. גאָלדע האָט אים גע"
בעטן זיצן.
--- ווים? װועט איר נעמען באַ מיר פאַר מײַן זון ?4 -- האָט אים
גאָלדע געפרעגט.
--- איך ווי? פריער זען אײַער זון און אים קענען.
--- װאָס הייסט? איר קענט ניט מײַן מאירלען ?...
באַ די ווערטער איז מאיר? אַרײַנגעקומען, האָט אַ קוש געטאָן דער
מוטער די האַנט, אַף פעלדמאַנען האָט ער װאָרף געטאָן אַן אױג און
קוים אַ שאָק? געטאָן מיט דעם קאָפּ, פעלדמאַן איז געזעסן, װי אף הייסע
קוילן. |
--- מאירל! איך וויל דיר דינגען אָט דעם נײַעם לערער, ער לערנט
מיט אונדזער גראַפס קינדער.
מאיר? האָט אפילן קיין קוק ניט געטאָן אף אים און האָט נאָר א
פרעג נעטאָן די מוטער, צי זי האָט זיך שוין מיט אים באַדונגען. פעלד-
טײַבע לע | | 19
יק
דען און האָט געזאָגט ;
--- איך האָב אײַיך פריער געזאָנט, אַז איך רעד ניט פון קיין געלט,
ביז איך װעל זיך נישט באַקענען מיט דעם תלמיד פּערזענלעך. אײַער
זון דאַרף נאָך ניט קיין לערער: עֶר איז נאָך צו יונג און דאַרף זיך נאָך
אַביסל צולערנען, וי אַזױ זיך צו באַגיין מיט מענטשן. -- מיט די
ווערטער איז ער אַװעק פון זילבערמאַנס הויז. גאָלדע האָט זיך געפונען
שרעקלעך באַלײידיקט און האָט אים באַשיט מיט קללות, און מאיר? אין
אַרײַנגענאנגען צו זיך אין קאַבינעט און האָט אָנגעהויבן באַקלערן פעלד-
מאַנס װערטער: ער האָט צום ערשטן מאָל אף זײַן לעבן געהערט אַזאַ
מיינונג אף זיך פון אַ פרעמדן מענטשן. דאָס ערשטע מאָל אַה זײַן לעבן
האָט ער זיך געפרעגט, װאָס איז ער אַליין פאַר אַ מענטש און ער איז
דער גראָבער לערער ? צוויי מאָל האָט ער זיך מיט אים באַגעגנט אין
גאָרטן, און האָט קיין אויג ניט אַראָפּנעלאָזט פון פעלדמאַנען, וועלכער
האָט אַף אים אַפילו קיין קוק ניט געטאָן. דאָס האָט אים נאָך ערגער גע-
קרענקט, און ער האָט זיך אַנטשלאָכן איין מאָל פאַר אַלע מאָל באַקאַנט-
שאַפט צו שליסן מיט אים און אין עטלעכע טעג אַרום איז ער צוגעפאָרן
אין זייער אַ שיינער קאַרעטע מיט גרויס קוראַזש צו א קליין אָרעם שטיבל,
און האָט געטראָפן פעלדמאַנען באַם טיש פאַרװאָרפן מיט ביכער און
מיט פּאַפּירן, אַז מען האָט קוים אַרױיסנעזען זײַן הויכן שטערן, די גרויע
אויגן מיט זײַן אויסגעטריקנט אױיסנעדאַרט געזיכט. אַז פעלדמאַן האָט
דערזען דעם גאַסט, האָט זיך באַװויזן אַף זײַנע ליפּן אַזאַ זיסער ליבלע-
כער שמייכ? ,אַז מאירל?ל האָט זיך פאַרוװוונדערט. ער האָט זיך אָפּנערעי
קאָמאַנדירט. פעלדמאַן איז אַרױסגעגאַנגען פון דעם טיש און האָט אים
מיט דעם זעלבן פרײַנטלעכן שמייב? געזאָגט :
-- אַך, זייער אַנגענעם! איך געדענק אײַער נאָמען, עס פרייט מיך
זייער, װאָס איך האָב די ערע אײַך צו זען באַ זיך אין מײַן נאָרע; זיצט,
איך בעט אײַך, זיצט באַ אונדז,.. טײַבעלע, קום נאָר אהער !..
באַ דער זײַט האָט זיך אויפגעעפנט אַ קליין װײַם טיר?, און אף
דער שוועל? האָט זיך באַװיזן אַ קליין מיידל פון אַ יאָר פופצן און האָט
אַ קוק געטאָן אף פעלדמאַנען, דערנאָך אף דעם נאַסט, און איז צוגעגאַנ-
יגען צום טיש.
מאַן האָט זיך אױפגעכאַפּט פון דעם שטול און איז צוגעגאַנגען צו גאָל-
20 ש 5 ום על יכ ם
-- עס װעט באלד זײַן טיי ? -- האָט זי פעלדמאַן אַ פרעג געטאָן.
-- די רגע! -- האָט טײַבעלע אַ װאָרף געטאָן מיט אירע שיינע
האָר און איז אַװעקגעלאָפן צוריק אין דעם אַנדערן צימער. פּעלדמאַן
האָט זיך געזעצט נעבן דעם גאַסט און האָט אים געפרעגט: מיט װאָס
קאָן ער אים דינען ? מאיר? האָט אים דערציילט אַלץ, װאָס באַ אים אפן
האַרצן האָט זיך אָנגעקליבן, זינט ער האָט אים געזען באַ זיך. מאירל
האָט זיך געפילט חיימיש מיט פעלדמאַנען, און האָט אים דערציילט,
װאָס פאַר אַ שנאה ער האָט אה אים געטראָגן באַ זיך אין האַרצן ביז
הײַנטיקן טאָנ. פעלדמאַן האָט זיך צעלאַכט און האָט אים געזאָגט :
--- איר זענט נאָך גאר וויכד, מײַן ליבער גאַסט. איך װאָלט גערן
געזען די חיות, מיט וועלכע איר זענט דערצויגן געװאָרן ...
טײַבעלע האָט דערװײַ? אַרײַנגעטראָגן גלעזער מיט דעם סאַמאָװאַר
און האָט פאַרקאָכט טיי, פעלדמאַן האָט אויסגעפרעגט באַ מאירלען, וי
אַזױי ער ?עבט, װאָס ער לערנט, ווער עס זײַנען זײַנע לערער, און צי איז
ער צופרידן. מאיר? האָט אים איבערגעגעבן װאָס ער האָט געװוּסט, און
פעלדמאַן האָט אים אויסגעהערט מיט דעם זעלבן ליבלעכן שמייכעלע,
ערטערװװײַז האָט ער אים איבערגעשלאָגן מיט זײַנע פראַגן, און טײַבעלע
האָט דערװװײַל אָנגעגאָסן טיי. זי האָט זיך געועצט אַקעגן דעם גאַסט און
האָט זיך אַףם אים לאַנג פאַרטראַכט. פעלדמאַן האָט אים אויסגעהערט
ביזן סוף, און נאָך דער טיי האָט ער אים אַזױ געזאָגט:
--- אויב איר ווילט מיט מיר באַקאַנט זײַן, בעט איך אײַך מיר מוחל
זײַן, װאָס איך רעד מיט אײַך אויפריכטיק; איר זענט געוווינט געװאָרן,
אַז אײַערע לערערס, װאָס האָבן געלעבט פון אײַך, זאָלן אײַך חנפענען.
זיי האָבן אײַך געזאָגט, אַז איר ווייסט שוין און קענט שוין אַלץ, כאָטש
אין אמתן זײַט איר נאָך אַ קינד. אײַער מוטער וויל, איר זאָלט זײַן
אַ ייִדישער ,מושלם", דאָס הייסט, אַ ייִדישער ענציקלאָפּעדיסט, מיט
פיל רוסישע, דײַיטשע, פראַנצויזישע ווערטער, נאָר אָן װיסנשאַפט. גע-
לייענט האָט איר נאָך גאָר ניט. אױיסגעװואַקסן זײַט איר אַף גרויס ראָס-
קאָש, און אַף אײַערע דערציער האָט איר געקוקט וי אֵף ניאַנקעם,
משרתים. די אַלֶע מענטשן, מיט וועלכע איר זײַט אוסגעװאַקסן, נעמען
אַראָפּ פאַר אײַך דאָס היטל, און יעדער װוײַזט אף אײַך מיט די פינגער:
,אָט גייט דער יונגער מיליאָנער!? אִיר זענט אויפגעװאַקסן, װי אַ גע-
טײַבע לע | : 21
בלאָזענער פּרינץ, נאָך דעם פאַלשן אַריסטאָקראַטישן סיסטעם, און איר
האָט געמיינט, אַן די אַלע מענטשן, װאָס איר זעט, דרייען זיך אַוום
אַף דער וועלט נאָר צוליב אײַך...
מאָריצן אין פעלדמאַנס רעדע אפילו ניט געפעלקן, נאָר ער האָט
זיך ניט ווילנדיק צוגעהערט צו זײַנע װוערטער, וועלכע האָבן ויך װי גע"
נאָסן און זיינען נעווען אין אַזאַ טאָן, אַן ער האָט זיך גיט געקאַנט באַ-
ליידיקן פון זיי, טעלדמאן האָט פֿײַנט געהאַט אין זײַן ריידן אַרײַנצומישן
הויכע ווערטער. זײַן לשון איז געווען איינפאך, נאָר געגאַנגען גלײַך
אין האַרצן, מיט אַ זעלטענער האַרמאַניע ;אַז פעלדמאן האָט נאָר אָנגע-
הויבן צו ריידן, האָט זיך געגלוסט הערן און הערן אֵן אַ שיעור,.. אַז מאַריץ
איז אַרױסגענאַנגען פון טעלדמאַנען, האָט ער געפילט אין האַרצן עפּעס
אַ נייע אומבאקאנטע ליבטיקייט און װאָרעמקייט, און ער אי געקומען
אַחיים אַזױ פריילעך, לעבעדיק, אַז גאָלדע האָט אים אַרומגעכאַפּט קושן .
און זײַן לאַקײי האָט אָף אים פאַרווגנדערט געקוקט, װאָס ער גייט אַרום באַ
זיך אין קאַבינעט און זינגט.., אַף מאָרגן איז ער ווידער אַװעקגעגאַנגען
צו פעלדמאַנען, און פון דעמאָלט אָן האָט מען שוין געזען מאָריצן אַלֶע
טאָג גיין פון דאָרט מיט אַ בוך ; אָפּטמאָל האָט מען אים צוזאַמען מיט
מעלדמאַנען געזען שפּאַצירן אין גאָרטן. גאַכדע איז נים צופרידן געווען
פון דעם, װאָס ער האָט זיך אַזױ פלײַסיק גענומען ,צו די ביכלעך", באַ
וועלכע ער פלענט אויסזיצן גאנצע נעכט, און פון דעם, װאָס ער פלעגט
גאַנצע טעג פֿאַרבוענגען מיט דעם אָרעמען לערער,. איינמאָל אין ער
נעפאַלן גאָלדען אַף דעם האַלדן ;
--- מאַמעני ! איך װויל ברענגען פעלדמאַנען! אָט װעסטן אַליין
זען, װאָס דאָס איז פאַר אַ מענטש..
עס פאַרשטייט זיך, אַז גאָלדע האָט אַף אים גאָרניםט אַהױסגעוען
| ,קיין פייגעלעך", וי זי האָט נאָכדעם געזאָגט. דאָס האָט אָבֶער מאָריצן
ניט געשטערט, ער זאָל זײַן בא פעלדמאַנען טאָג וי נאַכט, פעלדמאַן האָט
אים ליב געקריגן פאַר זײַן פעיקייט און פאַר זײַן ווייכן גוטן כאַראַקטער,
און האָט אים אַזױ צוגעבונדן צו זיך, אַז מאַריץ האָט אים אַלצרינג פאַר-
טרויט, און האָט קיין זאַך ניט געטאָן און ניט געקלערט, ביז ער האָט
פדיער אים ניט דערצייפט. איינמאָל איז פעלדמאַן שלאַף געװאָרן; מאַריץ
האָט געשיקט זאָגן דער מוטער, אַז מען זאָל אף אים ניט װאַרטן, ער װועט
עי | שלום ע 5 כ ם
נעכטיקן באַ דעם לערער, און האָט זיך נעזעצט באַ דעם בעט, װוּ מיכאַיפ
איז געלעגן, און האָט אים מיט גרויס געטרײַשאַפט צונעלייגט קאַלטע
קאָמפּרעסן צום קאָפּ,
טײַבעלע איז אויך געזעסן און האָט זיך געביטן מיט מאָריצן. גאָלדע
האָט זיך ניט געקאַנט אײַנהאַלטן און איז געקומען אַזײגער צוועלף באַנאַכט
זען, װאָס טוט דאָ מאיר? אַזױ שפּעט. זי האָט געטראָפן מאָריצן מיט טײַ-
בעלען זיצן באַם בעטל, אין וועלכן פעלדמאַן איז געלעגן אין גרויס היץ,
זי איז אַרײַנגעקומען מיט אַ ליאָרעם, וי זי איז געוווינט געװאָרן, זיי ביי-
דע האָבן איר געוויזן מיט דעם פינגער, אַז זי זאָל הויך ניט ריידן. זי איז
צוגעגאַנגען צום בעט און האָט זיך אײַנגעבױיגן צום קראַנקן. דאָס האַרץ
האָט זיך איר אַ װאָרף געטאָן פאַר רחמנות ; ער איז געווען בלאַס, געלב-
לעך, מיט דאַרע געלע הענט, וי באַ אַ טויטן, נאָר אַף זײַנע ליפּן האָט
געשפּילט אַ שװואַך שמייכ?. גאָלדע האָט באַטראַכט דאָס קליינע שטיבל
מיט דעם אָרעמען מעבל, וועלכעס איז אפילו גאַנץ ריין געווען; זי האָט
אַ קוק געטאָן, וי די קינדער (מאָריץ מיט טײַבעלען) זיצן אַזױ ערנסט נעבן -
דעם חולה, איז זי צוגעגאַנגען צו טײַבעלען, האָט זי אַרומגענומען און האָט .
איר אַ קוש געטאָן אין קאָפּ. דער חולה האָט זיך איבערגעװאָרפן, האָט
אויפגעעפנט די אויגן און האָט דערזען אַ פרעמדע פרוי באַ זיך, איז ער
אַביס? צעמישט געװאָרן. מאָריץ האָט דאָס פאַרשטאַנען, האָט זיך צו אים
אָנגעבוינן און האָט געזאָגט, אַז דאָס איז זײַן מוטער,
--- אפשר װאָלט איר געשיקט צו מײַן דאָקטאָר ? ער װועט באַלד קו-
מען. -- האָט אים גאָלדע געזאָגט פאַרזאָרגט,
--אַ דאַנק, --- האָט איר פעלדמאַן געענטפערט. --- אַ ביסל בין איך
אַליין אַ דאָקטאָר און אַביס? פאַרלאָז איך זיך אַף דער נאַטור; זי דאַרף
אַליין איבעראַרבעטן,
גאָלדע איז פאַרן אַװעקגאַנג צוגעגאַנגען צו טײַבעלען און האָט איר
נאָך אַמאָל אַ קוש געטאָן. מאָריצס און טײַבעלעס אויגן האָבן זיך באַגעגנט,
און זיי זײַנען ביידע רויט געװאָרן. אַז מיכאַיַלן איזן גרינגער געװאָרן,
זײַנען זיי זיך צעגאַנגען -- מאָריץ איז אַװעק אַהיים, און טײַבעלע צו זיך
אין איר צימער --- יעדער מיט זײַנע געפילן אין האַרצן... מאָריץ אין גע" -
קומען אַהיים, און האָט זיך באַלד געלייגט שלאָפּן. עס האָט זיך אים גע- -
חלומט, אַז ער ליגט אין בעט, און טײַבעלע האָט זיך אײַנגעבויגן צו אים,
ט ײַ בע 5ע | 98
און מיט אירע שװאַרצע געקרײַזלטע האָר האָט זי אַנגערירט זײַן געזיכט,
און אירע שיינע שװואַרצע אויגן קוקן אף אים אַזױ טרויעריק, אַז עס גלוסט
זיך צו וויינען... טײַבּעלען האָט זיך אויך געחלומט, נאָר אַף אַן אַנדערן
אופן : עס האָט זיך איר אויסגעויזן, אַז מאָריץ האלט זי שטאַרק מיט
זײַנע ווייכע װײַסע הענט, און זיי דרייען זיך ביידע אין אַ גרויסן זאַל אָן
אַ שיעור. זי װויס אים כאַפּן באַ דעם קאָפּ און געבן אַ קוש אין זײַן שיינעם
ליכטיקן שטערן, רײַסט ער זיך אַרױס און לויפט אַװעק װײַט-װײַט! און
קומט ווידער, און נעמט זי אַרום אין זײַנע אָרעמס און רײַסט זיך ווידער
אַרױס און לויפט אַוועק...
עז
ווער איז געווען טײַבעלט ?
געבוירן פון אָרעמע, אָרעמע עלטערן, איר פאָטער איז געווען אַ בעל-
| מלאכה, א שנײַדער. אַן ערלעכער. נאָר אַן אָרעמער, אַן טייבעלע איז אַלט
געווען פינף יאָר, פלעגט זי זײַן אַן עדות פון גאַנץ פײַנע סצענעס; איר
מוטער איז געווען גאָר אַ יונגע און זייער אַ שיין װײַב? פון אַ יאָר פיר
און צוואַנציק; זי איז געווען באַ ,יאָס? דעם קרומען? (אַזױ האָט מען גע-
רופן טײַבעלעס פאָטער) דאָס צווייטע װײַב. זי האָט אים ניט ליב געהאָט
און געטריבן אין דער ערד אַרײַן; ער האָט געהאָרעװעט וי אַן אייז? טאָג
וי נאַכט, און זי האָט געלעבט וי נאָט אין אָדעס ; גענעסן און געטרונ-
קען, און אים פלענט זי פאַרשטאָפּן דאָס מויל מיט אַ שטיק? ברויט און
מיט אַ שיסעלע קוליש פון פאַסאָליעס, זײַנע אַרבעטער פלעגן איר טראָגן
שטילערחייט ניס מיט קאַנפעקטן, און די נאָענטע שכנות האָבן אַף איר
אונטערגערעדט,.. דעם מאַן פלעגט זי רופן .קרומער החונט", און קיין קללות
האָבן זיך באַ איר קיינמאָל ניט אױסגעלאָזט; יאָס? פלענט איר אָבער ניט
ענטפערן, אַז זי פלעגט זיך גוט צעשילטן, פלעגט ער זיננען שטיקלעך
פון .כתר", פון ,חל?", פון אויאתיו", מיט זייער אַ טרויעריק קול, וועלכן
טײַבעלע האָט ליב געהאַט צו הערן. די נאָד? פלעגט דעמאָלט מלוען
נאַנץ הויך, און אין זײַנע שװאַרצע גרויסע אויגן פלענט גלאַנצן אַ טרער...-
עס איז געווען שווער אים אין כעס אַריינצוברענגען. נאָר איין מאָל אַף
איר לעבן געדענקט טײַבעלע אַזאַ סצענע: עס איז געוועון אוויבאָרעט"
אין דער ,כעצאָוואַי אופּראַװע?, יאָס? האָט זיך עפּעס פאַרזאַמט און אין
געקועמן אחיים אַביס? פֿאַרשמאַכט..,
24 ש פ5ֿום על יכ ם
-- שיכורניק !! --- איז אפ אים אָנגעפאַלן יענטל (אַזױ האָט מען
גערופן טײַבעלעס מוטער). --- אַ שיכור דאַרפסטו נאָך זײַן ? ! אָך און וויי
איז מײַנע יונגע יאָר און טעג {..
זי האָט אים לאַנג געשאָלטן און האָט אים געװאָרפן די זיפּ מיט
קלײַען אין קאָפּ אַרײַן. יאָס? האָט געהאַט שװאַרצע געקרײַזלטע האָר. די
קלייען האָבן אים געמאַכט וי אַ שד. יענטל האָט זיך צעלאַכט און האָט
צונויפגערופן די אַרבעטער און טײַבעלען, זי זאָל אָנשפּײַען דעם טאַטן אין
פנים. טייבעלע האָט נאָך ניט אוספּעיעט צולויפן צום טיש, איז שוין יאָסל
געשטאַנען מיט אויפגעהויבענע קולאַקעס; זײַנע אויגן זײַנען געווען אָנ"
געגאָסן מיט בלוט, זײַן פּנים איז געוועזן שרעקלעך; ער װאָלט געקאַנט
צערייסן יענטלען אַף שטיקלעך, ווען טײַבעלע זאָל ניט געווען אונטערפאַלן
אונטער זיינע פים מיט א געוויין. יאָסל איז געבליבן שטיין אף אַ מינוט
שטי?, נאָכדעם האָט ער זיך געכאַפּט מיט ביידע הענט פאַד די פּאות מיט
דער באוד און האָט זיך אויסגעריסן צוויי זשמעניעס האָר... שפּעטער מיט
אַ פערטל שעה איז טײַבעלע געלעגן אין בעט פאַרבליפּעט, יענטל אין גע-
זעסן אין אַ ווינקעלע, אָנגעשפּאַרט אַף צוויי פינגער פון דער לינקער האַנט,
און האָט געשאָלטן אָנ דעם אַלטן שטייגער, און יאָס? איז געשטאַנען אײַנ-
געבויגן איבערן קינדס קאָפּ. אין די אויגן זײַנען אים געוועזן טרערן.
פּונקט אין אַזאַ פּאָזע נעדענקט טײַבעלע איר אָרעמען פאָטער, ווען
איר מוטער איז נגעווען געפערלעך שלאַף, אַ האַלבע שעה פאַר דעם טויט.
עס אין געוען אַ קאַלטעד װינטעריטאָג; יאָסל האָט נאַרװאָס אַרײַנגע-
טראָגן צוויי שײַיטלעך האָלץ און האָט גענומען אײַנהײיצן דעם אויוון ; זײַן
געקרײַזלטע באָרד און פּאוֹת זײַנען געווען אַנגעפילט מיט פעדערן; דאָס
פּנים איז אִים נעווען אויסנעצויגן, די אוינן רויט; ער איז אַרומגעלאָפן
אַהין און אַהער מיט דעם פינגערחוט אַף דעם אויסגעכויגענעם פינגער און
האָט געשלונגען די טרערן. טײַבעלע איז געזעסן אַף דעם אויוון און האָט
געקוקט אַראָפּ, װי ער איז צונעגאַנגען צו דער מוטער און האָט זיך אָנ"
געבויגן צו איר. יענט? האָט קוים אויפגעהויבן די האַנט און האָט אַ מאַך
געטאָן אַרױף. יאָס? איז אָפּגעטראָטן אַביס? װײַטער. זי האָט אים עטלעכע
מאָל געוויזן מיט דער האנט אַרױף.. זי האָט, אַפּנים, געװאָלט, ער זאָל
איר צוטראָגן דאָס קינד פאַר איר טויט. יאָס? האָט ניט פאַרשטאַנען װאָס
זי מיינט, יענט? האָט אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט, האָט נאָך אַמאָל אַ
ט ײַ כע 5ע | 28
קוק געטאָן אַרױף, האָט זיך איבערגעקערט אַה דער אַנדערער זײַט, און
איז.... אױיסגעגאַנגען, יאָסל האָט זיך לאַנג ניט געמוטשעט אַה דער
וועלט: ער האָט פאַר צרות אָנגעהויבן טרינקען, האָט אָפּנעלעבט צנוי
יאָר, און איז געשטאָרבן.
ש
טײַבעלע אין געבליבן עלנט וי אַ שטיין. זי איז אַלט געהען נײַן
{ יאָר, און האָט זיך אַרוסגעװאַלגערט איבער דער שטאָט, בין פּעסי די
מעקלערן האָט איר געפונען אַן אָרט בא צירעלע דער פּאַריקמאכערן, צו" /
רעלע איז געווען זייער א פֿײַן װײַב?, א גרושה, אָן קינדער, און האָט זיךף
פארדינט איר שטיס? ברוים, ניט אַזױ פון דער אַרבעט, וי פון אנדערע
טפּעקולאַציעס... אונדזערע לעזער מיינען, אַז צירעלע אין געווען א סוחר,
אָדער זי פלעגט פֿאַרלײַען געלט אַף משכנות ? חלילה! צירעלע אין גע"
ווען אַ וויַבל? אַ גאַנץ סאָלידנע. באַ איר האָבן זיך שטענדיק געפונען עט"
לעכע יונגע פיידלעך יתומות. זי פלעגט זיי אױױיסהאַלטן און זייער שיין /
קליידן, און אַז זיי פלעגן אַלט ווערן פופצן-זעכצן יאָר פלענט זי אַנהויבן
מיט זיי שפּאַצירן אין גאָרטן און וװוײַזן זיי דער וועלט,,. צירעלע איז באַי
קאַנט געווען מיט פיל יוננע לייט פון דער שטאָט און אויך מים אַלֶע .
פּריצים, אונדזערע לעזער מיינען, אז צירעלע אין געווען א הולטײיקע --
חס ושלום ! איר דאַוונען, איר ראש-חורש בענטשן, איר קנייטלעך לייגן,
איר תחינות זאָגן האָבן געהאָט אַ שם ! פארקערט, זי פלענט נְאָך זאָגֿן,
אַו א י ר מעג מען טאַקע גאָט-ברוך-חוא העלפן פאַר איר חסד, ואָס זי
טוט מיט די אָרעמע יתומות... טײַבעלע איז אָפּגעװען פיר יאָר בא צירע-
לען. זי האָט זיך אָנגעזען גאנץ שיינע זאכן, װאָס האָבן זיך אָפּנעטאָן מיט
אירע עלטערע חברטעם, פון וועלכע מיר וועלן אונדזערע לעזער באַפּרײַען...
זי אין אַלט געװאָרן דרײַצן יאָר און איז געווען שיין, וי דער זומער"טאָג,
צירעלט האָט זיך געשפּיגלט אין איר. זי האָט זי ניט אָפּגעלאָזט פון די אוינן
און פלעגט זי רופן ,טאַכטער", און האָט זי אויטגעקליידט װוי א גרעמין.
טײַבעלע איז געווען צופרידן מיט צירעלעס באַהאַנדלונג. נאָר איין זאךף
האָט זי ניט געקאַנט איבערטראָנן; אויסהערן די קאָמפּלימענטן פון די
פרעמדע יונגעלײַט, װאָס פלעגן זיך צונויפקלײַבן באַ צירעלען אלע טאָג.
ווער זײַנען די יונגעלײַט, װאָס פארבהעננען בא איר די צײַט 1..
20 | ש לכום ע ליכ ט
און ער איז דער יונגערמאַן, װאָס װוינט דאָ אַף דעם הויףּ, אין דעם
קליינעם שטיבל, און גייט אַלע טאָג אַװעק אַף עטלעכע שעה און קומט
צוריק צו א געוויסער צײַט אַהיים, און זיצט אַמאָל אִפּ אַ גאַנצע נאַכט
איבער ביכער ? פאַרװאָס גייט ער אויך. ניט צו צירעלען צוגאַסט, גלײַך
מיט יענע יונגעלײַט? מען דאַרף פרעגן באַ צירעלען. צירעלע האָט איר
געזאָגט, אַז דאָס אין עפּעם אַ שליממזל, אַן אָרעמער לערער. ער הייסט
פעלדמאַן, זי האַלט ניט פון אַזעלכע יונגעלײַט; זי האָט ליב שיינע, רײַבע,
פריילעבע, קלוגע...
מעלדמאַן האָט עטלעכע מאל- באַמערקט טײַבעלען אַרומנײן איבער
דעם הויף איינע אַלײן. מפעלדמאַן האָט געוװוסט, ווער צירעלע איז, און װאָס
פאַראַ מענטשן עס גייען צו איר,.. איינמאָל אין פעלדמאַן אַהײַמגעקומען
שפּעט פון די שטונדן און האָט געטראָפן טײַבעלען אַרײַנקוקן צו אים
אין פענצטער, טײַבעלע האָט זיך אַביס? דערשראָקן, װאָס ער האָט זי
אַזױ געטראָפן, עס האָט זיך צווישן זיי אָנגעהויבן אַזאַ געשפּרעך :
--- איר האָט אַרײַנגעקוקט צו מיר אין מײַן חדר ?
--- יאָ,, איר זענט הײַנט אַוױי שפּעט אַהײַמגעקומען:.
זי זײַנען עטלעבכע מינוט געשטאַנען שטיל און נאָר געקוקט אײַנער
אַף דעם אַנדערן און זיך געמאָסטן מיט די אויגן, ענדלעך האָט זי פעלד-
מאַן אַ פרעג געטאָן :
--- איר זײַט שוין לאַנג באַ צירעלען ?
--- איר קענט זי ? -- האָט אים טײַבעלע פאַרװוּנדערט געפרעגט,
--- איך האָב געהערט פון איר,
--- פאַרװאָס גייט איר קיינמאָל ניט אַרײַן צו אונדז, ווי'יענע יונגע
לײַט? -- טײַבעלע האָט זיך אויסגעדרייט צו ציר?ס הויז און האָט אים
געוויזן מיט דעם פינגער אף דעם פענצטער, װאָס איז געווען שטאַרק באַ-
ליַיבט,
--- איר ווילט, איך זאָל אויך גיין אהין ? --- האָט זי פעלדמאַן גע-
פרעגט האלב לאַבכנדיק.
-- האַ? ניין! איך פרעג, פאַר װאָס איר גייט ניט אַהין ?
--- פאַרװאָס איך גיי ניט 4 קיין רעבטער מענטש גייט ניט צו ציד
רעלען... --- פעלדמאַן האָט זיך פאַרכאַפּט. --- איך בין זייער אַ פאַרנ" -
מענער מענטש און האָט קיין צײַט ניט. | :
טײַ בע לע 24
טײַבעלע האָט זיך אַביס? פאַרטראַכט.
-- פֿאַר װאָס-זשע זײַנען יענע ניט פאַרנומען? פאַרװאָס האָבן
זיי יא צײַט ? זיי זײַנען דען ניט קיין רעכטע מענטשן 9.. .
פעלדמאַן האָט ניט באַלד געענטפערט.
-- זיי האָבן ניט װאָס צו סאָן, זיי זײַנען ליידיקגייער, פּוסטע לײַט,
נידעריקע מענטשן, זיי האָבן געלט און האָרעװוען ניט דערויף, זיי מוזן
ערגעץ פֿאַרברענגען די צײַט, כדי זיי זאָלן ניט משונע ווערן פאַר ראָסקאָש,
-- איך האָב אויך געטראַכט דאָס זעלבע, --- האָט טײַבעלע געזאָגט
און איז צוגעגאַנגען נענטער צו פעלדמאַנען, נאָר צירעלע זאָנט, אַז
דאָס זײַנען די פײַנסטע יוננעלייט אין שטאָט, און לויבט זיי גאָר אָן אַ
שיעור... אָט פון אײַך לאַכט זי דוקא: איר זײַט איר ניט נעפעלן..
זיי האָבן זיך ביידע צעלאכט.
--- איר זײַט שוין לאַנג באַ איר? -- האָט פעלדמאַן װוידער גע-
פרעגט.
--- שוין פיר יאָר,
--- איר זײַט צופרידן ?
טײַבעלע האָט ניט געענטפערט אַף זײַן פראַגע און האָט נאָר אַ װאָרף
געטאָן מיט אירע שװאַרצע געקרײיזלטע האָר, און אירע גרויסע שװאַרצע
! אויגן זײַגען געבליבן פאַרטראַכט.
--- איר קלערט דאָרט לאַנג צו בלײַבן + -- האָט זי פעלדמאַן װײַטער
געפרעגט,
טײַבעלע איז געשטאַנען אין דער זעלביקער פּאַזע און האָט אים
שטי? געענטפערט :
-- איך קלער שוין אַלײַן גאַנץ לאַנג דעריבער און קאָן גאָר ניט צו-
קלערן... קיין עלטערן האָב איך ניט, קיין פּרײַנט אויך ניט -- און אַז איך
דערמאָן זיך, װאָס מיט מײַן עלטערער חברטע האָט זיך אױיסגעלאָוטן...
זי איז ניט לאַנג געקומען צו אונדז אַ צעחרגעטע, אַ פאַרשװאָלענע, הונגע-
ריק וי אַ חונט... מיר האָבן זי קוים דערקענט !... צירעלע האָט זי צוריק
ניט וגעװאָלט צונעמען. איך האָב זי געבעטן, מיר האָבן ביידע געוויינט
פאַר. איר, און זי וויל ניט און װויל ניט |.. מיר האָט זי שטילערהייט גע-
זאגט, איך זאָל אַװעק פון דאַנען, װאָרעם עס קאָן מיט מיר אויך זײַן אַזאַ
סוף, וי מיט איר... זי האָט זיך מיט מיר געזעגנט און האָט אַזױ געוויינט...
28 ש 5ֿום ע5יכ במ
פון טײַבעלעם שיינע אויגן האָבן זיך מיט אַמאָל אַ גאָס געטאַן טרערן.
פעלדמאַן איז צוגעגאַנגען צו איר און האָט זי אנגענומען בא דער האַנם.
טײַיבעלע האָט זיך אויסגעריסן און איז אַנטלאַפן.
פון יענעם טאָג אָן האָט זי פעלדמאַן ניט געזען אַ װואָך צוויי. ער האָם
גערעכנט, אַז זי אין אַנטלאָפן פון צירעלען; נאָר וי גרוים איז געווען זײַן
פֿאַרווונדערונג, אַז ער איז איינמאָל געקומען אַהיים און האָט געטראַפן
די טיר פון זײַן שטיב? אָפּגעשלאָסן און טײַבעלע אין געזעסן באַם טסיש
און האָט געקוקט אין אַ בוך ! אַז זי האָט אים דערזען, האָט זי געשווינס
צוגעמאַכט דאָס בוך, איז אױפגעשטאַנען און איז געבליבן פאַרשעמט, וי
אַ קליין קינד, װאָס האָט זיך אַרײַנגעכאַפּם אין קעמער?, װוּ די עפּל מיט
די באַרן ליגן, און פּלוצלינג איז אָנגעקומען די מוטער..
--- איך האָב געװואַרט אף אַײַיך אַ פּאָר שעה --- האָט זיך טײַבעלע
פאַרעפנטפערט --- און האָב געזען, אַז איר קומט ניט, האָב איך גענומען
דעם שליסל (איך האָב געזען ווו איר באַהאַלט אים) און בין אַרײַגעגאַנגען
צו אײַך און זיץ שוין דאָ לאַנג. איך האָב דערװײַל געזען אײַערע ביכערן;
מײַן עלטערע חברטע, פון וועלכער איך האָב אײַך דערציילט, האָט מיך
אויסגעלערנט לייענען רוסיש. איך בעט אײַך, איר זאָלט זיך אַף מיר נים
בייזערן. איך בין נעקומען צו אײַך פרעגן אַן עצהי.. |
פעלדמאַן איז געשטאַנען און האָט באַטראַכט דאָס יונגע אומגליק"
כעכע מיידל; אירע שיינע אויגן זײַנען געווען רויטלעך, װוי בא אַ מענטשן,
װאָס דערשלאָפט ניט אַ גאַכט, פון איר שיין װײַס געזיכט איז געווען צו זען,
אַז עס אי איר ביטער אַפן האַרצן. פעלדמאַן האָט איר צוגעטראָגן אַ בענקל
און האָט זי געבעטן זיצן. |
--- זאָגט, איך וועל אײַך העלפן מיט װאָס און וויפיל איך קאַן.
טײַבעלע האָט זיך געזעצט און האָט אָנגעשפּאַרט איר קאָפּ אַה דער
רעכטער האַנט, מיט דער לינקער האָם זי געבלעטערט דאָס בוך; װאָס זי
האָט פריער אַװעקגעלײיגט, די אויגן מיט די לאַנגע ברעמען האָט זי אַראָפַּ-
| געלאָזט, און אַף אירע. קליינע רויטע ליפּן האָט געשפּילט אַ ביטער שמיי"
בעלע.
--- איך קאָן מער ניט זײַן באַ צירעלען... איךי.
--- איר קאַנט דען ניט אַװעקגיין פון איר ? --- האָט זי פּעלדמאַן
טמ בעלע- ה = 29
איבערגעשלאָגן. --- זי האָט אײַך דען געקויפט ? זאָגט איר, אַז איר ווילט
מער ניט זײַן באַ איר --- און גענוג,
טײַבעלע האָט אויפגעהויבן די אויגן אף פעלרדמאַנען.
--- איך בין אַרױסגעגאַנגען הײַנט פון צירעלעס הויז, און מײַן פום
! וועט שוין דאָרט ניט זײַן אַזױ לאַנג װוי איך װועל לעבן |...
באַ די ווערטער האָט איר די אויבערשטע ליפ אַ ציטער געטאָן און איר
געזיכט האָט אויסגעוויזן בייז. פעלדמאַן האָט פון איר ניט אַראָפּגעלאָוט
קיין אויג : אין אירע ווערטער האָט ער געהערט א קול פון א מענטשן,
נים וי פון אַ קינד, ער האָט זיך באַטראַכט, אַז עס איז גליוכער זי נים צו
פרעגן די אורזאַך פון איר באַשלוס. ער האָט איר פאָרגעלייגט אַלערפֿײ
פּלענער : אויב זי וויל, װעט ער איר אָפּווכן אַן אָרט אַה צו לערנען זיך
נייען און אַרבעטן, און אויב זי װויל, וועס ער זי לערנען לייענען און
שרײַבן, און אויב ער וװועט זען, אַז זי האָט דערצו א טאַלאַנט, װעט ער
זי אַלץ לערנען װאָס מע דאַרף און װאָס ער קאָן, ער האָט איר געגעבן
צו פאַרשטיין, אַז דאָס איז נאָר ניט אַזױ שווער וי זי מיינט; מע דאַרף
נאָר האָבן גענוג געדולד. ער האָט איז געזאָגט, אז אוב זי ויל, קאָן
זי אַפילו הײַנטיקן טאָג איבערבלײַבן באַ אים אין דעם צווייטן צימער
באַזונדער, ביז זי װועט קאָנען אַלײן האָרעװען און זיך פֿאַרדינען צוֹם
לעבן און וועט ניט דאַרפן אָנקומען צו קיינעם. פעלרמאן האָט גע-
קאַנט ריידן: ער האָט איר געוויזן א בײַשפּיל? פון זיך אַלֵיין, און האָט
איר דערציילט, וי עלנד און אומגליקלעך ער אין געווען, אַו מען האָט
אים אַרױסגעטריבן פון זײַן שטאָט, וי אַזױ ער האָט באַדאַרפט גיין דאָס
לעצטע מאָל צו רב נחסן פליאַסק בעטן בא אים אַף חוצאות, און וי
אַזױ רב נחמן האָט אים אויפגענומען: פריער איז ער אַרױסגעגאַנגען
אַף צוויי שעה, נאָכדעם איז ער אַרײַנגעגאַנגען אין שטוב, האָט אָפּגעז
שווענקט די הענט, האָט פאַרגלאָצט די אויגן און מִיט גרויס כוונה גע-
זאָנט אאֲשר יצר"... ער האָט געהייסן טעלדמאַנען שטיין אין הויז בא
דער טיר, ביז ער ועט זיך אינגאַנצן אָפּפאַרטיקן, און ער האָט זיך
געשטעלט דאַוונען, וועלכעס האָט אויך געדויערט צוויי שעה. נאָך דעם
דאַװונען האָט ער געזאָגט אַ ביסל זוחר, האָט געמאכט א כוסה און האט /
פאַרביסן מיט צוויי אָפּגעשײלטע אייער, גום איינגעקאַטשעט אין זאַלץ,
נאָכדעם האָט ער געהאָט א השבון סים א טארויינטער אלסנה, וועלכע
30 | ש לום ע ליב ם
האָט אים געבראַכט, אַ חוץ דעם זילבער, װאָס איז שוין לאַנג געלעגן
פאַרזעצט באַ אים פאַר צואנציק רובל, אַ זײַדן קלייד, װאָס זי האָט
געמאַכט איר טאָכטער צו דער חתונה און האָט עס פאַרזעצט באַ אים
פאַר צען רוב?, דערצו האָט זי זיך אונטערגענומען פערצן ואָכן אויס-
צוצאָלן צו צוויי רובל מיט אַ פערטעלע יעדע װאָך, נאָך דער פּרשה,
און אַז עס וװועט ניין חוקת מיט בלק און מטות ומסעי צװאַמען, דאַרף
זי יענע װאָכן צאָלן דאָפּלט צו 4,80, און די װאָכן דאַרפן זיך אַלֶץ
רעכענען איינציקע. פון די צען רובל האָט ער דערװײַל אַראָפּגענומען
פּראָצענט פאַר ,יענער" װאָך, אַ חוץ פופציק קאָפּיקעס אַה ,לחם-אביו" ' =
נים". די וויסטע אלמנה איז אַרױסגעגאַנגען ווילד צופרידן; און רב
נחמן האָט זיך געזעצט עסן אַלֵיין, און פעלדמאַן איז אַלץ געשטאַנען
באַ דער טיר, און האָט געהערט, וי רב נחִמן האָט געשאָלטן די קעכן,
פֿאַר װאָס דאָס טייגעכץ איז אויסגעקומען אַזױ לוז, און די פּאָלקע
פון דעם עוף אין געווען אַ ביס? איבערגעבראָטן.. נאַכדעם האָט ער
געבענטשט אַפן קול, און צו אובנה ירושלים" האָט ער זיך צעויינט,
װוי אַ קליין קינד. נאָך דעם בענטשן האָט אים דאָס װײַב אַרײַנגע-
טראָגן צוויי געלע באַרן מיט אַ פלאַס-פּײַערדיקן אַרבוז אָן קערלעך;
(ער האָט אים אויפגעגעסן אינגאַנצן, און האָט זיך צוגעלייגט אָפּרוען
ווידער אֵף אַ שעה צויי. אַז ער איז אױפגעשטאַנען, האָט ער זויך
געװואַשן די הענט און אַרײַנגערופן פעלדמאַנען צו זיך, און האָט אים /
גענומען זאָגן מוסר, אַז דער גיהנום מיט אַלֶע זײַנע שטראָף אין קארג -
פֿאַר אַזא שיינעץ, װאָס האָט אַ העזה צו לייענען איטשע-בערס ביכלעף -
אין אַ מקום-קדוש, און האָט געוויזן מיט ראיות ברורות, אַז געבן אַזאַ
הולטאַי אַ נדבה איז די גרעסטע עבירה, אַ סך ערגער וי צו הרגענען
אַ מענטשן. דערמיט האָט ער אים אָפּגעלאָזט אַף אַלע פיר זײַטן. נאָר
אַז פעלדמאַן איז פאַרביטערט אַרױסגענאַנגען פון שטוב, האָט רב נחמן
אַ קרעכץ נגעטאָן און האָט פאַרשריבן מיט רש"ע-כתב אין ,צעטל של
הוצאות והכנסה": אַז דער שיינעץ, ימח שמו, װאָס מען האָט באַ אים
געפונען דעם ,אפס דמים", איז אַרױסגעגעבן געװאָרן פון לחם אביונים -
געלט 9 רו"כ על הוצאות הדרך..
פעלדמאַן האָט איר דערציילט זײַן גאַנצע ביאָנראַפיע פון יענער +
צײַט אָן ביז ער איז אַרײַן אין פינפטן קלאַס ראַבינער-שול. ער האט.
וָ
/
1
מײב עלע |
ניט פאַרגעסן צו דערציילן די מעשה, װאָס האָט זיך מיט אים געטראָפן
אין דער שטאָט ,בלאָטע?. ער האָט געהאַט אַ רעקאַמענדאַציע צו דעם
גביר פון דער שטאָט , בלאָטע? -- רב גרשון שפּרינגער, וועלכער האָט
אים צוגענומען לערנען מיט זײַן בזקונים פּײַטל, רב גרשון שפּרינגער
איז רײַך געװאָרן פון אַ קלייניקייט : ער האָט אויסגעדונגען עטלעכע
ייִדישע פאַמיליעס די מילן, ואס דער גראַף האָט געהאַט אין דער
שטאָט, און זיי נייען נאָך עד היום אין די הײַזער, און אַליין אין ער
געװאָרן אַ גביר, האָט געטאָן שאַרפן שידוכים און אין געװאָרן מיט
חסידים אַ חסיד און מיט אַריסטאָקראַטן אן אַריסטאַקראַט --- דאָס װאָס
הייסט באַ אונדז אַ מעורב עם חבריות. ער האָט געקאַנט אויסקומען
מיט דער גאַנצער וועלט, דאָס הייסט, יעדן באַזונדער אָפּנאָרן, ער האָט
געװאָלט באַקומען אַ נאָמען אַף דער וועלט, פלעגט ער אַרײַנשיקן פון
דער אימעניע צען וועגן שטרוי אין ,חקדש" אַרײַן, און זײַן ,אייגענער"
קאָרעספּאַנדענט האָט צעבלאָזן אַף אַלֶע גאַזעטן, אַז הגביר רב גרשון
שפּריננגער באַהייצט ווינטער אַלע אָרעמע לײַט אין דער שטאָט ,בלאַ-
טע". און אַז דער אַנדערער נביר אין דער זעלביקער שטאָט האָט באַ-
| דאַרפט שטאַרבן, און עס האָט זיך אים פֿאַרגלוסט דוקא אין גךעדן
אַרײַן, האָט ער איבערגעלאָזט זײַן גאַנצן קאַפּיטאַל אַף עולמות מיט
גמילות-חסדים מיט תלמוד-תורה און האָט געמאַכט מאַר איין אָפּעקו,
פאַרשטייט זיך, רב נרשון שפּרינגער, וועלכער האָט דאָס געלט פאַרטאָן
וונהין ער האָט געװואָלט, און אַ תחשבון", האָט ער געזאַנט, װעט ער
װוײַזן, אם ירצה חשם, אַז משיו װעט קומען, װאָרעם איצט אין ער
שטאַרק פאַרנומען מיט זײַנע איינענע געשעמטן..
| כאָטש רב גרשון איז געווען אַן עם-הארץ און האָט קוים געקענט
דאַוונען, נאָר ,משכילים האָם ער פײַנט געהאט בתכלית השנאה, און
פלעגט זיי רופן ,זשוליקעס", און ,השכלה? האָם בא אים געהאָט
אַ נאָמען -- ,קראַנצעפאָליע?2..
זײַן בןדזקונים פײַט? װאָלט באַדאַרפט געבוירן ווערן נאָר אַ גרויסער
חכם, האָט אים דער מלאך גענעבן צו א שטארקע שנאָל אונטער דער
4) מיר האָבן געזוכט דאָס װאָרט ,קראַנצעפאַליע? אין אַלע נייע און אַלטע װערטער-
ביכער און האַבן אַואַ װאָרט נישט געפונען; לכן בעטן מיר אונדזערע לעזער, זי זאָלן
איינחזרז דאָס ואָרט ,קראַנצעפאליע", װעט דאם אונדז בלייכְן לדור דור..
ד ע ר פא ר ט אַ סע ר.
52 | ש 5 וֹם ע 5 ב מם
נאָז, איז ער געװאָרן א טיפּש.. ער איז אַלְט געווען אַכצן יאֶר און האָט
זיך געריבן צווישן די ,משכילים", און דער גמרא-מלמד פלעגט אים
אַ מאָל פאַרשרײַבן אַ קאָרעספּאַנדענציע אין אַ לשו-קודש-צײַטונג, אַף
וועלכער ער פלענט שטעלן זײַן נאָמען. אַז פעלדמאַן איז אָנגעקומען
צו אים פאַר אַ לערער, האָט ער זיך געפּרגווט מיט אים אויך מאַכן די
זעלבע שװוינדלערײַען, האָט ער אים אָפּנעזאָגט. פײַטל? אין ברוגו גע-
װאָרן און האָט אים געזידלט, געמאַכט מיט דער בלאַטע. פעלרמאַן
האָט אים מיט זײַנע דאַרע הענט, אַזױ וי מיט אַ צװאַנג, אָנגענומען
באָם גאָרנ? און האָט אים אַרױסגעװאָרפן דורך דעם פענצטער,.. דער-
פאַר איז ער אָפּנעזעסן צוויי וואָכן אין פּאָליצײי און איז קוים מיטן לעבן
אַנטלאָפן פון דער שטאָט , בלאָטע".
טײַבעלע האָט מיט גרויס אינטערעס אויסגעהערט זײַן ביאָגראַפיע,
וועלכע פעלרמאַן האָט געקאַנט דערציילן און באַשײינען מיט אַנעקדאָטן.
און משלים. ער האָט זי אויפגעקלערט, אַז אַ מענטש קאַן פון זיך מאַכן
װאָס עד װויל, און קיין שום שלעכטע אומשטענדן קאָנען אים ניט שטערן
צו זיין דער אָרנטלעכסטער מאַן אף דער וועלט, אַבי ער קוקט נאָר אף
יעדער זאַך מיט אָפענע אויגן און מיט זיין אייגענעם שכל, מיט זיין אייגן
געפיל. ער מוז האָרעווען צו ווערן זעלבסטשטענדיק, צוליב זיך און צוליב
דעם כלל מענטשן.
טײַנעלע האָט אים אויך דערציילט, װאָס איר יונגער שכל האָט גע"
קאַנט באַמערקן אין איר לעבן. זי האָט אים פאַרשיט מיט פראַגן; פאַר
װואָס איז דאָס אָדער יענץ אַזױ און ניט אַנדערש ? און אַז עס איז שוין
גאַנץ שמעט געװאָרן און מען האָט שוין באַדאַרפט גיין שלאָפן, האָט זי
פעלדמאן אַריינגעפירט אין דעם צווייטן צימער און האָט שוין געװאָלט
אוועקגיין צו זיך אין צימער, האָט אים טײַבעלע אָפּנעשטעלט און האָט
אים גענגעבן איר האנט מיט די װערטער:
--- איר זענט ניט אַזױ, װי יענע יונגע לייט 4.. איר זענט באמת
אַן אַרנטלעכער מאן ? |
פעלדמאַן האָט אַ קוק געטאָן איר אין די אויגן מיט אַ שמייכל און
האָט גאָרניט געענטפערט. טײַבעלע האָט אים די האַנט ניט אַרױסגעלאָוט
און האָט אים ווידער געפֿרעגט :
ט ײַ בע לע | | 59
--- איר שווערט באַ אײַער לעבן ?
הקייזיידן איך שווער באַ מײַן לעבן 51
דצ
די ערשטע צײַט האָט טײַבעלע געקוקט אָף פעלדמאַנען מיט צווייםל:
זי האָט ניט געװוסט, צי זאָל זי אים גלויבן, צי ניין. פעלדמאַן האָט דאָס
פאַרשטאַנען, און טײַבעלע האָט אים אַמאָל אַלֵיין געזאָגט, װאָס עס מו-
טשעט זי. פעלדמאַן האָט איר דערויט געענטפערט, זי זאָל דאָס איבער.
געבן דער צײַט, װאָס קאָן אַלץ איבערמאַכן און אױסזאָגן דעם רעכטן
אמת. עס האָט אָבער לאַנג נישט געדויערט : אין אַ האַלב יאָר אַרום אין.
טײַבעלע צו אים צוגעבונדן געװאָרן, וי אַ שװועסטער; זי האָט אַליין אַלץ
געטאָן אין שטוב : געקאכט, גערוימט, גרעט געװואַשן און נאָך אַזעלכע
אַרבעט. אין לערנען האָט טײַבעלע באַוויזן אַזאַ פעיקייט, אַז פעלדמאַן
האָם זיך געווונדערט. ער האָט מיט איר געלערנט עטלעכע שעה אין טאָג:
די איבעריקע צײַט װאָט זי געלעזן ביכער. פעלדמאַנען האָט זי ניט גע
לאָזט אָטעמען : זי האָס אַלץ געװאָלט וויסן. עס אין פאַרגאַנגען נאך א
יאָר. עס האָט זיך געמאַכט אַזױ, אַז מען האָט פעלדמאַנען גערופן צו אַ
רײַכן מאַן און מען האָט אים פאַרגעלייגט אַ שטונדע געבן אַ קליין מיי-
דעלע פון אַ יאָר צען; פעלדמאַן איז אָבער געווען זייער פאַרנומען, און
האָט רעקאַמענדירט טײַבעלען. טײַבעלע האָט דאָרט אָנגענומען די לעקציע
פאר צװאַנציק רובל אַ חודש און איז פאַר פרייד שיעור ניט אַרױיפגעפאַלן
פעלדמאַנען אף דעם האַלדן ;
-- נו, מיכאַיל, הײַנט בין איך כמעט אַזוֹי רײַך וי איר; איך האב
שוין קיין מורא ניט, טאָמער װועט איר מיך אַרױסטרײַבן..
יענעם אֶוונט האָבן זיי לאַנג געפּלױדערט צװאַמען. טײַבעלע האָט
זיך געמאַכט נאַריש, וי אַ קליין קינד, און פעלדמאַן האָט אָנגעקוואלן פון
איר, וי אַ גליקלעכער פאָטער. זיי האָבן אַזױ לאַנג גערעדט, בין עס איז
געקומען צו גאַנץ וויכטיקע זאַכן. טײַבעלע האָט אויפנעהערט צו לאַכן
און האָס פֿאַרטראַכט געהערט פעלדמאַנען, וועלכער האָט אין דעם אַוונט
| אווסגעגאָסן פאַר איר אַלע זײַנע געפילן, טײַבעלע האָט אים ניט רעכט
פאַרשטאַנען און געבעטן, ער זאָל איר זאָגן װאָס ער מיינט. פעלדמאַן
34 ש 5 ום ע 9 יב ם
האָט איר צום ערשטן מאָל אין די צוויי יאָר אױסגעזאָגט, אַז ער ליבט
זי מער פון אַלץ אַף דער וועלט {... טײַבעלע איז רויט געװואָרן װוי אַ רויזן
זי איז צוגעגאַנגען צו אים. האָט גענומען זײַן האַנט צו זיך אין די הענט,
האָט זיך אײַנגעבױגן צו אים און האָט אים לאַנג געקוקט אין די אויגן.
פעלדמאַן האָט געפילט די װאַרעמקײט פון אירע קליינע גלאַטע הענטלעך,
| מיט דעם ריח פון אירע האָר, וועלכע האָבן אָנגערירט זײַן געזיכט. זיי
האָבן ביידע קיין װאָרט ניט אויסגערעדט, און אַזױ זײַנען זיי זיך צעגאַנ-
גען אין זייערע צימערן, וי אַלע נאַכט. איבער טײַבעלעס בעט איז געהאַנ-
גען פעלדמאַנס פּאַרטרעט; זי האָט אים אַראָפּגענומען, האָט צוגעשלאָסן
די טיר און האָט געקוקט אַה דעם בילד :
--- אָ, טײַערער מיכאַי?ל, דו ביזט זייער אומערלעך !...
אין דער נאַכט האָט טײַבעלע געזען אַזאַ חלום :
אַ גרויסער, ברייטער, טיפער גרוב, אָן אַ גרונד; עס פליען אַרום אין
דער לופטן קליינע מענטשעלעך, װאָס האָבן אַ פּנים פון שלאַנגען און יאָגן
זיך איינע נאָך די אַנדערע. זי האָט דאָרט דערקענט צירעלען, וועלכע.
האָט זיך מיט צעשפּרײיטע אָרעמס און מיט אַ שמייכעלע געקאַטשעט און
געדרייט אַהין און אַהער; אַרום איר האָבן זיך אַרומגעדרײט נאָך קלע-
נערע מענטשעלעך מיט פאַרשיידענע פיזיאַנאָמיעס. זי האָט צוישן זי
- דערקענט אייניקע יונגעלייט, װאָס פלעגן זײַן פון צירעלעס געסט. אָן אַ
זיַט האָט זי דערזען איר עלטערע הברטע, וועלכע האָט אַפּ זיך געריסן
די קליידער און געוויינט, געיאָמערט מיט אַ משונה קול. זי האָט אויפגע-
הויבן די אוינן, האָט זי דערזען פעלדמאַנען אַזױ גרויס און שיין, אַז זי
האָט שוין גאָר פאַרגעסן אָן די אַלע קליינע מענטשעלעך; נאָר זײַן גע-
זיכט איז געווען אַזױ וי מיט אַ װאָלקן באַדעקט; זײַנע אויגן האָבן גע-
קוקט אֵף איר מיט אַ געבעט, מיט רחמנות. זי האָט זיך געװאָלט אוים-
הייבן אַביס? העכער, נאָר זי האָט ניט געקאָנט, גלײַך וי עמעצער װאָלט
זי צונעהאַלטן. זי האָט געפילט, אַז זי פּאַלט אַלץ נידעריקער און ני
דעריקער... |
אַף מאָרגן, אַז פעלדמאַן האָט זי דערזען, האָט זיך אים אויסגעוויזן,
אַז באַ טײַבעלען זײַנען רויט די אויגן, גלײַך וי זי װאָלט געוויינט אַ גאַנד
צע נאַכט. ער האָט זי געװאָלט פרעגן, װאָס דאָס באַדײַט, נאָר ער האָט זי
ניט געפרעגט. פון דעמאָלט אָן פלעגט טײַבעלע זײַן פּאַרטראַכט און וי
= אי יט
ט ײַ בע לע 98
פאַרזאָרגט, און פעלדמאַן האָט ניט געהאַט קיין געלעגנחייט אויפמישן
דאָס אַלטע געשפּרעך, אַזױ איז איבערגעלאָפן נאָך אַ האַלב יאָר,. טײַבעלע
איז שוין אַלט געװאָרן פופצן-זעכצן יאָר און איז געווען וי אַ בלום, װאָס
הייבט נאָר אָן צו בליען.
אונדזערע לעזער דאַרפן געדענקען, װוי אַזױ עס איז געשלאָסן גע-
װאָרן די ערשטע באַקאַנטשאַפט צווישן מיכאַי? פעלדמאן און פאַריץ
| זילבערמאַן, אַף דעם צווייטן טאָג האָט אים פעלדמאַן פאַרגעשטעלט
פאַר זײַן שילערן טײַבעלע זאָנענשיין, און אַזױ זײַנען די יונגע מענטשן
באַקאַנט געװאָרן. זיי פלעגן זיך זען אַלע טאָג, צוזאַמען לערנען, ביכער
לייענען, אָפֿטמאָל זיך קריגן איבער אַ בוך און גיין שפּאַצירן. עס אין
איבערגעגאַנגען עטלעכע מאָנאַטן בין דער צײַט, װאָס פעלדמאַן אין
שלאַה געלעגן און גאָלדע זילבערמאַן איז באַ אים געוועזן. ער אין אִמּי
געלעגן נאָך פינף טעג און איז אינגאַנצן געזונט געװאָרן. מאָריץ מיט
טײַבעלען זײַנען אַזױ פריילעך געווען דערפון, אַז זיי האָבן באַשלאָסן
צו מאַכן מיכאַילן אַ סורפּריז (איבערראַשונג). עס איז געוועון חודש
מײַ. זיי האָבן אָנגעקויפט פיל בלומען און האָבן באַהאַננען די ווענט
פון זײַן צימער. אַז פעלדמאַן איז אַרײַנגעקומען, האָט ער זיי געדריקט
די הענט און האָט זיי געדאַנקט פאַר זייער געטרײַשאַפט. דאָ האָבן
זיך מאָריץ מיט טײַבעלען ווידער באַגעגנט מיט די אויגן און זײַנען וי
רויט געװארן. פעלדמאַן האָט דאָס באַמערקט און האָט זיך אַ בים?
פאַרקלערט דערויף. דעם גאַנצן טאָג האָט ער וינציק גערעדט און איז
געווען פאַרטראַכט. טײַבעלע האָט זיך צוֹ אים געטשעפעט, װאָס אין
מיט אים; ער האָט איר געזאָגט, אַז דער קאָפּ טוט אים אַ ביס? וויי,
און איז אַװעקגעגאַנגען צו זיך אין צימער. פאָריץ האָט טײַבעלען
נאָך קיין איינציק װאָרט געזאָנט פון זײַנע געמילן צו איר. איינמאָל
זײַנען זיי געזעסן צוזאַמען באַם טיש און האָבן געװואַרט אַףם פעלדמאַנען
און האָבן ביידע געשווינן. סאָריץ האָט עפּעס יאַ געװאָלט זאָגן, נאָר.
ער האָט זיך גיך געכאַפּט און האָט אַ חוסט געטאָן. פעלדמאן אין גע-
קומען, און זיי זײַנען לעבעדיקער געװאָרן. נאָך דער לעקציע האָט זיך
מאָריץ געקליבן אַוועקצוגיין און באַם געזעגענען האָט טײַבעלע דערטילט /
אין דער האַנט אַ שטיקל פּאַפּיר.. מאָריץ איר אַװעקגענאַננען, און טי :
בעלע איז געװאָרן בלאַס, דאָס הארץ האָט איר געקלאפּט וי מיט אַ האַ-
96 ש 5ום ע5יב ם
מער, די הענט האָבן איר געציטערט. זי האָט דאָס צעטעלע אַרײַנגעלײגט
אין קעשענע און האָט גערעדט מיט פעלדמאַנען. פעלדמאַן האָט אָבער
באַמערקט, אַז טײַבעלע ענטפערט ניט צו דער זאַך, האָט ער אַה איר
פאַרװוּנדערט אַ קוק געטאָן. דאָס געזיכט האָט איר געפלאַמט, װוי פײַער,
ער האָט איר צוגעלייגט די האַנט צום שטערן: דער קאָפּ איז איר גע
ווען הייס,
--- טײַבעקע ! װאָס איז מיט דיר ?! ,
-- גאָרניט, כ'לעבן, גאָרניט... --- האָט אים טײַבעלע געענטפערט
און איז אַרױסגעגאַנגען צו זיך אין צימער, האָט אַרױסגענומען דאָס צע"
טעלע, װאָס מאָריץ האָט איר איבערגעלאָזט, און האָט איבערגעלייענט
6 6
די ווערטער : 2506(
,הײַנט, זייגער פינף, װועט איר זײַן אין שטאָט-גאָרטן אונטער דעם
עפּלבױים. איך דאַרף אײַך זאָגן זייער אַ נייטיקע זאַך?.
זייער פיר, אַז פעלדמאַן איז נאָך געווען אַה די שטונדן, האָט זיך
טײַבעלע אָנגעטאָן, האָט פאַרשלאָסן די שטוב און איז געשווינט אַרױס-
געגאַנגען. אַף דער גאָס האָט זי זיך אַנידערגעשטעלט און האָט זיך
אַ כאַפּ געטאָן באַם האַרץ, וועלכע האָט ניט אויפגעהערט צו קלאַפֿן:..
אַז זי איז אַרײַנגעקומען אין גאָרטן, איז זי באַלד צוגעגאַנגען צו דעם
עפּלבוים און האָט זיך צונעזעצט אַף דער באַנק. די זון האָט דורכגע-
שלאָגן אירע שטראַלן דורך די געדיכמע צװײַגן פון די ביימער, דער סאָי
לאַוויי האָט געזונגען. טײַבעלע האָט אַרויפגעקוקט אֵף דעם בוים און
האָט באַמערקט, װוי צוויי פיינעלעך האָבן זיך געשלאָגן ; זייער מלחמה
האָט זי אַזױ שטאַרק פאַראינטערעסירט, אַז זי האָט ניט געהערם, וי
מאָריץ איז צוגעגאַנגען צו איר, ער איז געבליבן שטיין און האָט גע"
קוקט אַה אירע שװאַרצע געקרײַזלטע האָר, װאָס דאָס ווינטעלע האָט
געשאַקלט; איר האַרץ האָט זיך געהויבן אַרױף און אַראָפּ, און איר מים
אַ ווייס זעק? באַדעקט קליין פיסל האָט אַרױסגעשטאַרט פון דעם שווארצן
קלייד און איז אַראָפּגעהאַנגען פון דער באַנק. מאָריץ האָט מורא געהאַם
כאפּן דעם אָטעם, ער זאָל זי ניט אויפוועקן. עס איז אַװעקגעגאַנגען נאָך
צוויי מינוט. פאָריץ האָט שטילערהייט געזאָגט:
--- טײַבעלע...
-- אַך ! מאָריץ 19,.. -- האָט זי זיך. אױיפגעכאַפּט און אין איין
ט ײַ ב ע לע . :
אויגנבליק איז זי שוין געשטאַנען אָף די פיס. וי אַזױ דאָס איז געװאָרן
--- געדענקען זיי ניט, נאָר מאָריץ האָט געהאַלטן טײַבעלען אין זײַנע
אָרעמס און האָט איר װוי פאַרטומלט געזאָגט :
--- טײיערע, טײַעוע טײַבעלע ! איך האָב דיר שוין לאנג געװאַלט
זאָנן, נאָר איך האָב מורא געהאט פאַר דײַנע שװאַרצע בייזע אוינן!..
און מיט די ווערטער האָט ער צונעדעקט מיט וײַנע הייסע קושן אירע
אויגן, די ברעמען, דעם קאָפּ, די הענט,,. טײַבעלע האָט זיך ניט געפּרוװוט
אױיסרײַסן פון זײַנע הענט ; זי האָט נאָר געזאָגט :
| --- שוין לאַנג, טײַערער מאָריץ 2,.. זאָג : שוין לאַנג, שוין לאַננ?...
11שץ
דרײַ טעג איז טײַבעלע נאָכדעם ארומגעגאננען צעטראָגן. זי האָט
געשיקט צו מאָריצן אַזא צעמעלע:
,מײַן טײַערער ! װאַרט נאָך אַ טאָג און גיי ניט צו אונדז : איך ויפ
ניט, איך קאָן ניט! איך װעל פארבוענט װערן פאַר שאַנד, װאָס איף
האָב גענאַרט אונדזער איינציקן פריינט מיכאַי? און האָב אים נאָך ביו
הײַנט נים אױסגעזאָגט מײַן גליק, הײַנט -- מאָרגן װועל איךף אים דער"
ציילן, = װאַרט נאָך אַ טאָג, נאָך א טאָג, ביז איך וװועל דיר שרײַבן, דו
זאָלסט קומען צו אונדז. איך ווי?ל דיך שוין זען !"...
אין יענעם אַוונט, זייגער צוועלף, אַז פעלדמאַן האָט זיך שוין גע"
קליבן לייגן שלאָפן, האָט אים טײַבעלע אַ קלאַפּ געטאָן אין דער טיר.
ער האָט זיך שטאַרק פארווחונדערט אַף איר שפּעטיקן וויזיט. טײיבעלע
האָט זיך צוגעזעצט אַקעגן פעלדמאַנען מיט די ווערטער:
--- מיכאַיל, איך האָב אײַך איצט א ויכטיקע זאַך צו זאָגן : מײַן
האַרץ, װאָס איז ביז אַהער פרײַ געוועזן, איז ניט לאַנג געװאָר געווארן
פון אַ נײַם...
פעלדמאַן האָט ברייט אויפגעעפנט די אוינן, און טײַבעלע האָט
װײַטער גערעדט, גלײַך און ריין :
--- איך האָב ביז אַהער ניט געװוסט, אַז ליבע איז אַזױ שטאַרק,
אַז זי ווייסט ניט קיין גרענעץ, קיין שעמעוודיסייט.
פעלדמאן האָט געחערט נײַע ווערטער פון איר, און האָט זיך גע-
88 | ש ל ום על יכ טֿ
קלערט : ,דאָס איז זי געקומען אויפדעקן איר האַרץ פאַר מיר און אויס-
זאָגן, אַז זי ליבט מיך אויך, וי איך זי, שוין אַזױ פֿאַנג"...
--- מײין בעסטער פּרײַנט מיכאַי?! איך מוז אײַך דערציילן, ואָס
מיט מיר האָט פּאַסירט די ל?עצטע טענ; איך האָב ליב מאָריץ זילבער-
מאַן...
פעלדמאַן איז געװאָרן בלאַס, װוי די װאַנט, און האָט זיך געריבן
איין האַנט אָן דער אַנדערער. ער האָט געװאָלט עפּעס זאָגן און האָט
ניט געקאַנט. . . טײַבעלע האָט דאָס געזען און האָט װיַיטער גערעדט :
--- איך ווייס, אַז דאָס זעט באַ אײַך אויס קרום... מאָריץ אין ניט
מײַן גלײַכן : ער איז אַ פּרינץ... נאָר װאָס זאָל איך אָבער טאָן מיט מײַן
האַרץ ? קאָן איך דען זאָגן: ,שאַ, שװײַג שטיל?"? ניין, איך בין ניט
שולדיק, איך האָב אים ליב אַזױ פיל, אַז מער קאָן מען שוין קײַן מענ-
טשן ניט ליבן!..
| -- קינד, קינד! --- האָט איר פעלדמאַן געענטפערט. --- דו פאַר-
ענטפערפט זיך אומזיסט ;: איך האָב שוין לאַנג אַרױסגעזען, אַז עס דאַרף
גיך קומען די צײַט, ווען דײַן האַרץ װועט אויך אָנהייבן צן ריידן. אמת,
איך האָב ניט געוװוסט אַף וועמען דײַנע אױגן קוקן.. (דאַ האָט זיך
פעלדמאַן אַ ביט? פאַרהוסט). איך האָב ניט געװונסט, אַז דו האָסט פאַר
דײַנע אויגן אַזאַ מענטשן, װאָס זײַן שיין געזיכט מיט זײַן געשטאַלט
קאָן האַרמאָניזירן מיט אַזאַ פריילן, װוי דו..
טיינעלען זײַנען די ווערטער ניט נעפעלן. זי האָט אים איבערנע-
שלאָגן : |
-- האָט קײַן פאַריב? ניט, מיכאַיל, איר ווילט מיר אַ פאָרװוּרף
מאַכן, אַז איך האָב ליב געקריגן אַ שיין פּניםא- -
--- טײַבעלע! דו קענסט מיך ניט פון נעכטיקן טאָג; דו וייסט,
אַז מיר איז אויך ליכטיקער צו זען פון דער װײַטנס, אַז די ליבנדע זי"
נען ביידע שיין און יונג; עס איז אַנגענעם צו זען אַזאַ פײַן פּאָר, וי
דו מיט מאָריץ זילבערמאַן... נאָר זאָג מיר, טײַבעלע, װאָס איך וועל
באַ דיר פרעגן, און זאָלסט זיך ניט געפינען באַליײידיקט, װאָס איך מיש
זיך אַרײַן אין אײַערע געשעפטן: צי קענסטו אים שוין גוט? צי האָט
איר שוין גערעדט װאָס װײַטער װועט זײַן ? צי האָט איר זיך געפרעגט,
וונהין דאָס װואַסער טראָגט אײַך ?...
ײַ בע 5 ע | 39
פעלדמאַן האָט נאָך לאַנג גערעדט איבער דעם ענין,. טײַבעלע האָט
אים ניט געענטפערט; זי איז געזעסן אָנגעשפּאַרט אַף ביידע הענט און
האָט ניט אַראָפּגעלאָזט קיין אוינ פון פעלדמאַנען, וועלכער אין ארום-
גענאַנגען אַהין און צוריק שטאַרק צעטראָגן איבער אַ האַלבע שעה, אין
וועלכער ניט פעלױמאַנן ניט טײַבעלע האָבן קיין װואָרט ניט גערעדט.
ענדלעך איז פעלדמאַן צוגעגאַנגען צו איר, האָט אַרױפגעלײנט ביידע
הענט אַף אירע אַקסלען און האָט איר געזאגט מיט אַ שטיל קול.
--- טײַבעלע ! דו ווייסט, אַז דו ביזט באַ מיר טײַער... וי אַ שוועס-
טער, וי אַ קינד.., פאַרלאָז זיך אַף מיר, איך ווע? אײַך ביידע נוצלעך
זײַן. נאָר דאָס בעט איך פון דיר: אויב, באהיט נאָט, אונדזערע מלענער
וועלן ניט אויסגעפירט ווערן און עס װעט זיך ניט גוט אױסלאָזן --
זאָלסטו זיך דערמאַנען אָן דײַן איינציקן בעסטן פרײַנט, מיכאַי? פעלך-
מאַן..,
111ש
די גרעסטע שרײַבער, פּאָעטן, פּסיכאַלאָגן האָבן לאַנג געהאָרעװועט
איבערצוגעבן אף דעם פּאַפּיר די בעסטע מאַמענטן פון דער אמתער ליבע,
נאָר דאָס קאָן נאָר פאַרשטײן דער, װאָס האָט אַליין ליב געהאָט און אין
געווען געליבט, נאָר ניט אַלע גליקלעכע ליבנדע טרינקען אַלֶע גלײַך
פון דעם זעלטענעם טײַערן װײַן : איינער פאַרזוכט דעם פאַרגעניגן אַ מו-
נוט, איין אויגנבליק; דער אַנדערער געניסט עס זײַן גאַנץ לעבן. מאָריץ
מיט טײַבעלען האָבן זיך געבאָדן אין דעם ליכטיקן ריינעם װאַסער צוויי
יאָר. צוויי יאָר גליק ! צוויי יאָר כסדר זען אַלע טאָג דעם מענטשן, װאָס
מיט אײין קוק, מיט איין וווּנק ווערן באַלײַכט אַלע פאַרבאָרגענע ווינקע-
לעך פון זײַן האַרצן, װאָס דערװעקט אונדוערע מענטשלעכע געפילן, /
װאָס קאָן אונדזן איבעראַרבעטן אינגאַנצן, -- ליבער לעזען ! איר ווייסט,
װאָס הייסט צוויי יאָר גליק 4.,. אין די צוויי יאר האָט עס מאָריצן װוײַט
געבראַכט : פעלדמאַן האָט אים צונעגרייט אַרײַנצוטרעטן אין אוניווער*
זיטעט ; טײַבעלע האָט נאָך בעסער געלערנט און האָט גערעכנט אין אַ /
יאר אַרום אויך פאָרן לערנען אין דער שטאָט, װו מאָריץ וװועט זײַן
וועלכע שיינע לופטשלעסער װאָבן זיך די גליקלעכע געבויט ! דאָס קינפ-
טיקע גליק איז בא זיי שוין געווען באַשטימט. אַף דעם ערשטן בלאַט פון
40 ש לכו ם ע ל יכ ם
אונדזער דערציילונג האָבן מיר איבערגעלאָזט טײַבעלען ליגן אין בעט
באַגאָסן מיט טרערן, אונדזערע לעזער ווילן שוין וויסן די אורזאַך, װאָס
די איבערגליקלעכע טײַבעלע האָט געװיינט. מיר װעלן זיי באַלד דער
קלערן :
גאָלדע זילבערמאַן איז קראַנק געװאָרן. די דאָקטױירים האָבן איר
געהייסן פאָרן קיין קאַרלסבאַד. גאָלדע האָט געװאָלט מיטנעמען מאָריצן
אויך קיין אױסלאַנד, נאָר ער האָט בשום אופן ניט געװאָלט פאָרן. פון
קאַר?לסבאַד האָט אים גאָלדע געשיקט אַלע טאָג בריוו, אַז עס איז איר
זייער שווער צו זײַן אַליין אין אַ פרעמד לאַנד, און ווען ניט די פאַמיליע
נאָטקין,. מיט וועלכער זי האָט זיך באַקענט, װאָלט זי שוין לאַנג געקומען
צוריק אַהים, ישראל נאָטקין איז געווען אַ רוסישער ייָד, זייער אַ רײַכער,
און איז געקומען מיט דער גאַנצער פאַמיליע קיין קאַרלסבאַד אף דעם
גאַנצן סעזאָן. גאָלדע האָט זיך גאָרניט געקאָנט אָפּלױבן פון דער פאַמי"
ליע, באַזונדערס פון רב ישראלס טאָכטער, אַ מאַמזעל פון אַ יאָר צװאַנ-
ציק, זייער אַ פיינע, אַ געבילדעטע און מיט אַלע מעלות. גאָלדעס בריוו
זײַנען געווען פול מיט קאָמפּלימענטן אף דער מאַמזעל נאָטקין, וועלבע
האָט נאָך פופציק טויזנט רוב? נדן... זי האָט זיך געווונטשן, אַז גאָט זאָל
איר צושיקן אַזאַ שנור... מאָריץ האָט זיך אױסגעלאַכט אֵף אַלע אירע
בריוו, און האָט זיי געוויזן טײַבעלען און פעלדמאַנען. ענדלעך האָט ער
דערהאַלטן פון דער מוטער אַ בריוו, אין וועלכן זי מיט דער גאַנצער פאַד
מיליע נאָטקין בעטן אים, ער זאָל זיך דורכפאָרן קיין קאַרלסבאַד. אֶט
דאָס אין געווען דער בריוו, װאָס מאָריץ האָט געוויזן טײַבעלען, און
דורך דעם האָט זיך באַ זיי פאַרבונדן דער שמועס, װאָס איז שוין באַקאַנם
אונדזערע לעזער פון דעם ערשטן קאַפּיטל? פון אוּנדזער דערציילונג. אַז
מאָריץ אין אַװעקגעגאַנגען, איז פעלרמאַן געקומען און האָט געטראָפן
טײַבעלען אִין טרערן. האָט ער באַלד פאַרשטאַנען, אַז עס איז שוין עפּעס
אַ נײַס געשען באַ די ליבנדע. ער האָט זיך צוגעזעצט צו איר און האָט
געװואַרט, װאָס װעט זי זאָגן.
--- מיכאַיל, איר ווילט וויסן, װאָס איך וויין ? גלויבט מיר, מײַן
פרײַינט, אַז איך ווייס אַלין ניט, צי איז דאָס פאַר פרייד, צי פאַר צרות ?...
מאָריץ איז דאָ ערשט געווען... אַך, מיכאַיל?, איר זאָלט געווען זען, הערן,
ט ײַ בע לע : | 41
וי ער האָט גערעדט !... ער האָט געװאָלט שיקן אַ דעפּעשע קיין קאַרלס"
| באַד, אַז די מוטער זאָל קומען... .
--- װאָס דאַרף ער די מאַמע? --- האָט זי פעלדמאַן מיט אַ שטאָך
געפרעגט,
טײַבעלע איז פאַר כעס אונטערגעשפּרונגען אף דעם בעט:
--- וואָס דאַרף ער די מאַמע ?,.. מיכאַי?, איר זײַט צו מאָריצן צו
שטרענג : זי איז דאָך פארט אַ מוטער! זי דאַרף דאָך וויסן, װאָס איר
איינציקער זון טוט ! זי איז אַ מוטער|ן..
--- קינד מוינס ! -- האָט איר פעלדמאַן שטיל געענטפערט -- דו
גיסט איצט צעטראָנן, װוייסטו נישט ווער עס זאָגט גלײַך -- איך, צי דו...
טיַבעלע האָט זיך נאָך ערנער צערייצט,
--- איך בין צעטואָגן? רעכט!.. נו, זאַנטיזשע איר בעסער, או
איר קאַנט און ווייסט!
טײַבעלע האָט זיך ווידער באַגאָסן מיט טרערן. פעלדמאן האָט זי
אײַנגעשטילט, אײַנגענומען, װי אַ קליין קינד; ער האָט זי אַרומגענומען
און צוגעצויגן צו זיך. טײַבעלע האָט אָנגעהויבן שטילער ווערן, און אין
עטלעכע מינוט אַרום איז זי שוין װײַטער געווען מונטער, װי אַלע מאָל,
זי האָט זיך אָפּגעװאַשן, אָנגעטאָן, גערעדט, געשפּעט און געלאַכט, אֵף
דעם קאָפּ האָט זי אָנגעטאָן אַ קרענצ? פון רויזן, װאָס מאָריץ האָט איר
געשענקט פון זײַן נאָרטן ; די אויגן האָבן איר געברענט, וי צוויי ברי-
ליאַנטן באַם ליכט. פעלדמאַן האָט אָנגעקװאָלן פון איר. ער האָט איר
עפּעס געװאָלט זאָגן, נאָר אין מיטן האָט זיך אויפגעעפנט די טיר און
עס איז אַרײַנגעקומען מאָריץ, ער איז געווען אָנגעטאָן רײַזע-פערטיק..
טײַבעלע האָט געפילט, אַז עס האָט זיך איר אָפּגעריסן דאָס האַרץ; זי
אין געבליבן שטיין אף אַן אָרט, בלאָס וי דער טויט, און האָט ניט געי
קאָנט אויסריידן קיין װאָרט. מאָריץ איז צוגעגאנגען צו איר. פעלרמאן
האָט אים נעבעטן זיצן. ער האָט זיך געכאַפּט און געזאָגט :
--- טײַבעלע, מיכאַיל, זײַט געזונט: איך פאָר קיין קאַרלסבאַד...
אָט ערשט האָב איך דערהאַלטן אַ דעפּעשע : די מאַמע איז שטאַרק שלאַף:
מען רופט מיך אַהין... איך װעל אײַך אַלע טאָג שרײַבן בריוו... איך ווע?
גיך קומען צוריק.. טײַבעלע! איך ועל ריידן מיט איר וועגן אונדו..
זײַט געזונט, מײַנע טײַערע...
42 ש 5 ום ע 9 יכ מ
פעלדמאַן האָט געזען, אַן טײַבעלע שטייט קוים אף די פיס. ער איז
צוגעגאַנגען צו איר און האָט איר שטי? געזאָגט ;
--- טײיבעלע ! ואָס איו מיט דיר..
-- האַ ? איך ? גאָרניט !.,. דו פאָרסט ?,,. איר פאָרט 3..3 -- האָט
טײַבעלע געזאָגט און האָט אַרױפגעצױגן א פריילעכע מאַסקע אַפן פּנים,
--- נו, פארט געזונד ! --- האָט אים פעלדמאַן געזאָגט. --- און פאַר-
געסט אונדז נים -- פאר צרות, אָדער פאַר פרייד...
ער האָט אָפּגעזוכט דאָס היטל און איז אַרױסגעגאַנגען פון שטוב,
בכדי די ליבנדע זאָלן זיך קאָנען געזעגענען אָן אַ דריטן. אַז מאָריץ אין
איבערגעבליבן אַליין מיט טײַבעלען, האָט ער איר געװאָלט פאַלן אַפן
האַלדז; זי האָט אים אָבער אָפּגעהאַלטן.
--- מאָריץ,.. דאָ ניט, דאָס דאַרף מען ניט... טײַערער, איך וועל
דיך מאָרגן ניט זען ? און איבערמאָרגן אויך ניט ? און אפשר קיינמאָל
ניט 1..,
--- טײַבעלע ! װאָס רעדסטו? איך װעל דיך גיך, גיך זען..
--- מאָריץ ! דו ווייפט; איך בין דײַנע, דיינע, מאָריץן..
--- דו ביסט מײַנע, מײַנע אַף אײיביק ! טײַבעלע, איך װועל דיך ניט
פאַרגעסן אַף אַ מינוט {..,
ער האָט זיך געצויגן צו איר און האָט זי געװאָלט אַרומנעמען; זי
האָט אים לײַכט אָפּנעשטױסן פון זיך.
--- ניין, מאָריץ, ניט דאָס, ניט דאָס... גיב מיר דײַן האַנט, אָט אַזױ,
און שווער מיר באַ מײַן נאָמען, דו הערסט? ב אַ מ ײַ ן נאָמען אַז
װאָס עס זאָל זיך ניט מאַכן מיט דיר, זאָלסטו מיר שרײַבן... רעכט ?
-- רעכט {.,, |
פעלדמאַן איז אַרײַנגעקומען מיט אַ פריילעכער מינע:
-- נו, שוין ? גענוג אָנגערעדט זיך? הא ? הײַנט לאָזט מיך אויך
אַביס? ריירן מיט אײַך, ברומענדיקע טײַבעלעך, אויסלענדישע פייגע-
לעך! טײַבעלע! שטע? אויף דעם סאַמאַװאַר: עס איז נאָך פרי צום
פּאָיעזד, און מיר וועלן דערװײַל אַביס? שמועסן פון אונדוערע אינ-
טערעסן..,
מיט די ווערטער האָט ער אַרײַנגעפירט סאָריצן צו זיך אין צימער
/און האָט זיך מיט אים פאַרשלאָסן.
ט ײַ בכ ע ? ע 40
.--- נו, מאָריץ, הײַנט פמוזן מיר ריידן אַביס? אָפענער.. מע רופט
אײַך אַרוױס אַהין מיט אַ דעפּעש, אַז אײַער מוטער אין שלאַה? עס
אין אַ ליגנן! מע רופט אײַך צו דער מאַמזעל נאָטקין: איר זײַט אַ
בןדיחיד, איער מוטער איז רײַך, איר זײַט אַ ווינאָדנער חתן.. געלט
גייט צו געלט..
--- מיכאַי? ! װאָס רעדט איר! איר סיינט, איך בין דערועלבער
מאָריץ, װאָס טריער מיט דרײַ יאָךר ? |
--- א 1.,, איך ווייס, איך ויים ,. איך קען אָבער אײַער ווייף .
האַרץ, איער שואַכן כאראקטער,.. אײער מוטערס טרערן וװעלן אַה
אײַך ווירקן . . . מיר זײַנען װײַט, און ווער ווייס, װאָס פאַר אַ פאַניכריה
די מאַמזעל? נאָטקין איז דאָרט ! איר זײַט נאָך צו ונג..
--- פַּאַד וועמען רעכנם איר סיך ?4 איךף וע? פֿאַרבײַטן טײַבעלען
אַה... מיכאי? ! איר באליידיקט מיך. . איר ווייסט מיַין ציל...
--- מאָריץ ! אויב איר געפינט זיך באליידיקט פון מײַנע ווערטער,
בעט איך אייך מיר מוח? זײַן. נאָר איר דאַרפט פֿאַרשטיין מיט װועמען
איר רעד ; איר רערט מיט אַן עלנטן מענטשן, װאָס זײַן אומגליקלעך
מזל האָט אים אָפּגעריסן פון דער פאַמיליע, פון פרײינט, פון באקאנטע,
כמעט פון אונדזער גאַנצער נאַציע, און ער האָט אַרױסגעצוין, גאָט
ווייס פון וועלכע הענט, אַ פרעמד עלנט קינד און האָט זי צוגעבונדן
צו זיך, און איז אַלֵיין צו איר צוגעבונדן געװאָרן... סײַן לעכן איז שוין
צוזאַמענגעװאַקסן מיט איר לעבן... אײַך ליבס זי גאָר אָן אַ ברעג!..
אַזן מיט אײַך װועט חלילח עפּעס פּאַסירן, הרגעט איר זי אַװעק, און מיךף
דאָסגלײַכן . . . איר ווייסט ? איר ווייסט ? איך האָב אמאָל געהאפט, אַז
מײַן ליכע צו איר (צו װאָס זאָל איך לייקענען 4) וועט אפשר דערוועקן
אין איר הארץ אַזא געפיל, וי צו אײַך איצט.. נאָר איך האָב שלעכט
גערעכנט,.. װוי קומט דאָס צו פיר ?1,,. איך בין דערמיט געווען צופרידן,.
װאָס זי איז ביו אַהער אַזױ גליקלעך געווען מיט אײַך. איר לאָזט זי
מיר הײַנט איבער אין אַ געמערלעכער לאַגע... געדענקט, מאָדיץ אײַער
טײַבעלען -- זי אין אינואַנצן אײַ ערע: איר זײַט דער אויטגע:
קליבענער...
|מאָריץ האָט געוויינט, װי אַ קליין קינד. דאָס האַרץ אין אים
שיעד צעריסן געװאָרן אַף שטיקער. ער האָט נישט געקאַנט אויסריידן
44 שׁ לום ע 5יכ ם
קייַן איינציק װאָרט. ער האָט געכאַפּט פעלדמאַנען באַ ביידע הענט
און האָט זיי געקושט,,. פעלדמאַן האָט געפּינטלט מיט זײַנע גרויע אויגן
און האָט געריבן צינד-העלצלעך, וועלכע האָבן זיך אַלץ פאַרלאָשן... ער
האָט פאַררויכערט אַ צינאַר און האָט געזאָגט;. |
--- נו, גענוג, גענוג שוין, זילבערמאַן! װוישט זיך אִפּ דאָס פּנים
און זײַט אַ מאַנספּערואָן !
דאָס טיי-טדינקען אין איבערגעגאַנגען נישקשה. פעלדמאַן האָט
געזאָגט ווערטלעך, דערציילט אַנעקדאָטן. אַלע האָבן געלאַכט. ער
האָט מורא געהאַט, אַז טײַבעלע זאָל ניט מאַכן קיין סצענע אין די לעצ
טע מינוטן, פאַר מאָריצעס אָפּרײַזע. וי פאַרװוּנדערט איז ער אָבער
געוועזן, אַז בשעת מאָריץ אין אויפנעשטאַנען צו פאָרן, איז טײַבעלע
זייער פריילעך געווען! איר געלעכטער האָט נאָך קיינמאָל אַװי ניט
געקלונגען, װוי אין די מינוטן; זי האָט שוין צופי? געלאַכט און גערעדט..
פעלדמאַן האָט פאַרשטאַנען, װאָס דאָס געלעכטער האָט געקאָסט; דאָס
האַרץ האָט זיך אים צוזאמענגעצויגן פאַר ווייטיק... נאָך אַ מאָל אַדיע,
נאָך א מאָל אַדיע... אָט זײַנען שוין די פערד... ער זיצט שוין אין
װאָגן . . . דער קוטשער האָט אַ קנאַק געטאָן מיט דער לאַנגער בײַטש. די
פערד האָבן אַ ריס געטאָן דעם װאָגן, און ער איז פאַרפאַלן געװאָרן אין
דעם געדיכטן שטויב פון די גאַסן, װאָס פירן צום װאָקזאַל. נאָר אַ ווײַס
טיכעלע האָט זיך געזען אין דער הייך. דאָס פּאָסטגלעקל האָט נאָך
געקלונגען עטלעכע מינוט אַלע מאָל שטילער, ביזן עס האָט זיך גאָר
| פאַרלוירן אין דער װײַטער לופט, װוּ די זון האָט זיך אַראָפּגעלאָזט, וי
אין װאַסער אַרײַן,.. שטיל און פיידיק איז געװאָרן באַ פעלדמאַנען אין
שטוב. שטי? און ליידיק באַ טײַבעלען אין האַרצן..
1
ליבער לעזער ! מיר וועלן אײַך ניט פירן קייַן קאַרלסבאַד זען, װאָס
טוט דאָרט אונדזער העלד, מאָריץ זילבערמאַן. ער איז דאָס ערשטע .
מאָל אַף זײַן לעבן אַרױסנעפאָרן אַף דער וועלט. פון יעדער סטאַנציע,
פון יעדן װאָקזאַל זײַנען געגאַנגען פון אים הייסע בריוו צו טײַבעלע.
אַז ער איז אַריבער די גרענעץ, האָט זיך פאַר אים געעפנט אַ נײַע וועלט.
ט ײַ בע 5ע | 29
ער האָט זיי צוגעזאָגט אַלצדינג צוֹ שרײַבן, און. ער האָט זײַן װאָרט
געהאַלטן,. נאָר פּלוצים איז זײַן קאָרעספּאַנדענציע איבערגעריסן גע-
װאָרן. מיר דאַרפן ניט דערציילן, װאָס פאַר אַ שמערצן דאָס האָט צונע-
טיילט דער אָרעמער טײַבעלע. איר קאָפּ האָט גענוג איבערנעטראכט!
פעלדמאן האָס מורא געהאַט צו ריידן דערפון מיט איר: ער האָט
געזען, אַז זי צאַנגט, װי אַ ליכט. און אַזױ זײַנען איבערגעגאַננען צוויי
חדשים, וועלכע האָבן זיך איר אויסגעוויזן װי צוויי יאָר, ביז דער פּאָסט-
טרעגער האָט איר איינמאָל געבראַכט א גרויסן בריוו. דער שטעמפּס
איז געווען פון קארלסבאַד. זי האָט באַלד דערקענט זײַן האַנטשריפט
אַ דעם קאָנװערט. די הענט האָבן איר געציטערט: זי האָט קוים
אויפגעריסן דעם קאָנװערט. פיר מאָל האָט זי אָנגעהויבן צו לעון דעם
בריוו און האָט ניט פאַרשטאַנען קיין װאָרט.. . אָט דאָס האָט איר מאָ-
ריץ געשריבן :
,;טײַערע טײַבעלע ! איך בין ניט װערט, אַז דײַנע הענט זאָלן
האַלטן מײַן בריוו און דײַנע שיינע אויגן זאָלן קוקן אַף מײַן שריפט,
וועלבכע גיט דיר איבער מײַנע ווערטער ניט מיט טינט אַף פּאַפּיר, נאָך
מיט מײַן בלוט אַף מײַן אייגענער פעל, פאַרענטפערן זיך פאַר זיר
--- װאָלט געווען די גרעסטע מערדערײַ מיט דער גרעסטער נידערי-
קייט פון מײַן זײַם, נאָר איך בעט דיך (דאָס לעצטע מאָל) אויסהערן
דײַן סאָריצן, וואָס איז בא דיר אַמאָל געווען אַזױ טײַער! וװים,
טײַערע טײַבעלע, אַז מאָריץ אין געפאַלן, אַז מאָריץ איז איצט דער
אומגליקלעכסטער אֵַף דער גאַנצער װעלט! װאָס האָט איר מיך גע-
לאָזט אַליין אַה דעם װאַסער ? איך זאָג דאָס דיר און אונדוער טײַערן
מיכאַיל. װאָס האָט איר מיך מפקיר געווען? איר האָט דען ניט גט-
| װוּסם, אַז שווימען אין דעם סיפן ים איז זייער א געפערלעכע זאַך
פאַר דעם מענטשן, װאָס איז ניט געווינט צו די גרויסע כואליעס?
צום אָנפאַנג, אַז איך בין נאָך באַ דעם ברעג געשווומען, איז מיר זייער
אָנגענעם געווען צו קוקן, װי די בייזע װוינטן פּליעסקען דעם ים, זיי האָבן
מיך געטראָגן װײַטער און װײַטער.,. איך האָב געפּרוווט אַמאָל אַרומקוקן
זיך אף דעם שטיק וועג, װאָס איך האָב שוין אָפּנעשװומען, האָב איך שוין
ניט געקאַנט אָפּווכן מיט די אויגן דאָס, װאָס איך האָב געװאָלט : איר
האָט אויסגעוויזן וי צוויי ליכטיקע פּינטעלעך, וי צויי גלאַנצנדיקע
20 ש לום ע 9 יב ם
שטערן אף דעם טונקעלן ווײַטן הימל, און נאָכדעם זײַנען די צוויי פּינ-
טעלעך אויך פאַרשוווּנדן געװאָרן... איך זוך איצט באַ זיך אין קאָפּ און
קאָן גאָר זיך ניט דערמאָנען, װוּ און ווען בין איך געפאַלן... איך געדענק
נאָר דער מוטערס טרערן, די ערשטע באַקאַנטשאַפּט מיט דער פאַמיליע
נאָטקין, מיט זייער טאָכטער, און נאָכדעם זייערע וויזיטן צו אונדז, און
מיינע וויזיטן צו זיי, אונדזערע שפּאַציר-גענג אין דעם שיינעם גאַרטן,
אונדזער פאָרן אַף דער שיף, קלאַראַס (אַזױ רופט מען זייער טאָכטער)
בלאַנדע האָר, בלויע אויגן, הויכע געשטאַלט, און איר שטאַרקע שטימע...
צו דעם צווייטן וויזיט באַ זיי האָט מען מיך געבעטן שפּילן פּיאַנאָ. איך
האָב געשפּילט שובערטס אַ מעלאָדיע, און קלאַראַ האָט מיר אַקאָמפּאַנירט.
דער רעזאָנאַנס פון דעם זאָל איז געווען גרויס און ברייט, און עס האָבן
זיך אַ גאָס געטאָן אַזעלכע פאַרשיידענע, ווייכע, קלינגענדיקע, װאַרעמע
טענער, אַזאַ זעלטענע האַרמאָניע !!,.. איך האָב אויפגעהויבן אף איר די
אוינן, איז זי וי אױיסגעװאַקסן אף א גאַנצן אַרשין, און זי האָט סיר
אויסגעוויזן אַזױ שיין און ריין, זוי אַ מלאך... אין מײַן האַרץ האָט זיך
אָנגעצונדן אַ פײַער, װאָס האָט אין מיר געברענט, און איך. האָב מורא
געהאַט צוצוגיין צו איר, אַזאַ פּרווו האָב איך געליטן אַלע טאָג ! זי האָט
מיך געמוטשעט מיט איר קו?, און עס איז מיר ליב געווען צו מוטשען
זיך, אַבי נאָך און נאָך הערן איר געזאַנג... עס װײַזט אוים, אַז זי האָט גע-
װווסט װאָס מיט מיר טוט זיך, כאָטש איך האָב מיט איר דערפון ניט
נערעדט, איינמאָל איז זי געווען באַ אונדז. מײַן מוטער איז געווען אין
גאָרטן, און קלאַראַ איז געזעסן מיט מיר. איך בין געווען שטאַרק פאַר"
זאָרגט און פאַרטראַכט. זי האָט מיך געפרעגט די אורזאַך. איך האָב איר
ניט געװאָלט ענטפערן, איז זי אויפגעשטאַנען און אָנגעהויבן זינגען אַ
מעלאָדיע, בין איך וי באַטױבט געװאָרן... מײַן פאַנטאַזיע האָט מיך פאַר-
טראָגן ווײַט! איך האָב זי גערעכנט העכער פון אַ מענטש -- איך בין
אַנידערגעפאַלן פאַר איר !... איך געדענק נים, ווען און װי אַזױ איך בין
געשטאַנען מיט קלאַראַן אונטער דער חופּה... דער פּרעדיקער האָט אַ רעדע
געהאַלטן, זײַנע ווערטער האָבן מיר לאַנג געקלונגען אין די אויערן, און
עס האָט זיך מיר אויסגעוויזן, אַז ער זאָגט מיר: ,געדענק װאָס דו
טוסט"!... מײַן מוטער האָט געוויינט פאַר פרייד, און קלאַראַ האָט מיך
געפרעגט, װאָס קלאַפּט באַ מיר דאָס האַרץ... טײַבעלע! איך בין אום"
טײַ בע 5ע |צי
גליקלעך: דיך האָב איך אָנגעװאָרן, פאַרלאָרן אף אײיביק; זיך האָב איך
פאַרקויפט אַ פרעמדער... זי איז װוײַט פון מיר, װוי דער חימ? פון דער
ערד... מײַן צי? קאָן איך שוין איצט ניט דערגרייכן: איך געהער הײַנט
ניט זיך אַלֵיין; איך בין אַ קנעכט.., איך האָב שוין מײַן ראָלע אָפּגעשפּילט
גאַנץ קאָמיש ! דער גרויסער זינדיקער קאָן מיט חרטה און מיט גוטע
ווערק נײַ געבאָרן ווערן, אָבער נים אַזאַ ;װואָרעם? װוי איך,.. טײַבעלע !
מיכאי?! פאַרגעסט אָן מיר;: איך בין ניט װערט, איר זאָלט מיך גע-
דענקען ! זײַט גליקלעך, ביידע צװאַמען!.."
4
פעלדמאַן איז נאָרװאָס אַװעקגענאַנגען אֵף זײַנע שטונדן בעת טי"
בעלע האָט דערהאַלטן דעם שיינעם בריוו פון קאַרלסנאַד, אַז זי האָט נע-
ענדיקט דעם בריוו צו לייענען איז זי געבליבן זיצן א קליינע צײַט וי א
פאַרשטיינערטע. אירע אויגן האָבן אַ וויילע אָנגעװאָרן דעם גלאנץ. נאָב-
דעם איז זי אויפגעשטאַנען, האָט אַ װאָרף געטאָן מיט דעם קאָפּ און האָט
אָנגעהויבן אַרומצוגיין איבער דער שטוב פון איין ווינקעלע צום אַנדערן,
צונויפגעלייגט די הענט אף דעם האַרצן; די אויגן האָבן אָנגעהוֹיבן צו
כאַקומען זייער פריערדיקן גלאַנץ, איר געזיכט איז ליכטיקער געװאָרן,
דאָס הארץ האָט איר שטאַרט געקלאַפּט, דער קאָפּ האָט באַ איר געארבעט,
זי האָט אָפּגעזוכט א בייגעלע פּאָסט-פּאַפִּיר און האָט זיך געזעצט שרייבן.
עס האָט געדויערט א האַלבע שעח. זי האָט צונויפגעליינט דאָס ביינעלע
פּאַפֿיד מיט מאָריצס בריוו און האָט זיי אין אַ קאַנווערט אַנידערגעליינט
אפן טיש, זי האָט אויפגעעפנט איר קעסטל, האָט אַרוסנענומען פון דאָרטן
אַלֶע אירע זאַכן און האָט זיי איינגעפאַקט אין אַ קליין רײַזע-זעקל, האָט
אַחין אַרײינגעלײינט פעלדמאַנס פאַרטרעט און האָט איבערגעציילט איר
געלט, װאָס זי האָט צונויטגעקליבן פוֹן אירע שטונדן, דאָרט איז גע-
|;ווען חונדערט און צװאַנציק רוב?. זי האָט זיך אַביס? צוגעזעצט און האָט
באַטראַכט די שטוב, װוּ זי איז אויפגעצויגן געװאָרן. נאָכדעם איז זי
אַרײַנגעגאַננען צו פעלדמאנען אין צימער האָט זיך אָנגעבויגן צו זײַן
'בעט? און האָט אַ קוש געטאַן דאָס סישעלע.. זי האָט צונעשלאָסן די
שטוב, אויפגעהאננען דעם שלים? און איז מיט דעם רײַזעזעקל? אין די
הענט אַװעקגעגאַננען אַף דער פּאַסט-סטאַנציע, אין א האלבע שעה
48 ש 5ום ע 9 יב ם
אַרום איז זי שוין געזעסן אין אַ וועגעלע, וועלכע האָט זי געטראָגן צום
װאָקזאַל, און דאָ האָבן מיר זי שוין פאַרלוירן אין דער מאַסע פּאַסאַ-
זשירן, װאָס האָבן געװוארט אַף דעם פּאִיעזד פון אָדעסער ליניע.
דאָס איז דער בריוו, װאָס טײַבעלע האָט געשריבן פּעלדמאַנען:
! ,אַז איר װועט דערהאַלטן מײַן בריוו, װעל איך שוין זײַן אין וועג.
איך בעט אײַך, איר זאָלט מיך ניט נאָכיאָגן. איך װאָלְט גאר ניט באַי
דאַרפט אַנטלױפן און װאָלט געקאַנט אַזױ אַװעקפאָרן: איך בין פרײי,
און קיינער קאָן מיר מײַן פרײַהייט ניט שטערן! נאָר איך האָב ניט
געװאָלט זען, װוי מײַן טײַערער, ערלעכער, גוטער מיכאַיל װעט באַגלײטן
זײַן נאַרישע טײַבעלע, וועלכע ער האָט ערשט ניט לאַנג אויפגעהויבן
פון דער גאָס פון מיסט,,. לייענט איבער זיין בריו, װועט איר זען,
אַז קיין אַנדער פּלאַן איז פאַר מיר ניטאָ. זיך אַליין דאָס לעבן נעמען
איז די גרעסטע נאַרישקייט ; דאָס דאַרף נאָר טאָן דער מענטש װאָס
פאַרשטייט ניט, צו װאָס ער לעבט אַף דער וועלט, אָדער דער גרויסער
עגאָויסט, אַז. עס גייט אים ניט אַזױ װי ער וויל, ווערט ער ברונז און
שיסט זיך. איך וויים, אַז איך בין אַ מענטש (אַ פרוי --- אַלץ איינם),
קאָן איך נוצלעך זײַן און עפּעס געבן דער וועלט אַ חוץ ליבע. -- איך
ווייס, איך על אײַך פיל שמערצן מאַכן מיט מײַן אַנטלױפן פון אײַך:
איך געדענק אײַערע ווערטער, װאָס איר האָט מיר געזאָגט פריער מיט
צוויי יאָר,,, /איך ווייס, אַז איך װאָלט געקאַנט אײַער לעבן גליקלעך מאַכן
אַף אייביק, און אפשר (ווער ווייס ?) זיך זעלבסט. . . נאָר איך רעכן אײַך
דערויף צו הויך און זיך צו קליין, אַז איך האָב געקאַנט האַלטן פאַר אַ
גאָט אַזאַ קליין מענטשעלע, וי מאָריץ זילבערמאַן... איך זאָג ניט, אַז
איך קאָן צו אײַך ניט גרייכן. איך פי? אָבער אין זיך פיל קראַפט צו
דערגרייכן עטװאָס וויכטיקערס, גרעסערס און מער נוצלעכעס פאַר דער
וועלט -- און איך וועל דאָס געוויס דערגרייכן, װוי ? איך יל
ד אַ ס !... איר מיינט, אַז מײַן באַשלוס איז אין איין רגע געװאָרן + ניין,
טײַערער מיכאַיל ! זינט ער איז אַװעקגעפאָרן פֿון אונדז (געדענקט איר +)
האָב איך נגעפילט, אַז מײַן האַרץ ברעקלט זיך אַפּ שטיקלעך, און עס
ווערט דאָרט וי ליידיק... װאָס מײַן קאָפּ האָטס איבערגעאַרבעט אין די
לעצטע צוויי מאָנאַטן --- בין איך ניט אימשטאַנד אײַך איבערצוגעבן,
| און דאָס, װאָס איך האָב באַקלערט, איז באַשטימט, און אַזוֹױ דאַרף זײַן
טײַ בע לע | י 29
-- ניט אַנדערש! אפשר װעלן מיר זיך נאָך אַמאָל זען בא אַנדערע
אומשטענדן,, װער ווייס ? דערװײַל בעט איך אײַך, טײַערער מיבאַילֿ,
מיך ניט צו זוכן און ניט נאָכצופרעגן זיך אַף מיר. מײַן ליבע האָט מיר
געגעבן אַ גוטע לעקציע !... אײַך װעל איך געדענקען, וי אַ מלאך, װאָס
האָט מיך פון דער בלאָטע אַרױסגעשלעפּט און האָט מיך צו מײַן מענטש-
לעכקייט אומגעקערם און מיר די פּרײַהייט געגעבן... איך בעט, מיך צום
שלעכטן נים צו דערמאָנען, און די גרעסטע מתנה פון אײַך וועט בא
מיר זײַן, אַז איר וװועט דאָס צום האַרצן ניט נעמען און ניט וויינען אַף
דעם אומנליק פון אײַער טײַבעלע, װאָס גלויבט אין זיך און האָפט אֵף
זיך אַלֵיין... מיר דאַרפן זיך צעגיין שטי?, אַזױ וי מיר האָבן זיך באַקאנט
שטיל,,,?
פעלדמאַן איז היינט אין ח., אין דער אוניווערזיטעט, אַף דעם פערטן
קורס. ניט לאַנג איז ער געווען אין קיַעוו און האָט זיך באַגעגנט אַף
קרעשטשאַטיק מיט אַ רײַך געקליידעטן יונגנמאן, געאָרעמט מיט אַ הוי-
כער יונגער פרוי. זיי זײַנען אַרױסגענאַנגען פון דעם שענסטן גאַסטהױז
-- ,נראַנד האַטעל",
דאָס איז געווען מאָריץ זילבערמאַן מיט זײַן פרוי קלארא.
--- מיכאַיל ! --- האָט מאָריץ אויסגעשריען און האָט זיך אויסגעריסן
פון דער דאַמע. פעלדמאַן איז צוגענאַנגען און האָט אויפגעהויבן זײַנע
גרויע אויגן אַפ מאָריצן : ער האָט אים ניט דערקענט.
--- מיכאַי? !... װאָס מאַכט איר? שון פינף יאָר!.. װוּ אין
טײַבעלע {...
פעלדמאַן האָם אַ זאָג געטאָן: ,אַאַדאַ !2,. ער האָט זיך גאַנץ
העפלעך געוויטעם מים מאָריצן, האָט אַ קוק געטאָן אה קלאראן און אין
אַװעקגעגאַנגען װײַטער. קלאַראַ האָט מיט אַ גרימאַסע געפרעגט מאָריצן
אַף פראַנצויזיש :
*? מונקט1081-2 66 086 1טס ---
מאָריץ האָם איר גאָרניט געענטפערט; ער אי געשטאַנען מיט
אַ פאַרפינצטערטן געזיכט און האָט נאַכגעקוקט פעלדמאַנס טריט.,. קלארא
האָט זיך אָנגעבלאָזן אַף אים, און אַז זיי זײַנען געקומען אַהים, האָט זי
אים געמאַכט אַ סצענע.
װער איז דער גראַביאַן 3
80 ש לום ע ליכ ם
גאָלדע איז געשטאָרבן און האָט איבערגעלאָזט מאָריצן אַ היבש
קאַפּיטאַל, ער האָט געעפנט אַ קאַנטאָר און אַ דער טאַבעלע איז אוים-
געצייכנט : ;זילבערמאַן, נאָטקין עט קאָמפּאַניע?. -- צי איז ער גליק-
לעך? -- דאָס איז אַזאַ פראַגע, װאָס מיר נעמען זיך ניט אונטער צו
ענטפערן אַף איר.
און טײַבעלע? --- מיר בעטן אונדזערע לעזער ניט צו זאָרגן פאַר
איר : אַזעלכע וי זי ווערן ניט פאַרפאַלן א דער װעלט. עס קאָן זײַן,
אונדזערע לעזער וועלן זיך באַגעגענען מיט איר אין גיכן; נאָר. דער"
װײַל גייט טײַבעלע שטיל אַראָפּ פון דער סצענע, אַזױ װי זי איז אַרױם-
געגאַנגען אף איר. עס מאַכט זיך אָפּטמאָל, אַ שטערן גלאַנצט ליכטיקער
און שענער פון אַלֶע שטערן אין הימ?ל; ער לײַבט אַלע מאָל גלײַך:
אי אין אֶוונט, ווען ער באַװײַזט זיך נאָר אַפ דעם הימל, אי צום פרי"
מאָרגן, ווען ער דאַרף זיך באַהאַלטן... /
קינדעו שפיל
:
אל ללה
יי
5,
4
:
קינדער- שפיל
דאָס ערשטע קאַפּיטל
אין הדר
אין די יונגע יאָרן זיינען זיי געווען די בעסטע נוטע ברידער:
אין איין חדר געלערנט, געהאַָט גלײַכע פעיקייטן, גלײַכע יאָרן, און
האָבן ביידע ניט געװאָלט לערנען. דער חילוק צוװוישן זיי, װאָס איינער
איז געווען גראָב און קײַלעכדיק וי אַן אַרבז, שרעקלעך פיל, תמיר
פאַרזאָרגט, תמיד פאַרװויינט און אַ גרויסער פרעסער, אַ נאַשער, --- דער-
פאַר האָט מען אים אין חדר אַ נאָמען געגעבן ,קוואשע?; דער אַנדערער
איז געווען פּונקט דער היפּך: אַ לאַנגער און אַ דאַרער, אַ לעבעדיקער
און אַ פריילעכער, אַ פליער און אַ טענצער, אַ סמיעליאַק און אַ כיטרע
יונגאַטש, אַ רירעוודיקער און אַ קרעפטיקער, אַזױ אז קיינער האָט אים
נישט געקאַנט בײַקומען, און דער גאַנצער חדר האָט פאַר אים דרך-ארץ
געהאט : װאָס ער האָט געזאָגט, איז געווען געזאָגט, און װאָס ער האָט
געװאָלט, האָט ער געטאָן. גערופן האָט מען אים , מאָטל-מזיק",
מאיר-קוואַשע און. מאָטל-מזיק זיינען נגעווען די ערגסטע תלמידים
באַ רב יוסי דעמבענער אין חדר. רב יוסי פלעגט זיי הרגענען צען מאָלֿ
אַ טאָג, כרעכן די ביינער מיט אַ שטעקן, אָדער קאַטעוװען מיט אַ פֹּאַ-
דעשווע, נאָר וויפיל מע האָט זיי ניט געשלאָגן אין קאָפּ אַרײַן, האָט זיך
צו זיי די גמרא געקלעפּט, וי אַן אַרבעס צו דער װאַנט! געקומען דער
;דאָנערשטיק", האָבן זיי זיך שוין געריכט אף אַ מפּלה: אָט נייט רב
יוסי דעמבענער פון קלויז מיט דעם טלית-ותפילין אונטערן אָרעם.., זײַן
גראָבע נאָז מיט די גריבלעך, זײַן אויסגעפליקטע באָרד, זײַן בעלמעװאטע
04 | ש 5ום ע 5 יכ ם
אויג מיט זײַן גאַנצער ,אָסאָבע?" װאַרפן אַף אַלעמען אַ שרעקלעכע מרה-
שחורה : עס ווערט פאַרקילט אינעווייניק. דער גרעסטער חריף קאָן פאַר-
געסן, װוי מען רופט אים, בשעת עס טוט אַף אים אַ קוק רב יוסי דעמבע-
נערס בעלמעװאַטע אויג,
--- נעמט די גמראס !
די קינדער נעמען די גמראס, דאָס האַרץ קלאַפּט און די קניען צי-
טערן. זיי מישן-אויף. דער רבי צעשאָקלט זיך און זאָגט ;
-- נאָדאָ!
זיי הוסטן זיך אויס, וי די סאָלדאַטן אף דער אוטשעניע. דער רבי
צעשאַקלט זיך נאָך שטאַרקער און זאָגט נאָך אַמאָל;
-- נאַ- ! אָמער רב פּפּא, האָט רב פּפּא געזאָגט! רעדט!!1..,
חברה טוען אַ קלאַפּ אין איין קויל ;
-- אֶבר רב פּפּא, האָט רב פּפּא געזאָגט!
און עס ווערט אַ שרעקלעכער ליאַרעם פון דרײַצן מײַלער, אַלע
שרײַען, אַלֶע קלינגען און אַלעמען איז פריילעך אפן האַרצן, מחמת אַלע
ווייסן די נגמרא, אַלֶע זאָגן װי אַ װאַסער, איינער כאַפּט פאַרן אַנדערן,
קוקט מיט איין אויג אין דער גמרא און מיט דעם אַנדערן אף דעם רבינס
בעלמעװאַטע אויג; אפילו מאיר-קוואשע און מאָטל-מזיק שרײַען אויך,
שאַקלען זיך אַזױ ערנסט און דרייען מיטן גראָבן פינגער אַזױ געטרײ,
גלײַך װוי קיינער פאַרשטייט ניט אַזױ, וי זיי פאַרשטייען. און פּלוצים...
--- שאַ ! שששששאַ ! שאַ!.
אַזױ זאָגט דער רבי און טוט א פּאַטש מיט דער האַנט איבערן
| טיש; ער נעמט מיט דער אַנדערער האַנט דאָס אויסגעפליקטע בערדל,
גלעט דאָס מיט ישוב-הדעת און קוקט אַראָפּ צו זיך א די פּאַנטאָפל...
אַלֶע ווערן פאַרשטאָרבן. זיי פילן, װי עס װאַרגט זיי עפּעס אין האַלדו
און זיי קאָנען דאָס ניט אַראָפּשלינגען. אַ שרעקלעך שטילשװײַגעניש!
גאַנץ שטי? טוט זיך דער רבי אַ פרעג:
--- זאָגיזשע, מאיר-סערדצע, װאָס לאָזט מיך דאָ רב פּפּא הערן ?
זאָג, זאָג! שעם זיך ניט!
באַ מאיר-קוואשע קײַקלען זיך שוין טרערן פון די אויגן, גניר
אַה דער נמרא אַראָפּ. דער רבי קוקט אַלץ אונטן, צו זיך אַף די פּאַנ"
טאָפּל, און רעדט זיך װײַטער אַזױ גלאַט, אַזױ בנעימותריק:
קינדע רי ש8 יפ ספ
--- זאָג, סערדצע /זאָג, מאיר?, שעם זיך ניט, װאָס אַרט דיך?..
באַ מאיר-קוואשע זיינען די באַקן שטאַרקן פאַרפלאַמט און די נאָן
גלאַנצט, וי אַן עפּעלע. ער וויים שוין זײַן פּסק ; ער ווייס, אַז אָט באַלך
װעט מען אים הייסן אַרױסגײן פונעם טיש, אַלֵיין אַראָפּנעמען די ריטער
פון דעם באַלקן, אַלײן אַראָפּציען זיך, מחילה, די תחתונימלעך, אַליין אויס-
ציֶען זיך מיטן פּנים אַראָפּ אַף דער באַנק, און נאָכדעם --- נאָכדעם ווייס
ער שוין װאָס {...
אַ רויטער, אַ געשװאָלענער, אַ צעהרגעטער, זעצט זיך מאיר-קוואשע
צוריק אַף זײַן אָרט און קוקט אין דער גמרא אַרײַן טיף-טיף, און זעט
נישט קיין אות פאַר די אויגן, װאָס זײַנען שוין געשװאָלן פון געוויין,
נאָר, דאַנקען גאָט, אַבי ער איז שוין זײַנט איבערגעקומען !
איצט אין מאָט? אפן צעטל,
--- אַנו, מאָטעלע ! --- זאָגט צו אים.דער רבי אַ ביס? פריילעכער, ---
אַנו, מאָטעלע, זאָג נאָר דו, סערדצע, װאָס װויל דאָ רב פּפּא האָבן ? זאָג,
מאָטעלע, זאָג {...
מאָטל-מזיק איז אָבער ניט מאיר-קוואַשע : מאָטל?-מזיק וויל אָפּנאַרן
דעם רבין, אָפּנאַרן אַלעמען און זיך אַלין אויך; ער צעשאָקלט זיך און טוט
אַ קלונג טאַקע נאָר װוי אַ מזיק ; ה,
| --הניחא למאן דאית ליה כרב פּמא; אלא למאן דלית ליה כרב
פּמּא --- מאי איכא למימר 4 תיקו -- בלײַבט אַ קשיא |...
דער רבי הייבט אויף דעם קאָפּ, שטעלט אַנידער דאָס בעלמעװאַטע
אויך גלײַך אַ מאָטלען און פרעגט אים איבער נאָך א מאָל קאַלטבלוטיק .
--- וואָס לאָזט מיך דאָ רב פּפא הערן 9..
מאָטל-מזיק פאַלט באַ זיך אַלץ נישט אַראָפּ און זאָגט זיך װײַטער
זייער רויָק, קוועטשנדיק מיט דעם גראָבן פינגער :
--- װאָרום זעלטאָס אַנדערש זײַן, אַז עס זאָל זײַן װוי רב פּמא וזאָגט,
װואָלט דאָך געווען א װידעראַנאַנד אַקעגן טאַקע אַף רב פּפּאן אַליין ; אלא
װאָס דען ? --- מוז איך דאָך שוין אָנקומען דערצו, אַז עס איז אַף רב פּפַּאן
קיין קשיא נים -- פֿאַר װאָס ? מחמת קרבנות ? חײַנט װאָס לאָזט ער מיך
דאָ הערן ? איז דער תירוץ: תיקו!.
דער רבי גייט אַרױס פון די כלים; ער כאַפּט זיך אויף און פאָזט
אַראָפּ מאָטלען עטלעכע קלינגענדיקע פּעטש, אַזױ אַן מאָט? פאַלט-אַראָס
50 ש 5לום ע פיכ ם
פונעם בענק? און פאַרלירט דאָס היטל. מאָט? קוקט זיך אַרום פאַרווּנ-
דערט : װאָס טוט זיך דאָ מיט אים? דאַכט זיך, ער ווייס אַזױ גוט
און זאָגט אַזױ גלײַך14...
דער רבי הייסט אים זיך אַנידערלײגן אַפן בענקל און ער שמײַסט
אים און קאַטעװעט אים, וויפ? עס גייט אין אים אַרײַן. און מאָטל?
מאָטל שווייגט, גלײַך װוי ניט אים מיינט מען. ער זאָל דאָס לאָזן אַ טרער,
אַרױסלאָזן כאָטש אַ פּיפּס פונעם מויל --- ניין! דער רבי איז אויסער
זיך פאַר כעס, עס ווערט אים נמאס שמײַסנדיק, כאַפּט ער אַ שטעקל,
אַ ,יאַמשאָװוע" שטעקל, און ברעכט אים די ביינער. מאָטל שרײַט ניט,
ויינט ניט, קרעכצט ניט; ער טוט נאָר באַ יערן שנײַד מיטן שטעקל
א פּינטל מיט די אויגן --- און גענוג. ניין, רב יוסי דעמבענער קאָן דאָס
שוין מער ניט איבערטראָגן ! מיט אויגן אָנגענאָסענע מיט בלוט טוט
ער זיך אַ לאָז צו מאָטלען; ער כאַפּט אים אָן באַ דער האַנט און טוט
זי אים אַ דריי-אויס הינטער די פּלייצעס, מע הערט אַ קנאַק. ... נאָר מאָטל
שװײַגט. ער קריצט נאָר מיט די ציין --- און מער ניט. דער רבי שלאָגט.
אים מיט ביידע הענט אין האַרצן אַזױ לאַנג, ביז ער טוט אַף אים אַ שפּײַ
און גיט אַ פאַל-אום אַלֵיין אַפ דער סאָפּע. עס געדויערט לאַנג, ביז דער
רבי סאפּעט זיך אֶפּ...
| די תלמידים, צען-יאָריקע חברה, זעען דאָס אַלֶע דאָנערשטיק ; און
ווער איז דאָס אומשטאַנד אַרױסצוגעבן, װאָס עס פילט דעמאָלט זייער
קינדערש האַרץ און װאָס עס טראַכט דעמאָלט זייער קינדערשער קאָפּ!.
דאָס צווייטע קאַפּיטל
געפּטרט דעם חדר
אין יענער צײַט האָט שוין אָבער מאָטל נישט געהייסן .מאָטל-מזיק"
און מאיר האָט שוין מער נישט געהייסן ,מאיר-קװואַשע". דעם ערשטן
האָט מען גערופן ,מאָט? בערציס", און דעם אַנדערן -- ,מאיר לייבצים".
זיי האָבן חתונה נגעהאַָט ביידע אין איין חודש און פון איין שטאָט,
בערצי בערעשעס (אַזױ האָט מען גערופן מאָטלס שווער) האָט גע-
קינ דע ר שפ יל5 54
האַט אַ טכטער אַ בת-יחידה, זייער אַ שיין סיידל?. האָט ער איר געגעבן
אַ פּאָר טויזנט רוב? נדן מיט אַ טשיקאַוװע חתן פון א שיין אָרט, אַפילן
נישט קיין גרויסער למדן, דערפאר איז ער אָבער אַליין אַ מענטש, אַ קפֿ-
גער יונגאַטש, אַ יונג מיט ביינער, אַ מענטש מיט אַ פּיסק.
מאָטלס עלטערן זײַנען געווען געמיינע לײַט און האָבן זיך קוים"
קוים דורכגעשלאָגן דערמיט, וװאָס דער פאָטער אין געװוען... עס איז
שווער צו זאָגן, װואָס ער איז געווען ! ער איז געווען איינער פון די גע-
פאַלענע נגידים און מיוחסים, װאָס פאַרנעמען תמיד דעם אױיבנאָן סײַ אין
קלויז, סײַ אַף אַ שמחה, און װאָס אַלע געדענקען, אַז זיי זײַנען אַמאָל
געווען נגידים, מיוחסים. מע לאָזט זיי נישט אינגאַנצן פאַלן, זיי זאָלן
דאַרפן חלילה גיין איבער די הײַזער, די שטאָט שאַרט זיי צו יענע ברעק-
לעך, װאָס דאַרפן ממילא אַראָפּפאַלן ; מע פרעגט באַ זיי אַמאָל אַן עצה
און מע פאַרלאָזט זיך אַה זיי מיט אַ בוררות, װײַל מע האַלט זיי פאַר
קלוגע לײַט, פאַר קאָפּימענטשן. מיט איינעם וואָרט, זיי זײַנען דאָס, װאָס
ווערט אָנגערופֿן : ,די פינפטע ראָד צום ואָנן"... אָט אַזעלכער איז גע-
ווען מאָטלס פאָטער אויך, און זײַן מוטער האָט געהאַט אַ חוץ אַ פּרנסה:
אַ קלייט? אַ צעלניק, װאָס נאָר איין גאָט ווייס דעם אמת, װאָס פאַר
| אַ סחורה דאָרט האָט זיך געקאָנט געפינען און וי גרויס איז געווען דער
פּדיון באַ איר, מחמת דער מאַרק געדענקט שוין ניט די צײַט, ווען עס
זאָל אַהין אַרײַנשמעקן אַ קונה. דאָך פלענט זי פון קלייטל? ניט אַרױיס-
טרעטן, און האָט אַזױ אַ צײַט מיט יאָרן פאַרבראַכט אָט דאַ אַפן ברעט-
בענקל, אַרױסקוקנדיק אֵף אַ קונה, ביז די אויגן זײַנען איר אויסגעטריקנט
געװאָרן און איר אַמאָלִיק שיין געזיכט אין אײַנגעקנייטשט און איינגע-
שרומפּן געװאָרן אַזױ, אַז צו פערציק יאָר איז זי שוין געווען אַן אלטע
יידענע,
געלעבט האָבן זיי אין גרויס דחקות, און אָפּטמאָל איז נישט געווען
אַפילן אַף אַ פּוד מעל. נאָר מאָטל געדענקט ניט, אַז זײַן פאָטער זאָל .
זײַן אַמאָל פאַרזאָרגט, אָדעך ער זאָל אָכקען און קרעכצן אֵֶף דער ב-
טערער צײַט, װוי אַנדערע קבצנים ; אדרבה, דאָס איז געווען א פריילע-
כער קבצן, אַן אָפּנעפּוצטער און אַ ריינער, אַז ווען איר ניט אַף אים
אַ קוק, װאָלט איר זיכער געמיינט, אַז עס ליגן באַ אים שווערע טויזנ-
טער אין קאַסטן. מאָט? געדענקט, װוי די מוטער פלעגט יאָ אַמאָל דער-
2
98 שלום עליכ 8
קוטשען דעם טאַטן וועגן דעם, װאָס מע זעט נישט קייַן קונה אין די
אויגן; פלעגט זי דער פאָטער אָפּשטופּן מיט א ווערטל. די מוטער אָבער
האָט נישט געהאַלטן פון קיין ווערטלעך, פלעגט זי אים זאָגן ;
--- אַוודִאי, באַ דיר איז אַלץ ווערטלעך, און מיר ווערן פאַרקילט
אַלע געבליטן, אַז איך נעם אַפן קאָפּ און טו אַ טראַכט, װאָס וועט זײַן
מיט אונדזער מאָטלען ? עס װאַקסט, אָן עין-הרע, אַ בחור...
--- :עט, שטותעריי ! -- שלאָגט זי איבער דער פאָטער. -- נאַריש-
קייטן, כ'לעבן ! מיט אונדזער מאָטלען האָב איך שוֹין דווקא קיין דאַגה
ניט, אונדזער מאָטעלע וװעט זײַן אַ גביר, דו הערסט צי ניין ? אָט וועסטו
זען, אַז ער װעט זײַן, אם ירצה שם, אַ גביר!... אֵיאָ, מאָטל? האַ?
װאָס זאָגסטו עפּעס מכוח דעם ? דו װילסט זײַן אַ גביר?
ניט אַזױ איז דערצויגן געװואָרן מאיר-קוואַשע ; ער אין אױיסגעוואַקסן
דווקא אֵף ראָסקאָש מיט פאַרגעניגן. די נאַטור האָט אים אַרױסגעלאָזט
אַף דער וועלט אַ היפּשן, אַ געפּאַקטן, מיט אַ געזונטן מאָגן און מים
גראָבע ליפּן, גלײַך וי זי האָט געװוּסט פאַרויס, אַז אים וועט די מוטער
פון קינדװוײַז אָן כסדר שטאָפּן מיט פעטע קנישעס און קאָנפעקטן, פײַגן,
ניס און באַָקסערן. אַן מע האָט אים אַ כאַפּ געטאָן אין חדר, האָט מען
באַ אים שטענדיק געפונען אָנגעשטאָפּטע קעשענעם מיט עסנװאַרג, און.
מיר, זײַנע חברים, פלעגן אַרום אים אָפּלעקן אַ ביינדל, כאָטש פון דער
נאַטור איז ער ניט געווען קיין גוטער, -- אדרבה, געווען איז ער דווקא
אַ קאַרגער, ניט קיין פאַרגינער, נאָר מיר האָבן באַ אים תמיר גענומען
מיט גװאַלד; און דערצו נאָך געשענקט אים אַמאָל. עטלעכע בוכענצעס,
אַזױ אַז ער פלענט זיך באַװאַשן מיט טרערן. וויפל מאָל פלעגט אַרײַנ-
לויפן אין חדר אַרײַן זײַן מוטער, אַ גראָבע, שװאַרצע ייִדענע און צר
שטעלן אונדז א בענקעלע צום רבין, ויאַזוי ;דאָס קינד" (מאיר-קוואַשע)
קלאָגט זיך נעבעך, אַז מע ?אָביזשאַיעט? אים, אַז מע רײַסט אוים באַם
קינד דעם לעצטן ביסן פון מול, אַז דאָס' קינד איז נעבעך שטענדיק
| הונגעריק, וויי און ווינד איז איר! און אַװעקגײענדיק פלעגט זי אים
איבערלאָזן אַ גאַנצע טאָרבע מיט געבראָטענע פּופּקעס, העלדזלעך, דאַרע
קישקעס, קאָרענעם לעקעך, צוקערקעס, טאָרט, צוקערלעקעך, וועלישע ניס-
כֿעך, באָקסערן וכדומה. געוויינלעך, האָבן מיר אים שטאַרק מקנא גע
קינ ד 9 ר שׁפ י 5 | 09
ווען און פלעגן זיך אָן אים נוקם זײַן װוּ מיר האָבן נאָר געקאַנט, און
שטענדיק אויפגעוואָרפן אים ףדעם טאַטן דעם בעלענאָלע".
מע זאָגט, אַז אַמאָל, שוין גאַנץ לאַנג, איז זײַן פאָטער געווען אַ בא-
לעגאָלע, גאָט האָט אים באַגליקט, אין ער געװאָרן פון אַ באַלעגאָלע
אַ ליװעראַנט (אַ פערד-הענדלער), און פון דעמאָלט אָן איז ער אאַננע-
שטאָפּט מיט געלט וי אַ גוי"... אַז ער האָט באַקומען געלט, האָט ער
זיך אָנגעהויבן ,איידלען", דהיינו: געקויפט זיך אן אָרט אין אמיזרח",
שבת -- .שלישי" אָדער ,שישי", ניט אַנדערש; באַקלײידט זיך און
דאָס װײַב און קינדער וי עס דאַרף צו זײַן ; אַרײַנגעגעבן 3 ,רייניקייטן"
אין די בתי-מדרשים אַרײַן און, װוּ עס פּאַסט, געשענקט די שענסטע
גדבה. און כאָטש דער באַלעגאָלע איז אים שטענדיק געלעגן אַפן פּנים,
דאָך איז דאָס װאָרט ,באַלעגאָלע? געווען פאַר אים ערגער וי געשמרט :
זאָגן אים חונדערט מאָל עגנב? איזן אים אַ סך אָנגענעמער געווען, וי
מע זאָל אים אויפװואַרפן, אַז ער אי אַמאָל גֶעווען אַ מאַלעגאָלע, --
חיות ניט ויכער!... און ווער שמועסט זײַן װײַב --- די האָט זיך נאָך
מער ,געאיידלט? פון אים ;. זײַן װײַב האָט געשאָטן מיט נאָלד צוליב
כבוד,. בכדי זי זאָל זײַן לײַטן גלײַך; אירע קינדער האָט זי אָפּגעגעבן
צו די גרעסטע מלמדים פוֹן שטאָט; אַה שבת האָט זי גענומען צען ארע-
מע לײַט מיטאַמאָל; אַלע גבאיטעס זײַנען געווען אירע איבערגעגעבענע
אַה תמיד און האָבן זי געהויבן אַף דריקעם ; שידוכים האָט זי געװאָלט
טאָן נאָר מיט די גרעסטע מיוחסים, און האָט געצאָלט א סך געלט פאַר
שניר מיט איידעמס, ניט אַזױ צוליב די שניר מיט די איידעמס, וי צו'
ליב די מחותנים מיט די מחותנתטעס. אַז זי האָט חתונה געמאַכט אַ קינד,
האָט זיך די חתונה געלאָזט הערן גאַנץ װײַט !
איצט קאָנט איר אײַך שוין פאָרשטעלן, וי גליקלעך זי אין געווען,
אַז זי האָט אַ שידוך געטאָן מיט רב לייבצע רב פּנחסלס! וי גליקלעך
איז זי געווען, אַז איר מאירל אין רב לייבצע רב פּינחסלס אַן איידעם,
און רב לייבצע רב פּינחסלסל טאָכטער איז איר שנור, און רב לייבצע
רב פּינחסלס אַלין איז איר מחותן, און רב לייבצע רב פּינחסלס װײַב
איז איר מחותנתטע !
רב לייבצע רב פּינחסלס איז געווען כל ימיו אַן עני ואביון, נאָר
ווייל ער קומט אַרױס פון ,נוטע ייִדן" און האָט געהאָט עטלעכע שיינע
00 שלום עי כ ם
טעכטער, האָט ער שוין קיין דאגות פּרנסה נישט באַדאַרפט האָבן: מע
פלעגט אים צוצאָלן אין בײַטל אַרײַן. אַז מאיר-קוואַשע איז געװאָרן זײַן
איידעם, האָט מען אים אָפּנעצאָלט אחת ואחת טױזנט רענדלעך, און
דערפאַר װאָס ער האָט געהאַלטן דאָס פּאַרפאָלק אַף קעסט, האָט מען
אים אַ חוץ געצאָלט חודש-נעלט. זכות-אָבות, דאַרפט איר ויסן, אין
נישט פון די קליינע זאַכן! /
זײַן איידעם אָבער, מאיר-קוואַשע, אָדער מאיר רב לייבצעס, האָט
זיך נישט געפילט אַזױ גליקלעך: אים האָט דעם שווערס יחוס נישט
אַזױ שטאַרק געװואַרעמט ; ער האָט פּשוט געליטן הונגער און האָט נישט
געקאָנט סוב? זײַן די חסידישע תנועות פונעם שווער, װאָס פלעגט אים
שטאַרק דערקוטשען, ער זאָל נעמען אַ ייִדיש ספר אין האַנט אַרײַן...
אונדזער מאיר-קוואַשע איז קוים פּטור געװאָרן פונעם פינצטערן וויסטן
חדר, און דאָ דערמאנט מען אים ווידער וועגן אַ אייִדישן ספר" } /
זעלבסטפאַרשטענדלעך, אַז באַ אָט אַזעלכע אומשטענדן האָט דער
איידעם נישט געקאָנט הויזן מיטן שװוער; זיי האָבן זיך צעקריגט, צע-
פּאַטשט --- און מאיר איז אַרױס פון רב לייבצע פּינחסלס הויז אַף תמיד,
מאיר איז ניט אַנטלאָפן אַהיים צו זײַנע עלטערן, וועלכע האָבן זיך
אַזױ געיחוסט מיטן טײַערן מחותן, -- ניין; ער האָט זיך באַזעצם אַף
אַ קליינער צײַט באַ זײַן אַלטן חבר, באַ מאָטל-מזיק, װאָס הייסט שוין
הײַנט מאָטל בערציס,
דאָס דריטע קאַפּיטל
| חתונה געהאַט
מאָט? בערציס איז שוין געווען אַ סך גליקלעכער פון זײַן חבר מאיר
רב לייבציס,
בערצי ווײַנשענקער איז געווען אַ פּראָסטער ייָד, נאָר אַ וועלט-
מענטש, אַן אויסנגעריבענער, װואָס איז דורכגעגאַנגען, וי מע זאָגט, דורך
פײַער און דורך וואַסער און דורך מעשענע רערן. אין דער יוגנט אין
ער געװואַקסן אין אַ קליין שטעטל, און אַז ער איז געבליבן אַ יתום, האָט
קינ דע רישפ יל | 61
ער זיך אַװעקגעלאָזט קיין אַדעס, געשטעלט זיך אין א וויינקעלער פאַר
אַ משרת, אָפּגעדינט אַ סך יאָרן, צונויפגעשלאָנן א היפּשן קאַפּיטאַל,
חתונה געהאַט און אַרוֹיס אין דער דאָזיקער שטאָט, װוּ עס קומט פאָר
אונדזער אמתע געשיכטע, און האָט זיך אײַנגעפירט דאָס געשעפט שטיל,
נישט געפלויגן, באַלעבאַטיש. אַה די עלטערע יאָרן, אַז זײַן װײַב איז
געשטאָרבן און אַליין האָט ער זיך שוין געװאָלט א ביס? אָפּרוען, האָט
ער געזוכט פאַר זײַן איינציקער טאַכטער אַזאַ חתן, װאָס זאָל קאַנען
פאַרטרעטן זײַן אָרט און איבערנעמען דאָס געשעפט; דאָס זעלבע האָט
אויך געמיינט זײַן טאָכטער,
מלכה בערציס (אַזױ האָט געחייסן זײַן טאָכטער) איז ניט געווען
אַזא פּאַרשױן, װי טײַבעלע רב לייבציס ; דערפאַר איז זי געווען פונדאַ-
מענטאַלער פון טײַבעלע רב לייבציס. טײַבעלע האָט טאַקע געהאָט שוואַר-
צע איינעלעך, רויטע בעקעלעך, לאַנגע ברעמען, שיינע נעקרײַזלטע האָר,
אַן אױסגעטאָקט נעזל, אויסגעשניצטע ליפּעלעך --- זי איז אָבער געווען
אֵם דאָס, װאָס מע רופט אָן א .רוחניות", זייער-זייער אַן אייד? באַשע-
פעניש, גרינג וי אַ פעדער און לופטיק װי א מלאך, מלכה דאַקעגן האָט
געהאַט גרויסע גרויע אויגן, לאַנגע ליכטיקע האָר, א ביס? אַ גראָבלעכע
נאָז, פולע ליפּן, און אַליין הויך און גרויס, מיט לאַנגע גראָבע הענט --
און פונדעסטוועגן נישט קיין מיאוסע. מאָטלען איז זי פון דער ערשטער
מינום אָן אַזױ שטאַרק געפעלן געװאָרן, אַז ער האָט קוים דערלעבט די
מינום, די. רגע, ווען זײַנע עלטערן האָבן זי גענומען צו זיך אַף שבועות,
אַך, אין די דאָזיקע צוויי טעג האָט נעבעך אונדוער מאָטל-מזיק איבער-
געטראָגן אַלֶע שמערצן פון דער ערשטער ליבע !
שטעלט אײַך פאָר: אָט זעט מאָטל? מיט זײַנע אױינן די דאָזיקע,
מיט וועלכער ער דאַרף אָפּלעבן אַ וועלט. אָט קוקט זי אֶף אים מיט
| אירע קלוגע גרויע אויגן. אָט שמייכלט זי, און דאָס פּנים פלאַמט איר
פאַר פרייד. אָט הערט ער איר קול. זי רעדט, נאָר ניט צו אים, זי לאכט,
גאָר נים צו אים. ער איז /אַ חתן", און דארף זיך שעמען... אט פאַר-
קאַטשעט זי די אַרבל, און אירע װײַסע דיקע הענט בלײַבן נאקעט --
און ער,, מאָטל נעבעך, איר אייגענער חתן, טאָר זי אַפּילו ניט קיין קוש
טאַן !... די מאַמע מעג שטיין און צעמלעכטן איר די לאַננע, ווייכע,
שמעקנדיקע צעפּ, און ער, מאָטל, טאָר ניט! און װאָס פאַר א משוטע
2ס + | | יי ש לום ע ליכ ם
זײַן כלה אין: זי קאָכט אַליין און באַקט אַליין און מאַכט אַזעלכע בלינ-
צעס, װאָס צעגייען זיך אין יעדן אבר ! באָטש אַ װאָרט איר זאָגן, כאָטש
אַ האַלב װאָרט, כאָטש אָנרירן זיך אָן איר האַנט, אָן איר קלייד ! נאָר
-- שאַ{ אָט נייט זי גלײַך צו אים, צו מאָטלען... זי נעמט באַ אים
אַרױיס דעם גילדענעם זיינער פון דער קעשענע (דעם זיינער האָט אים
דער מחותן געשיקט א מתנה) און פרעגט באַ אים, צי עס געפעלט אים
די מתנה? אַ! ער פילט, אַז זי שטייט לעבן אים... ער רירט זי אָן
אומגערן באַ דער האַנט... זי קוקט אַף אים און שמייכלט... ער נעמט
זי אָן שטאַרקער באַ דער האַנט -- זי לאָזט זיך... ער כאַפּט איר האַנט
און װויל זי א קוש טאָן --- קומט אָן די מאַמע !...
דעם זעלבן שבועות איז אויך מאיר-קואַשעס כלה, טײַבעלע רב
לייבציס, געקומען אַף יום-טוב צו זײַנע עלטערן. ניין, ניט רב לייבצי
רב פּנחסלס טאַכטער איז געקומען -- דאָס איז געקומען עפּעס אַ פּרינ-
צעסן, עפּעס אַ בת-מלכה פון טויזנטיאון-איין נאַכט: איידל און לופטיק,
איינגעטונקען אין זײַדנס און אין גאָלד, קוים-קוים װאָס זי רירט אָן מיטן
פיסעלע די ערד, א רוחניות, װואָס עסן עסט דאָס װי אַ פיינעלע און
פּישטשען פּישטשעט דאָס וי אַ שוועלבעלע... מאָלט אײַך וויפל זיל-
בער, וויפ? גוטס האָט מאירס מוטער אַרױסגענומען פון די קאַסטנס!
וויפ? האָט זי אָנגעקאָכט און אָנגעבאַקן לכבוד דעם דאָזיקן טײַערן און
ליבן נאַסט, װאָס אין האַרצן פילט זי, אַז זי איז ניט ווערט צו זיצן מים
איר באַ איין טיש! מאירס פאָטער --- דער האָט מורא אַפילו אַ קוק
צו טאָן אַפ דער כלה : ער ציטערט, טאַמער חלילה כאַפּט ער זיך אַרױס
מיט אַ גראָב װאָרט. . . און מאיר ? מאיר איז רויט, װוי אַ צוויק. זײַנע
גראבע באַקן זײַנען נאָך מער אָנגעבלאָזן, און דער שטערן שוויצט אים
מיט סכנת-נפשות ! עס מאָלט זיך אים רק אויס, אַז ער זיצט נישט אַקו-
ראָט. ער רוקט אַלע מאָל אָן דאָס היטל שטאַרקער און שטאַרקער. ער
באַראַבאַניעט מיט די קורצע גראָבע פיננער איבערן טעלער. דער פאָטער
ווארפט אַף אים אַן אוינ און טרעט אים אָן אַפן פוס. נאָר דאַנקען גאָט,
אָט טראָנט מען שוין דעם פּאָלומעסיק מיט פיש. מאיר ווערט לעבעדי"
קער, מאיר האָט ליב פיש פון תמיד אָן. ער עסט געשמאַק מיט אַפּעטים
און פּאַטשט מיט די ליפּן. דער פאָטער איז אויסער זיך. ער לייגט אַװעק
+ג : : 3 . : 5
ר א 2560, 221 2 -2 45
7 5587 סאאל 56 - 6'ע 1 טנ 2987 ר צר 029 = 2ה בא 5 -, זי 85
ב ריט "רנ הת 8 3 רנ לקע .קיר םי
, ! : 3
קינ דע ר - שפ יל 08
לעפל און גאָפּל, ווערט רויט, וי אַ צוויק, און קוקט אַפן זון מיט אַזאַ
רציחה, וי ער װאָלט אים וועלן דורס זײַן.
פונדעסטוועגן, אַז ס'איז געקומען צו דער חתונה, איז אויך דער
פאָטער נכשל געװאָרן, געכאַפּט אַן איבעריקע כוסה, און די צונג האָט
זיך אים אויפגעבונדן, ער איזן צוגעגאַנגען צום מחותן, צוֹ רב לייבצי רב
פּינחסלס, אַרומגענומען אים אַפן באַלענאָלישן אופן און האָט אים גע-
פרעגט, אַה קאַטאָװעס, צי ווייס ער דעם חילוק פון אַ פערד ביז אַ שקאַ-
פּע און ביז אַ זשערעבעץ. . . . א סקאַנדאָל! אַ סקאנדא?! דאָס זאָל גע-
ווען זײַן פאַר דער חופּה, װאָלט רב לייבצי רב פּינחסלס געוויס געפאָרן
צוריק אַהיים, אַצינד איז שוין געווען פאַרפאַלן. א סקאנדאל! א סקאַנ-
דאַל !
אַף מאָרגן, אז מאירס פאָטער האָט זיך אויסגעניכטערט, האָט ער
דעם מחותן מפצח געווען פאַר דעם בזיון מיט מזומנס, און געזעגענענדיק
זיך מיטן זון, מיט מאירן, האָט ער אים אויג אַף אויג אַזױ געואַנט:
--- פֿאַרגעס ניט, זונאָ, דאָס, , . אַז דו האָסט זיך פּאָפּאַדיעט צווישן
מיוחסים, איידעלע לײַט, װאָס דו ביסט ניט ווערט זייער דאָס... זייער
פּאָדעשווע. צווישן איידעלע לײַט וועפטו זיך אויך אַמאָל אויסאיידלען,
מחמת דו ביסט נאָך דערװײַל א דאָס... עס איז ניטאָ קיין ערגערס אֵף
דער וועלט פון אַ דאָס... און מכח געלט, פּרנסה, האָסטו ניט װאָס צו
זאָרגן, מחמת דו האָסט נאָך אַ דאָס... אַ געזונטן טאַטן. אמת, נעכטן
האָב איך זיך אַביסל דאָט, .. צעשאַקלט, נאָר מען אין דאָך אַ דאָס...
אַ מענטש. אַ גוי זאָגט אַ גלײַכװערטל.. עס איז פאַראַן, דאכט זיך, אויך
אַ דאָס .. אַ פּסוק אַזאַ. חכל?, ברודער, שמיר און דאָסס... איך מיין,
פאָר געזונטערחהייט!..
אין דעם זעלבן טאָג האָט מאָטלס פאָטער אויך נעהאלטן אַ רעדע
פאַר זײַן זון, נאָר אָף אן אַנדער אופן :
| --- נו,. מיין ווייב, האָב איך דיר ניט געזאָגט, אַן מיט מאַטעלען
האָבן מיר קיין דאגח ניט, אַן מאָט? דאַרף זײַן אַ גבכיר, אם ירצה שם ..
האַ ? װאָס זאָגסטו, מאָט? ? אַיאָ, איך בין גערעכט ?,.. קוק ניט, װאָס
דײַן טאַטע איז אַ קכצן. עט אין דרינען פאַראן אַ סאך צו ריירן!...
אָבער דו דאַרפסט זײַן אַ נגיד. דו מוזט זײַן א נניד מיט גאָטס הילף...
דו הערסט צי ניין ? אָט וװועסטו געדענקען מײַן װאָרט : זאָלסט פיך אָנ-
| | 04 שלום עפיכ ם
רופן ליגנער, אַז אין צען יאָר אַרום, ניט מער וי צען יאָר, וועט אונדזער
מאָט? אַרויסשיקן נאָך אונדז אַ קאַרעטע מיט פיר ברענענדיקע שקאַפּעס
--- אַנדערש וװויל איך ניט, דו הערסט צי ניין ? און מע װועט אונדז ברענגען
אין אַ דרײַגאָרנדיקן מויער, דו הערסט צי ניין? מיט גלעזערנע פּאָדי
לאָגעס, מיט לאַנגע שפּינלען, דו הערסט צי ניין ? מיט טײַערע פאָטעלן,
דו הערסט צי ניין ? אָט דער עיקר איז, מאָטל, דו פאַרשטײיסט צי ניין,
-- דער עיקר איז היטן דאָס קערב? דאָרט װוּ מע דאַרף, דו פאַרשטײיסט
צי ניין ? און דאָרט װוּ מע דאַרף א װײַז טאָן, אַ גלאַנץ טאָן, עס זאָל
יענעם אַ צופּ טאָן באַם האַרצן און אַ בלענד אין די אויגן, --- דאָרט טאָר
מען ניט זײַן קיין פּאַרך, דו פאַרשטייסט צי ניין? און פירן זיך מיט
אַ שווער, מיט אַ װײַב -- דאָס דאַרה איך דיך ניט לערנען; דערויף
ביסטו ניט מאיר-קוואשע און דײַנע עלטערן זײַנען ניט קיין באַלעגאָלעס,
דו פאַרשטייסט צי ניין?
דאָס פֿערטע קאַפּיטל
אַראָפּ פון קעסט
,דו פאַרשטייסט צי ניין ? דו פאַרשטייסט צי ניין?? -- אָט די
דאָזיקע ווערטער האָבן אונדזער מאָטלען געקלונגען אַ גאַנצן װעג אין
די אויערן, נאָר ער האָט זיי אין זינען געהאַט, װוי דעם פאַראַיאָריקן שניי.
מאָט? האָט פאַר זיך איצט אַ גאַנצע וועלט !
וועמען הערט ער אַצינד, אַז זײַן טײַערע מלכה זיצט אָט דאָ באַ
דער זײַט, און ער פילט זי לעבן זיך, און עס מאָלט זיך אים אויס, אַן
נאָך אַזאַ, װוי מלכה, איז שוין גאָר אַף דער וועלט ניטאַ!
און ווירקלעך, נאָך אַזאַ מלכה איז אַף דער גאַנצער וועלט ניטאָ!
קיינער קאָן אַזױ ניט אַרומדרײען זיך אַ גאַנצן טאָג אין שטוב, װי מלבה,
אַז עס זאָל זײַן אי פריילעך, אי אַלע אַרבעטן אָפּגעטאָן; קיינער קאָן
אַזױ ניט קאָכן און באַקן אַלֵיין און גיין אַרום זיך ריין, ציכטיק, וי
מלכה ; קיינער קאָן אַזױ ניט פירן דאָס גאַנצע װײַנגעשעפט און דערצו
אין זינען האָבן דעם מאַן, אַז ער זאָל עסן צו דער צײַט, שלאָפן צו דער
ט
קינדע ר ישפ יל ) | 68
צײַט און זאָל אויך ניט זיצן צונויפגעלייגט די הענט ; קיינער קאָן אַזױ
ניט צושטעלן אַזױ פיל פאַרגעניגן דעם מאַן מיטן פאָטער און אַװעקגעבן
אַזופיל ליבע, אַזופי?ל טדײַשאַפט, װוי מלכה !
אָט װאָס מאָטל שרײַבט צו זײַנע עלטערן:
,;טײַערע עלטערן ! איר שרײיבט מיר, אַן איך האָב אײַך געשיקט
אַ קורצן בריוו, איז דאָס דערפאַר, װײַל איך בין שטאַרק פאַרנומען און
קאָן זיך נים אָפּרײַסן קיין צײַט אפילו צו אײַך אַ גרעסערן בריוו אַמאָל
אָנצושרייבן ! איר װוייסט דאָך, אַז מײַן שווער האָט מיר איבערגעגעבן
אינגאַנצן זײַן געשעפט, װאָס האָט איצט אָנגעהויבן נאָך בעסער גיין
וי פרוער, אַזױ, אַז איר מיט מלכח'ן האָבן שוין קיין הענט ניט. צום
מיינסטן גייט אָפּטאָװע פאַרקויף פון רוסישע װײַנען, און באַ אונדז
קויפט מען פון עטלעכע שטעם. ווען מיר זאָלן האָבן נאָך אַ צװאַנציק
טויזנט רוב?, װאָלטן מיר אויסגעשריבן אויך אויסלענדישע װײַנען, און
דערפון װואָלטן מיר גאָר גליקלעך געװאָרן, נאָר װו נעמט מען אַזופיפ
קלינגערס ? אַ דאַנק גאָט דערפאַר אויך ; קיין גביר בין איך ניט, נאָר
אַ נגיד יאָ. דער שווער האָט שוין איבערגעשריבן זײַן גאַנצן חויף מיט
אַלע קלייטן אַה מײַן נאַמען. איך האָב חײַנטיקס יאָר אַרײַנגעטראָגן קאַ-
פּיטאַל און בין שוין, דאַנקן גאָט, לײַטן גלײַך -- אַ קופּיעץ... מלבה
װאָלט אײַך אַלֵין צוגעשריבן אַ גרוס, לאָזט זי ניט דאָס קינד, זייער
אַ וווילער יונגאַטש, נאָר אַ גרויסער שרײַער. שרײַבט. מיר, װאָס אין
די מעשה מים מאיר'ס פאָטער, װאָס ער ויל זײַן אייגענעם זון ניט
העלפן אפילו מיט קיין גוט װאָרט? דער דאָזיקער בעל-עגלה טראַכט,
אַפּנים, אין קבר אַרײַן מיטנעמען דאָס געלט? אַ ביטערער רחכנות אַף
מאיר'ן נעבעך מיטן װײַב: זיי בלאַנקען זיך דאָ אַרום, און מיטן שווער,
מיט רב לייבצי רב פּינחסלס, קאָן ער ניט הױזן, און פאָרן אַהיים צום
בעל-עגלה האָט ער מורא -- אַ גאָטס רחמנות !"..
די זעלבע פּאָסט טראָגט נאָך אַ בריוו, פון מאירן צו זײַן מוטער
(צום פּאָטער האָט ער מורא צו שרײַבן) ;
,ליבע מוטער! איך האָב מיט גרויס דאַנק מקב? געווען די הונ-
דערט רובל, װאָס דוֹ האָסט מיר צונעשיקט, און בין דיר מודיע, אַן עס
איז שוין פון זיי ניטא קיין גראַשן. דײַנע טרערן זײַנען אַרױסגעװאָרפן :
איך קאָן באַם שווער אַפ קעסט ניט זיצן. טו אַ קוק, ליבע מוטער, אַה
60 שלום עליכם
מײַין חבר מאָטלען -- ער איז דאָס גליקלעך ! מע זאָגט, אַז ער איז שוין
אַ נביר, -- און איך בין געבליבן באַם יחוס! איך בין א גרויסער בעל-
הוצאה, וואָרעם מײַן טײַבעלע איז ניט גלײַך צו מלכה בערציס, וואָס
לויפט אַלֵיין אין קעלער אַרײַן נאָך װוײַן און שטייט באַם אויוון! מײַן
טײַבעלע איז דערצו ניט געוװוינט געװאָרן ; זי זאָגט, אַז זי איז א גבירס
אַ שנור, קאָן זי זיך פאַרגינען האַלטן צוויי דינסטן, װאָרעם ווען ניט
דאָס, װאָס מע זאָגט, אַז מײַן טאַטע האָט אַ סך געלט, װאָלט זי מיך
גאָר ניט געווען גענומען... זי איז דען ניט גערעכט? הײַנט האָבן
מיר דאָך שוין אַ קינד אויך, דאַנקען גאָט, אַפילן זייער אַ שיין מיידעלע,
וי צוויי טראָפּן װאַסער טײַבעלע, נאָר מע דארף אַן אִם... לכן בעט
איך דיך, ליבע מוטער, האָב רחמנות אַף דײַן קינד און לאָז מיך ניט
פאַלן ! זאָג דעם טאַטן, דערקוטשע אים --- ביז װאַנען איז דער שיעור ?"...
פון די דאָזיקע צוויי בריוולעך זעט דער לייענער אַרױס, אַז איינער
פון אונדזערע העלדן הייבט ערשט אָן צו לעבן אַף דער וועלט, און דער
צווייטער לינט טיף-טיף אין דער ערד און באַקט בייגל! און אפילן
שפּעטער, אַז מאיר האָט נאָך זײַן פאָטערס טויט באַקומען ירושה הונ-
דערט טויזנט רובל, איז זײַן לעבן דערפון ניט בעסער, ניט זיסער געװאָרן.
אַ קוק טאָן אַף מאירן, װאָלט מען געקאָנט מיינען, אַז ער לעבט
זיך גאַנץ צופרידן: די זעלבע אָנגעבלאָזענע באַקן מיטן גלאַנצנדיקן
שטערן ; די זעלבע פולע רויטע ליפּן, װאָס פריִער; דערצו האָט באַ
אים נאָך אָנגעהויבן װאַקסן אַ בײַכל מיט אַ שיינער קײַלעכדיקער שוואַר-
צער באָרד, אַזױ אַז ער האָט באַקומען אַ פּנים פון א פּײַנעם נגיד. און
באָטש אפילו אין אים זײַנען פאַרבליבן אייניקע אָפּשניצלעך פון דעם
פאָטער, וי דאָס װאָרט ,דאָס? נאָך יעדער פראַזע וכדומה אַזעלכע מאַ-
ניערן, פונדעסטווענן האָט ער זיך שטאַרק ,אויסגעאיידלט", אַזױ, אַן
עס איז שווער געווען צו דערקענען, צי איז מאיר אַ. ייַד פון לערנען, צי
אַ גראָבער יונג ? הײַנט האָט ער שטאַרק ליב געקריגן באַנוצן לשון-קדוש-
ווערטער, וו מע דאַרף און װוּ מע דאַרף ניט. דערפאַר אָבער האָט ער
באַ זיך אין שטוב אויפגעפירט זיך גאָר ניט מעשה למדן און אַריס-
טאָקראַט, דהיינו: אַן ס'איז געקומען צו דער טיי, האָט ער געמווט
אַראָפּװואַרפן פון זיך די קאַפאָטע מיט די שטיוול, און אַזױ, האַלב-נאַקעט
און באָרװעס, זיצן און שוויצן איבערן סאַמאַװאַר... אַך, וויפל טרערן
קיגדערישפּיל - | : 67
האָט דערויף טײַבעלע פאַרגאָסן ! וויפל טעג און נעכט האָט מאיר אַלין
איבער דעם צוגעקרענקט ! נאָר פארפאלן! איר װעט שוין מאיריקואַשע
ניט איבערמאַכן, אַזאַ איז ער געבוירן געװאָרן בא זײַן טאַטן און אַזאַ
וועט ער שוין שטאַרבן !
וי לאַנג האָט מאיר געקלאָגט נאָך זײַן פאָטער -- דאָס קאַנען מיר
ניט וויסן {; מיר ווייסן נאָר אַז װיבאַלד ער האָט נאָר באַקומען די ירושה
אין דער האַנט אַרײַן, האָט מאיר ניט געװווסט, װאָס טוט מען מיט אַואַ
סומע געלט ? און ווער ווייסט, װאָס מיט מאירס געלט װאָלט געװאָרן,
ווען זײַן אַלטער חבר מאָט? װאָלט אים ניט געקומען צו הילף און ביינע-
שטאַנען אין זײַנע נױיטן!... |
מיר קאַנען ניט אָפּלײייקענען, אַז מאָט? פלעגט ניט איין מאָל מיט"
העלפן זײַן אלטן חבר באַ דער נויט, און טײַבעלע איז אים געווען זייער
דאַנקבאַר און האָט תמיד געשעצט מאָטלען פיל העכער פון מאירן, און
װאָט שטענדיק מקנא געווען מלכחן, װאָט זי האָט אַזאַ מאַן, וי מאָט?.
זאָל אָבער דער לייענער קיין טעות ניט האָבן און ניט מיינען חלילה, אַז
טײַבעלע האָט ליב געהאָט מאָטלען און פײַנט געהאַט מאירן ; חס ושלום !
מיר זײַנען דאָך עפּעס ייִדן, ניט קיין נויים ! טײַבעלע האָט מקנא געווען
מלכהן אַפן מאַן, גלײַך װי זי האָט איר מקנא געוען אַפן זײַדענעם
מענטעלע, אֵף די פּערל, אַףּ דער שטוב, אַף די קינדער, טײַבעלע האָט
דאָס גאָר ניט געלייקנט פאַר מאירן אַליין און פלענט אים גאַנץ אָפטלעך
אַרױסזאָגן דעם אמת, אַז ער קומט ניט צו מאָטלען, וי הימ? צו דער
ערד; אַז מאָט? איז טאַקע פאָרט אַ מענטש, און ער, מאיר, איז געווען
אַ קואַשע און װעט בלײַבן אַ קװאַשע! אפילו איצט, אַזן מאיר האָט
באַקומען די ירושה, האָט אים טײַבעלע ניט אויפגעהערט צו טאָטשען:
--- דאַרפסט געוויס דאַנקען מאָטלען, װאָס ער װוי? דיך צונעמען
פֿאַר אַ שותף, אַזאַ באַבע אין פּאָסטעלעס, װוי דו ביוט ! מעגסט זײַן
זיכער, אַז מאָטל װועט שוין האָרעװען פֿאַר דיר אויך, און דו וועסט זיך
װײַטער גלעטן דאָס בײַכ? און אַרומגיין, וי א ליימענער גולם, פון
שמונין צו בונין, און רעדן פון פּאָליטיקע, נלײַך וי דו ווייסט אפול,
| ווער עס האָט דיך געשלייערט!...
-- נו, טײַבעלע, גענוג שוין, כלעבן ! גענוג שוין דיר דאָס.., ביוט
אפשר טאַקע דאָס. . גערעכט, אָבער ניט אַזױ דאָס... ניט איננאנצן!
08 | שלום עפיכ ם
-- צי איך בין גערעכט ? אודאי בין איך גערעכט! איך פרעג דען
באַ דיר, צי איך בין יא גערעכט, צי ניט גערעכט ? געפעלט דיר אַ ביס?
--- ניין, טײַבעלע, איך מיין ניט דאָס ! איך מיין דאָס ! איך זאָג
דאָך אַלֵיין דאָם !... |
--- דאָס-דאָט, דאָס-דאָס ! מער הערט מען פון דיר ניט אַז הדאָס? !
דײַן ,דאָס" ליגט מיר שוין אָט-אָידאָ! גיי שוין, גיי אַװעק פון מיר,
לאָמיך דיך באָטש ניט אֶנקוקן!...
שטי?, אָן ווערטער, גייט מאיר אַװעק פון טײַבעלען, ציט זיך אויס
אַף דער קאַנאַפּע מיטן פּנים אַרױף צו דער סטעליע און שויצט, און
דאָס פּנים איז אים רויט, וי אַ צוויק, |
דאָס פינפטע קאַפּיט?
,דעפּאַ פרירמאן עט פורמאַן"
אָט װאָס פאַר אַ שילר מיט גאַנץ גרויסע גילדענע בוכשטאַבן עם
5
הענגט אַף דעם װײַן-סקלאַד פון מאָט?-מזיק און מאיד-קוואַשע.
אַמאָל, נאָר אַמאָל, מיט אַ יאָר פופציק צוריק, אין געווען אַה דער
װאַנט אָנגעשריבן מיט שװואַרצע אותיות אַף ייִדיש: ;בכאן מוכרים יין
גפן כשר 55סח". ווער האָט זיך עס געקאַנט ריכטן דעמאָלט, אַז פון
יענעם אָרעמען צניעותדיקן לשון-קודש-ברעטל װעט אַמאָל אױיסװאַקסן
א גרויסע ליכטיקע שרײַענדיקע שילד מיט גאָלדענע אותיות !
און דער סקלאַד גופא ? דאָס איז שוין ניט יענער קעלער, װאָס
איז געווען אַמאָל פאַר בערצי װוײַנשענקער -- ניין! דאָס איז שוין.
א גרויסער שיינער מויער מיט עטלעכע אָפּטײלונגען, און אַף יעדער
אָפּטײלונג הענגט אן אַנדער ברעטל: דאָ פאַרקױיפט מען אויסלענדישע
װײַנען און ליקערן; דאָ -- באַקאַלײנע סחורה; דאָ -- געזאַלצענע
זאַכן. עס פליִען אַרום פּריקאַזטשיקעס מיט װוײַסע פאַרטוכער און מען
רעדט אֵַף רוסיש, בא דער זײַט, אַקעגן דער טיר, באַ אַ קאַנטאָרקע, שטייט
אַ קאסיר מיט אַ פעדער, פאַרשטעקט חינטערן אויער, און קלאַפּט אַ גאַנצן
קינ דע ר - שפ יל 09
טאָג אַף די ביינדלעך. זעלטךזעלטן זעט מען דורכלויפן פרידמאַנען
(אונדזער אַלטער באַקאַנטער -- ,מאָטל-מזיק") מיט אַ פּאַק חשבונות
אין דער האַנט, אונדוער מאָטל? האָט זיך ניט שטאַרק פאַרענדערט פון
יענער צײַט, ואָס מיר האָבן אים אַװעקנעװאָרפן באַ זײַן שווער אַף
קעסט: דער זעלבער פריילעכער לעבעדיקער מאָטל, װאָס אַמאָל, נאָר
באַנײַט פיט אַ קליין בערדל, אייראָפּעיש געקליירט, מיט אַ קאַפּעלוש
אפן קאָפּ, און, וי אַמאָל, גיך-גיך גערעדט, געלאָפן, ניט געגאַנגען,
װואַרפּנדיק מיט די לאַנגע הענט וי א ווינט-מיל מיט די פליגל, און אַפן
פּנים אַ שמייכעלע פון אַ פֿאַרנומענעם מענטשן, וועלכער האָט פאַר-
געניגן דערפון, װאָס ער אין אַזױ פאַרנומען.
נאָך זעלטענער זעט מען אַרײַנגײן אין קאַנטאָר אַרײַן דעם הער
פורמאַן (אונדזער באַליכטער ,מאיר-קוואשע?), זעט איר, דער הער פור-
מאַן האָט שוין דוקא אַ פּנים פון אַן עושר: סאֲליד און גראָב, גייט
אַ ביסל שווערלעך בא דער ערד, מיט א שיינער קײַלעכיקער שוװארצער
באָרד, די באַקן תמיד מיט אַ פאַרב, די ליפן גראָב און רויט, און אַז ער
גייט, שטעלט ער זיך אָפט אָפּ אַפן וועג און בלאָזט זיך אִפּ אַ ביסל, די
פּאָלעס צענומען, און אַ שיינע װײַסע מאַנישקע מיט א שװאַרצן ברייטן
זשילעט נעמען אַרום גאַנץ פעסט זײַן קײַלעכיק בײַכל, וועלכעס האָט
אַ חשגה צו ווערן מיט דער צײַט נאָך קײַלעכיקער. ער גייט אַרײַן צו זיך
אין ,קאַנטאָר? אַרײַן (אַזױ רופט מען די קלייט, װוּ דער קאַסיר שטייט
באַם טישל און קלאַפּ אַף די ביינדלעך) זייער שטרענג, מיט גרויס קד
ראַזש, און פירט זיך מיט די מענטשן זייער שטרענג; ,ער בלאָזט מון
זיך", װוי מע רופט דאָס. און מע האָט טאַקע פאַר אים דרך-ארץ, בעת
ער קומט אַרײַן, הגם מע לאַכט פוֹן אים און מע קריסמט אים איבער
צווישן חברה פּריקאַזטשיקעם, בעת ער גיים אַװעק. ער האָט זיך זײַן
אייגענעם שטול אין ,קאַנטאָר?, אַף וועלכן ער צעלייגט זיך מיט גרויס
גדלות, װוי באַם טאַטן אין װײַננאָרטן. און יעדער מאָל, װאָס ער גייט
אַרײַן, מוז ער עפּעס זאָגן אַ דייע: /
--- דער דאָזיקער װוײַן איזו אַ ביס? צו דאָס... מע דאַרף אויס-
שרײײַבן אַנדערע הערינג, מחמת זיי זײַנען שוין געװאָרן דאָס... איר
זאָלט מיר אַף באַנאכט צוגרייטן אַ חשבון פון אַלע דאָס...
און כאָטש אַלַּע האָבן גאַנץ גוט געװוסט, אַז דער הער פורמאַן
פאַרשטיים אַזױ װאָס אין חשבון טוט זיך, פּונקט וי דער האָן פאַרשטײיט
00 שש לום ע5יכ 8
אין ,בני-אדם", דאָך האָט מען אים דעם חשבון געמוזט ברענגען, און
ער האָט אַף מאָרגן נעגעבן דעם קאַסיר אַ מיעסן פּסק:
-- װאָס פאַר אַ דאָס האָט איר מיר נעכטן געגעבן? איך האָב
פײַינט אַזעלכע דאָס {..
און קוים איז ער אַרױסגעטרעפן פון קאַנטאָר, אַזױ האָט זיך יוסעלע
דער משרת תיכף ומיד צעלייגט אַפן שטול מיטן בויך אַרױסגעשטעלט,
פּונקט װוי דער הער פורמאַן און בלאָזנדיק און פּעכקענדיק, האָט ער
אים איבערגעקרימט ;
--- װאָס איז דאָס פאַר אַ דאָס? איר זאָלט מיר דאָס!.
צווישן חברה פּריקאַזטשיקעס ווערט אַ געלעכטער. עס איז דערגאַנ-
גען דערצו, אַז אײינמאָל איז דערפון פרידמאַן געװואָר געװאָרן, האָט ער
יאָסעלע דעם משרת דורכגעטריבן. פרידמאַן האָט נישט געװאָלט, מען
זאָל לאַכן פון זיין שותף! פרידמאַן האָט געלעבט זייער גוט מיט פור"
מאַנען ! אין יענער צײַט איז פורמאַן געווען דער ,געלט-שידוך"; זײַן
גאַנצע ירושה, די הונדערט טויזנט רובל, האָט ער אַרײַנגעבראָקט אין
נעשעפט אַרײַן, און אַף אַלע פּאַפּירן איז געווען געחתמעט פורמאַן גלײַך
מיט פרידמאַנען. חתמענען זיך האָט פורמאַן זייער ליב געהאַט; אַז עס
| איז נעקומען צום חתמענען זיך, האָט ער פאַרקאַטשעט די אַרבל, אַװעקי
געזעצט זיך מעשה מיניסטער און אַ שנײַד געטאָן דעם נאָמען קמאיר
פורמאן" מיט אַזאַ קוראַזש און מיט אַזױ פיל דריידעלעך און פלעכטע-
לעך, אַז עס איז אויסגעקומען אַ קוילעטש פון אויבן, אַ קוילעטש פון
אונטן, צוויי בייג? באַ די זײַטן און אין מיטן עטלעכע שטעקעלעך מיט
פּינטעלעך.
מע קאָן זאָגן, אַז די דאָזיקע חתימה איז קיינעם ניט אַזױ שטאַרק
געפעלן געווען, וי אים אַלֵיין, און טאַקע דעריבער האָט ער קיינמאָל ניט
געקוקט, אויף װאָס ער חתמעט זיך ; אַבי די חתימה זאָל אויסקומען מער
פאַרדרייט און פאַרפלאָכטן. הלוואי װאָלט פורמאַן מער אַרײַנגעקוקט אין
דעם, װאָס פרידמאַן הייסט אים זיך חתמענען, װאָלט אפשר געווען פיל
נוצלעכער און געזינטער פאַר אים!.
פורמאַן האָט אָבער נישט געהאָט קיין שום סיבה ניט צו גלייבן
און ניט צו פאַרלאָזן זיך אַף זײַן חבר, אַה זײַן שותף פּרידמאַן. ערשטנם,
קען ער דאָך מאָטלען פון קינדװײַז אָן פאַר אַן ערלעכן ; צווייטנס, האָט
פרידמאַן פון זיינעטוועגן געטאָן אַזױ פיל, װאָס מע טוט ניט אַפִילו אַן
: : , ליז
קינ דע ר שפ יל | 8
אייגענעם ברודער; דריטנס, איזן פרידמאַן אַליין אַן עושר; און ועל
כולם, ווען ער זאָל זיך ניט פאַרלאָזן אַף פרידמאנען, מוז ער דאָך אַלֵיין
זײַן אומעטום, אַכטונג געבן אַפן געשעפט, אַרײַנקוקן אין די חשבונות --
און דאָס איז שוין אַ צו שווערע הלכח פאַר מאיר-קוואַשע! גענוג פאַר
אים, װאָס ער מישט זיך צווישן די פּריקאַזטשיקעס, זאָגט זיי דעות
שטענדיק, רײַסט זיי אויס פאַר אַן איבעריקן גראָשן, זשאַלעװעט עסן די
משרתים, הייבט-אויף אַ גװאַלד פאַר אַ ביס? וװײַן, װאָס מע האָט אומ-
גערן פאַרגאָסן, רײַסט-אַראָפּ שכירות באַם סטאָראָזש און פירט זיך אויף
בכ2, וי עס דאַרף זיך אויפפירן א שטרענגער באַלעבאָס, װאָס היט אִפּ
דאָס געשעפט...
פרידמאַן האָט דאָס געזען און איז געווען פון דעם זייער צופרידן :
געוויס, געוויס, אַזױ דאַרף זיך טאַקע פירן אַ באַלעבאָס! -- און אַלין
האָט ער זיך גענומען צום חשבון...
פריער, אַז זײַןן שווער בערצי וװוײַנשענקער איז געשטאָרבן, האָט ער
אים איבערגעלאָזט אַן אײַנגעמאַלענעם װײַנקעלער, אַן אלטע שטוב מיט
אַ נאָמען -- און נישט מער ! דאָס ביס? קאַפּיטאַל, װאָס מאָט? פרידמאַן
האָט צונויפגעשלאָגן, האָט ער אַרײַנגעבראָקט אין דער דירה, װאָס ער
האָט זיך אויסגעבויט, מיטן קעלער, װאָס ער האָט צורעכט געמאַכט, און
װײַל ער האָט שוין געהאָט א נאָמען, האָט ער אַראָפּגעבראַכט אַ טראַנס-
פּאָרט װײַן אף קרעדיט, און זיצנדיק אַזױ איינמאָל? אין א ווינטערנאכט
איבער די חשבונות, האָט ער שטיל א רוף געטאָן זײַן ווייב:
--- מלכח, קום נאָר אַהער אֵף א ויילע!
--- װואָס איו, מאָטל ?
--- מלכה, מיר שטייען שמאָל, מלכה! דו זעסט? אָט איז דער
חשבון אינגאַנצן פאַר די אויגן : עס גייט אונדו אָפּ, טרעף ווים ?
--- וויפל 4 וויפל ?
--- פינף טויזנט זײַנען מיר שולדיק, און צען טויזנט דאַרפן מיר
האָבן צום מאַרק. סיר מוון דאָס האָבן ! פופצן טויונט מוון מיר האָבן,
דו פארשטייסט צי גיין 3,..,
נו, איז דען אַ חידוש, װאָס מאָט? האָט צונענומען מאירן פאַר אַ
שותף, און וואָס פרידמאַן און פורמאַן זײַנען געװאָרן פאַרבונדן מיט
פרײַנטשאַפט און מיט ליבשאַפט נאָך מער, וי אמאָל, וי אין די יונגע
יאָרן ?
6 ש לום ע יכ מם
נאָר װוי זייער פּרײַנטשאַפט און זייער ליבשאַפט איז גרויס געווען,
אַזױי איז די פרײַנטשאַפט און די ליבשאפט צווישן זייערע װוײַבער געווען
הונדערט מאָל אַזױ גרויס און אַזױ שטאַרק. דאָס איז געווען אַ ברענענ-
דיקע ליבע צווישן צוויי לײַבלעכע שוועסטער, װאָס זײַנען איבערגעגעבן
איינע דער אַנדערער מיטן לעבן, מיטן גוף און מיט דער נשמה !
דער דאָזיקער שיינער געשיכטע פון דער רירנדיקער פרײַנטשאַפט
צווישן די צוויי יוננע פרויען שענקען מיר אין אונדזער דערציילונג גאר
אַ באזונדער קאַפּיטל, 0 |
דאָס זעקסטע קאַפּיטל
אַ זעלטענע ליבע צוישן צוויי פרויען
פּריִער, מײידלװײַז, האָבן זיי זיך גאָר נישט געקענט. דאָס. הייסט,
וויסן האָבן זיי דווקא געװוּסט איינע פון דער אַנדערער: טײַבעלע רב
לייבציס האָט געוווסט, אַז באַ בערצי ווײַנשענקער איז דאָ אַ טאַכטער,
אַ גראָבע מויד, װאָסק קען זיך מיט אַלע שיכורים פון איר פאָטערס ווײַנ-
שענק, און נעמט-צו געלט אום שבת, און גיט אױסגאָב אום שבת, און
איז שוין אָנגעשטאָפּט מיט יאָרן, און איז שיין ,ווי מײַנע צרות" און
נאָך, און נאָך. . . און מלכה בערציס האָט געהערט, אַז באַ רב לייכצי
רב פּינחסלס איז דאָ אַ טעכטערל, אַ קליינס און אַ גרינס, קוים װאָס
עס רעדט, בייז װוי אַ יאַשטשערקע, קוקט נישט נלײַך אַף קיין מאַנצב?
און גייט-אויס נאָך אַלע שנײַדער-יינגלעך, און נאָך, און נאָך... ערשט
דעמאָלט האָבן זיי זיך אָנגעקוקט רעכט, בשעת זיי זײַנען געװאָרן כלות
פון איין שטאָט --- דעמאָלט האָבן זיי זיך גוט באַטראַכט פון קאָפּ ביז
די פיס ; איינע האָט געװװוּסט, וויפ? קליידלעך און װאָס פאַר אַ שאַלעבל
די אַנדערע האָט, און וויפל? אַרשין בלאַנדן זי האָט זיך געקויפט, און
װאָס פאַר אַ מתנות דער חתן האָט איר געשיקט, -- און ביידע האָבן
זיי געטראָגן גלײַכע שמערצן: מלנה האָט מקנא געווען טײַבעלען אַף
דעם טײַערן בראָש מיט די אוירינגלעך, װאָס איר רײַכער מחותן האָט
איר געשיקט, און טײַבעלע האָט שיעור ניט געפּלאַצט, קוקנדיק אַף מלכהס
קינדע רישפי5 79
סאַמעטענעם בורנאָס מיט שליאַמעס, װאָס בערצי ווײַנשענקער האָט איר
געמאַכט צו דער חתונה,
ערשט נאָך דער חתונה, אַז זיי זײַנען זיך צונויפגעקומען צוזאַמען
מיט זייערע מאַנען, וועלכע האָבן זיך געמאַכט גאַנצע אָפטע וויזיטן, וי
אַלטע חברים, ערשט דעמאָלט האָבן זיך די דאָזיקע צוויי יונגע װײַבלעך
באַקענט פּערזענלעך, און אַךְ! װי ליבלעך, װי פרײַנטלעך זיי האָבן זיך
צערעדט צווישן זיך, קנאַקנדיק די ניסלעך און פארטרינקענדיק מיט קאַלט
װאַסער און מיט אַלערלײ אײַנגעמאַכטסן, װוי עס פירט זיך באַ אונדו.
עס האָט זיך זיי אויסגעוויזן, אַן זיי קענען זיך שוין פון חונדערט יאָר,
און פון װאָס האָבן זיי נישט איבערגעשמועסט אין דעם ערשטן מאָל ?
די קאַסטנס מיט די שאַפעס האָבן זיך געעפנט, אַלֶע מלבושים זײַנען אָנ
געמאָסטן געװאָרן, אַפילן די ציכלעך פון די קישנס, אַפִילו דאָס גרעט
איז אַרױס אַף דער סצענע, און דאָס אָנקװועלן מיט דער שמחח איז גאָר
ניט צום באַשרײיבן !
און זייערע מאַנען, מאָטל מיט מאירן, זײַנען, געוויינלעך, געזעסן.
אין אַ באַזונדערן חדד און האָבן זיך, וי דער שטיינער אין בא יונגע
איידעמס, געשפּילט אין שאָך ביז זיינער צוועלף אין דער נאַכט, און אַז
זיי האָבן זיך שוין אָפּנעזעגנט און געקליבן זיך גיין אחיים, זײַנען זייערע
װײַבלעך נאָך אַלץ געזעסן אײַנגעלעבט איינע אין דער אַנדערער און
האָבן געהאַלטן פּונקט אין מיטן אַן אינטערעסאַנטן שמועס, װויאַזױ זי,
מלכה, האָט דאָס ערשטע מאָל גערעדט מיט איר חתן, און ויאַזױ |,
טײַבעלע, האָט זיך געפירט מיט איר מאַן באַלד נאָך דער חתונה.
--- אַהיים ! אַהיים ! שוין צײַט אַהים! -- האָבן די מאַנען זיי
אָנגעהויבן אונטערצוטרייבן,
-- אָט באַלד! אָט באַלד! -- האָבן די װײַבער געענטפערט, נאָךר-
ניט געקאָנט זיך אָפּרײַסן איינע פון דער צווייטער.
--- לאָזט שוין איבער אַף נאָך אַ מאָל! -- האָבן די מאַנען געזאָנט
מיט אַ געלעכטער, יי
--- זע נאָר, וי זיי זעצן די נשמה! -- האָבן די ווײַבער געענט-
פערט אויך מיט אַ געלעכטער און האָבן זיך באַם געזעגענען אַזױ שטארק
געקושט, גלײַך וי זיי װאָלטן זיך אָפּגעזעגנט אַף אייביק.
קומענדיק אַהיים און אַרײַנלײגנדיק זיך אין בעט אַרײַן, האָט טי
בעלע געזאַנט צו מאירן :
44 שלום ע ליב 8
-- מע זאָנט, אַז פון א חזירשן עק קאָן מען קיין שטרײַמל ניט
מאַכן... פאָרט בערציס א טאָכטער ! באַ מײַן טאַטן װאָלט שוין אַ קינד
ניט גערעדט אַזעלכע מיאוסע, גראָבע װוערטער! און וי געפעלט דיר
אַ ביס?, װי זי האָט זיך עס צעליינט מיט אירע שמאַטעס? כ'לעבן,
מאָט? איז שוין אַ סאַך לײַטישער פון איר, כאָטש ער ציטערט אַזױ אי-
בער איר. איך ווייס ניט, װאָס האָט ער אין איר אַזעלכעס דערזען, װאָס
ער פּאַדקעװעט אַזױ אַרום איר 3.. .
אין דער דאָזיקער מינוט האָט זיך מלכה צעגאָסן פאַר געלעכטער,
ליגנדיק באַ זיך אין בעט : |
--- כאַדכאַדכאַ! װי אַ סאָראָקע אַף אַ חזיר -- כאַיכאַיכאַ! און
װאָס פאַר אַ באָלװאַן ער איז! יאַרעמע דער סטראָוש -- כאַיכאַיכאַ !
פּאָלאָזשים, איך בין אים ניט מקנא: זי איז אויך נישקשה פון אַ שלאַק !
אַ סחורה!... איך האָב געהערט פון איר נאָך מיידלװײַז, אַז זי שלעפּט
די דינסטן פאַר די צעפּ. דערפאַר אָבער גייט זי מיט צוויי צוויעקעס אין
די אויערן, און זיי פּאַסן איר, וי מײַנע ווייטיקן ! ביסט עפּעס א מבין,
מאָט?, אֵף זײַנע ליפּן? כאַ-כאיכאַ! און זי קװעלט נֹאָך אָן פון אים,
כא-כאַדכאַ !...
דאָס זיבעטע קאַפּיטל
| אוים שותפות --- צעשלאָגן די קאַמפּאַניע
אין דער צײַט, בעת די פירמע ,פרידמאַן עט פורמאַן" האָט אַרױס-
געשטעלט די באַקאַנטע גילדענע שילד אַף דעם סקלאַד פון װוײַן מיט די
קלייטן, האָבן די שותפים זיך באַזעצט ביידע א דעם אייבערשטן שטאָק
פונעם מויער, אין וועלכן די סקלאַדן האָבן זיך געפונען, און אַזױ האָבן
זיי געקאַנט, קוקנדיק אין פענצטער, קלײַבן נחת פונעם גרויסן געשעפט,
װאָס איז אַלֶע מאָל געגאַנגען בעסער און בעסער, כאָטש זייערע שונאים
האָבן געזאָגט, אַז דאָס קאָן ניט אױסגעהאַלטן ווערן, און פרידמאַן און
פורמאַן װעלן מוזן אינגיכן אָנזעצן, פרידמאַן און פורמאַן האָבן געהערט,
װאָס די וועלט רעדט פון זיי, און האָבן זיך אין האַרצן אױיסגעלאַכט פון
די דאָזיקע , לײַטישע מײַלער", און האָבן זיך געטאָן זייערס: פרידמאַן
איז געזעסן איבער די ביכער און האָט געהיט דעם חשבון, וי אַ הונט
די שוועל, און פורמאַן האָט פאַרריסן די נאָז אַזױ הויך און אַרױסגע-
קינ דע רי שפ8 יל 18
שטעלט דעם בויך מיט אַזאַ גדלות, װוי עס װאָלט שוין גאָר ניט זײַן
קיין גלײַכן צו אים אַף דער נאַנצער וועלט. ווער װאָלט געזאָגט, אַן אָט
דעם זעלבן פורמאַן קאָנט איר טרעפן צו יעדער צײַט אין דער היים אי-
בער אַ טאָפּ קאַרטאַפלעס און הערן, וי ער רײַסט אויס די דינסט פאַר
אַן איבעריקן צענדליק אייער, װאָס זי האָט געקויפט ?
אַז זײַן נאָמען האָט אָנגעהייבן זיך הערן אַף דער ועלט, האָבן זיך
צו אים אַ לאָז געטאָן קרובים פון אַלֶע זײַטן ; אַלערלײ פעטערט, מומעם,
שוועסטערקינדער, מחותנים, אַזױ גוטע באַקאַנטע, חברים. לכתחילה איז
פורמאַן געווען שטאַרק צוטרידן, װאָס דער אָדער יענער קרוב איז געקו-
מען צוֹ אים צוגאַסט; ער האָט אים געמאַכט אַזאַ ברייטן ,ברוך חבא",
אַז דעם קרוב האָבן זיך געשטעלט טרערן אין די אויגן פאַר פרייד און
פאַר דאַנקבאַרקײט, | |
--- אָבער איך האָב געװװוסט, מאיר, דאָס האַרץ האָט מיר געזאָגט,
אַז דו האָסט מיך ניט פארגעסן!...
מאיר האָט אים גענומען אונטער דער האַנט און האָט אים אויס-
געפירט איבער אַלע חדרים, געוויון דאָס מעב?, דעם גאַנצן הויף, די
קלייטן, דעם קעלער --- אַלץ, אַלץ ! דער קרוב האָט געשאַקלט מיטן קאָם
און נאָר געזאָגט: ?0 ס ס ס ס!..." נאַכדעם האָט אים מאיר געזעצט
באַם טיש אױבנאָן, געלייגט אים אין טעלער אַרײַן דאָס שענסטע און
דאָס בעסטע און האָט געקאָמאַנדעװעט סיטן משרת :
-- אַליק, אַ פלאַש דאָס... באָרדאָ ! אליק, פון דעם בעסטן ראָס,,
אָנגעגאָסן דעם קרוב דאָס ערשטע נלאָז װײַן, האָט ער אים דער-
ציילט, װאָס פאַר אַ װײַן דאָס איז, וויפ? ער קאָסט און וועלכע פּריצים
טרינקען דאָ אַזא ווײַן.
נאָר װיבאַלד דער קרוב האָט נאָר אָנגעהייבן פאַרהיקען זיך און
דערציילן, װאָס פאַר אַ ביטערע צײַט הײַנט איז, ויאַזױ די פרנסה איז
געשלאָגן, װויָאַזױ מע ווערט אויסגעריסן, וויָאזוי ער האָט נעבעך געהאט
אַן אומגליק אַף זיך, עפּעס אַ שרפה, אַ פּראָצעס, --- אַװױ האָט זיך באַ
פורמאַנען אַ ריס געטאָן אין האַרצן : ער האָט באַלד דערפילט, אַז דאָ
איז עפּעס ניט גלאַט, אַז דאָס שמעקט מיט געלט. האָט ער אָנגעהייבן
פּינטלען מיט די אויגן, שאַקלען מיטן קאָפּ און קרעכצן, און אַף גיך גע-
כאַפּט אַף זיך דעם ראָק, אַרױסגעלאַמן אין קאַנטאָר און אָפּנעזעסן דאָרט
בי שפּעט אין דער נאַכט. אֵף מאָרגן --- ווידער דאָס אייגענע; אַזי
+ לי
(+} שלום עי כטֿ
לאַנג, ביז דער קרוב האָט אַ שפּײַ געטאָן און איז אַװעקגעפאָרן מים
ליידיקע חענט,
נאָר ניט אַלֶע קרובים זײַנען גלײַך; עס גיט זיך אויס אַמאָל אַזאַ
סמעליאַק, פון וועמענס הענט עס איז שווער אַזױ גיך זיך אַרױסצודרײען !
אַזעלכער איז געווען דער ,פעטער דן", וועלכער פאַרדינט, אַן מע זאָל
זאָגן וועגן אים עטלעכע ווערטער. דער ,פעטער דן", מאירס אַ לײַבלע-
כער פעטער פון דער מאַמעס צד, איז תמיד געװען אַ קבצן און האָם
תמיד געצויגן באַ דער שוועסטער די קליי, בעת זי, מאירס מוטער, איז
געװאָרן אַ נגידיתטע. אַלֵיין האָט ער ניט געטאָן קיין האַנט אין קאַלטן
װואַסער, האָט זיך גערעכנט פאַר אַן איידעלן ייִדן, װאָס קוקט-אַרײַן אין
אַ ייִדישן ספר ; דערפאַר האָט ער געפאָדערט פונעם שװאָגער, פונעם
,;באַלעגאָלע?, ער זאָל אים בײַשטײן אין זײַנע נויטן, און וויפל מע האָט
אים געגעבן, איז אים קאַרג געווען. אַ טױבער, מיט שטיקלעך װאַטע
אין די אויערן, איז ער תמיד אַרומגעגאַנגען און האָט געװואָרטשעם : ער
האָט געהאַלטן, אַז נאָר פאַר זײַן איידלקייט אַלײן האָט שוין דער שװואָ"
גער, דער באַלעגאָלע, זיך באַדאַרפט טיילן מיט אים אַף דער העלפט...
צום סוף האָט ער אים אַ שעה פאַרן טויט אַפִילו טאַרגעסן אַרײַנצושטעלן
אין דער צוואה אַרײַן!... דער ,פעטער דן" האָט דעמאָלט געשוווירן
באַ באָרד און פּאות, אַז צײַט ער װעט לעבן װעט ער נים אָנקוקן נים רי
שוועסטער, ניט אירע קינדער!... נאָר װאָס אַ מענטש נעמט אַף זיך,
איז נאָך אַלץ װײיניק. אין אַ צײַט אַרום, אַז דער ,פעטער דן" האָט דער"
הערט, אַז זײַן פּלימעניק ,מאיר-קוואַשע? איז געװאָרן גאָר אַ גאַנצער
גביר, אַ מיליאָנער, האָט ער זיך מיישב געווען און איז זיך דורכגעפאָרן
צום פּלימעניק, צום הערן פורמאַן, אַ קוק טאָן, װאָס טוט זיך דאָרם
אַזעלכעס ? פאָרט אַ פּלימעניק, בלוט און פלייש!...
דער .פעטער דן" איז ניט געקומען צו הערן פורמאַן, װי עס קומט
אַ נאַסט --- ניין ! דער ,פעטער דן? איז צו אים געקומען, װי מע קומם
צו זיך אַהיים פון אַ װײַטער נסיעח. פּריִער האָט מען אַרײַנגעװאָרפן גלײַך
אין זאָל אַרײַן אַ פאַרשמירטן, אַ פאַרשטונקענעם זאַק מים חפצים,
אַ גרויסן קישן, פון וועלכן עס זײַנען געפלויגן פעדערן אַ סך, אַ גרויסן
בלעכענעם טשייניק, אַ פלאַש מיט בראָנפן, א טלית-ותפילין. און אַלין
איז דער ,פעטער דן? אַרײַן מיטן װאָלפענעם פּעלץ (עס איז געוען
ווינטער-צײַט), מיט א גרינער שאַל, מיט שטיוו?ל און מיט אַזאַ ליאַרעם,
קינ דע ר שפ יל | | 77
אַז אַלע זײַנען טויט געבליבן פאַר שרעק. װואָס איז דאָס פאַר אַ שלאַק?
ווער אי דאָס , .
--- דאָס בין איך ! איך בין עס ! דו האָסט מיך ניט דערקענט ? האַר
אויס אַ ביסעלע -- אָט װעל איך זיך אױיסטאָן און אַ ביס? זיך אנואַ-
רעמען, אײַ, אַ קעלט, א ביטערע קעלט!,.. אַזױ? דו זיצט זיך טאַקע
קיין מעשה ניט! הערסטו!.,. און דאָס איז דײַן װײַב??... קום נאָר
אַהערצו, מאירל, נאַ דיר אִפּ שלום-עליכם ! אַדאַדא! מחיח-נפשות אט
דאַ באַ דער הרוכע!... אַ ביס? בראָנפן ועט מסתמא זײַן? הא? וי
מיינסטו, אַ שטייגער? אָט ואש איך די הענט און דאַװךאָפּ מעריב,
וועלן מיר אַ קאַפּ שמועסן.. .
מאיר. ציטערט טאַר כעס און קריצט סמיט די ציין; ער געדענקט
נאָך דעם , פעטער דן" פון ייַננפװײַז, װיאַזױ דער טאַטע האָט געליטן
פון אים ! נאָר װאָס טוט מען מיט אַ פעטער? אַרױסטרײַבן קאָן מען
אים ניט ! מע דאַרף אים עפּעס געבן, עס העלפט זיך ניט -- אבי גיכער
פּטור ווערן ! | |
נאָר פון דעם ,פעטער דן" וװערט מען ניט אַזי ניך פּטור; ער
הערט ניט װאָס מע רעױט צו אים... מאיר שרײַט צו אים אַף אַ קו?
--- ענטפערט ער גאָר בױבעריק ! ער שטופּט װאַטע אין די אויערן און
צעליינט זיך אין זאָל, וי בא זײַן טאטן אין װײַנגאָרטן, ער פאַראומערט
אַלעמען דאָס לעבן. ער לאָזט נים ריירן, ניט עסן, ניט שלאַפן, דאָס גאַנ-
צע הויז איז פו? מיטן ,פעטער דן"!... מאיר מאַכט שוין אַליין אַ רע"
דע מיטן פעטער סמכח זײַן קומען. ער פרענט באַ אים היך, אַף קולו"
קולות : װאָס וויל ער, װאָס באנערט ער, װאָס פאַרלאַנגט ער פון אים ...
דער , פעטער דן" האָט אָבֶער צײַט. ער זאָנט :
--- כאַפּ ניט, מײַן קינד, האָב צײַט אַ ביס?! מיר וועלן נאָך שמועסן
וועגן דעם אויך, אס ירצה שם ! דערװײַ? זאָג מיר בעסער, מאיר-סערדצע,
אָט װאָסט איז על דיך פרעגן...
ניט אַזױ אָבער אין זיך באגאַנגען טײַבעלע מיט אירע קרוכים, די
מאַדאַם פורפאן האָט זיך געשעמט מיט איר אָרעמער פאַמיליע און ניט
געקאַנט לײַדן, אַז עס איז צו איר אַרײַנגעקומען אַן אָרעמער קרוב אין
אַ צעריסענער קאַפּאָטע, ווען די מאַדאַם פרידמאַן איז געווען באַ איר
צוגאַסט ; דעריבער האָט זִי געטיילט מיט דער ברייטער האַנט, נאַטירלעך,
| אַז מאיר זאָל ניט וויסן, ניט דערפאר װײַל זי האָט מודא געהאָט מאָרן
18 | | ש לום ע 5 יב ם
מאַן --- ניין ! זי האָט שוין לאַנג געהאַלטן מאירן שטאַרק אין די הענט
-- נאָר װײַל עס איז איר ניט אָנגעשטאַנען, אַז אירע פרײַנט, איר גִילד
דענע משפּחה, זאָל דאַרפן אָנקוומען צו איר טאַן.
די מאַדאַם פרידמאַן איז געווען גליקלעכער פון איר. אַ געזונטע און
אַ פריילעכע, האָט זי געלעבט אַ גוטן טאָג, געװוּסט פון א װעלט צו
זאָגן, שטאַרק ליב געהאַט דעם מאַן, וועלכער איז אױסגעגאַנגען נאָך אי
רע טריט, געפירט זיך אַ סך פרײַער פון טײַבעלען, דהיינו: דעם פּאַריק
שוין לאַנג אַראָפּגעװאָרפן, געגאַנגען אין טעאַטער, געשלאָסן באַקאַנט-
שאַפט מיט יונגע לײַט. עס קאָן זייער זײַן, אַז די מאַדאַס פורמאַן װאָלט
זיך אויך דערלויבט אַזױ צו לעבן, ווען איר פאָטער זאָל ניט הייסן רב
לייבצי רב פּינחסלס און זי זאָל ניט הייסן נאָך עד היום , טײַבעלע לייב-
ציס". אײַ, האָט זיך איר נעבעך געגלוסט אַראָפּװאַרפן דעם פּאַריק און
ארויסשטעלן כאָטש אַ ביסעלע אירע שיינע שװאַרצע האָר! באַ איר
איז דאָך שענערע האָר, װי באַ דער ,געלער" מאַדאַם פּרידמאַן ו... ניט
קאָנענדיק דערגרייכן איר ווילן, האָט זי אַלץ שטאַרקער און שטאַרקער
פיַינט געקריגן איר פריינדן --- די מאַדאַם פרידמאַן; איר געלעכטער,
אירע ,געלע? ניט-צוגעדעקטע האָר האָבן איר געברענט די אויגן און
געשטאָכן אין האַרצן ! די מאַדאַם פרידמאַן האָט דאָס גאַנץ גוט געװווּסט,
און האָט שוין לאַנג געפּיקט מאָטלען אין קאָפּ אַרײַן, אַז עס װאָלט שוין
צייט געווען אָפּטײילן זיך פונעם שותף און אָנהייבן זעלבסטשטענדיק צו
לעבן אַף דער וועלט..
--- אוודאי, זאָג איך דיר, וועסטו זי אַװעקקלען ! -- האָט איר
מאָטל דערויף געענטפערט, --- דו װועסט איר גאָר מאַכן דעם טויט! דו
ווייסט, מלכה, וויפל?, אַ שטיינער, עס קאָן אים אַריסקומען אַף זײַן
חלק? אַנו, טרעף! װועסט טרעפן, צי ניין?
---;וויפל ?
--- כמעט דרי הונדערט טויזנט קערבלעך ! דו פאַרשטייסט צי
ניין?.
-- אָט דעם סטאָראָזש?!... אָט דער יאַשטשערקע+!.
און מלכהן איז אַרײַן א שלעכטער געדאַנק אין קאָפּ אַרײַן... דער
דאָזיקער געדאַנק האָט זי לאַנג-לאַנג ניט געלאָזט רוען, ביז זי האָט אָנ"
געהייבן מוטשען דעם מאַן, װאָס האָט זי תמיד געפאָלגט, אַזױ אַז ער
האָט צולעצט אויך מסכים געווען דערויף.
קינדע רישפיל | 19
אַף װאָס האָט ער מסכים געווען ? דאָס האָבן זיי ביידע צווישן זיך
קיינמאָל ניט גערעדט, נאָר זיי האָבן ביידע פאַרשטאַנען איינער דעם אַנ-
דערן אָן ווערטער, |
און אָט זיצן זיי ביידע; פרידמאַן און פורמאַן. פרידמאן רעדט און
מאַכט מיט דער האַנט; ער װײַוט דעם שותף פּאַפּירן, חשבונות ; ער
װאַרפט אַף די ביינדלעף ; ער שוויצט און פאַרענטפערט ויד און רעד
מיט גרויס היץ :
--- פאַרשטייסט צי ניין 4 פארשטייסט צי ניין?..
--- יאָ! איך פאַרשטיי, וויאַזױ דאָס... פון ואנען אָבער קומט
עס, אַז עס זאָל זײַן אַזױ דאָס?:.. -- פרעגט אים פורמאַן, קוקנדיק
אַראָפּ אַף די שפּיץ שטיוול מיט פארפלאמטע באַקן און מיט אַ צעבלאָזע-
נער נאָז, און די הענט ציטערן באַ אים, און דער שטערן שוויצט,
אַ שווערע צײַט איז דאָס געווען טאַר דעם הער מיט דער מאַדאַם
-פורמאַן { אַ שווערע צײַט פאַר די דינסטן אין שטוב ; נאָר שווערער פון
אַלעמען איז דאָס פאַר מאָט? פרידמאַן ! ער פילט, וי נידעריק, וי ניט-
ערלעך ער באַגייט זיך מיט זײַן חבר, װאָס האָט אים כמעט באַ זײַן לעבן
דערהאַלטן מיט דער ירושח! נאָר די מאַדאם פרידמאן נעמט אה זיך די
עבירה. זי איז ערב פאַר אַלֵץ. זי האָט אַ סך אורזאַכן, אַז דעם שותף,
דעם גראָבן פורמאַן, קומט מער ניט װי פופציק טויזנט רוב?. דאָס איז
אויך צופיל: ער האָט קיינמאָל ניט געאַרבעט, און, פארקערט, אַלץ גע-
געסן פונעם גרייטן, און זי, די יאַשטשערקע, האָט אױסגעחאַלטן אַ גאַנ-
צע משפּחהח מיט טונעיאַדצעס, ליידיקגייערס...
די מלחמה האָט זיך געצויגן אַ פַּאָר חדשים. טײַבעלע טרײַבט דעם
מאַן, ער זאָל לויפן, וויינען, שרויען, זיך פמאַרלאָזן אַף מענטשן. פרידמאַן
איז מרוצה זיך פאַרלאָזן אף מענטשןן,
-- אָף מענטשן ?! -- שרײַט מלכה פרידמאן. -- אַה מענטשן?
מײַן טאַטנס וװײַנקעלער ? מײַן מאַנס האָרעװאַניע? איך וויל ניט קיין
מענטשן ! איך דאַרף ניט קיין מענטשן!...
אן עק -- א סופ ! שוין צעטיילט. דאַנקען גאָט --- געפּטרט !
באַ די פרידמאַנס אין נאַנץ ליכטיק און פריילעך. דער הער פריף-
מאַן זיצט באַ זיך אין קאַבינעט, וי תמיד, איבער זיינע חשבונות. ער
איז שטאַרק פֿאַרטראַכט, און וי א קליין װאָלקנד? פליט-דורך איבער
זײַן געזיכט און ליינט אַ קנייטש אפ זײַן הויכן װײַסן שטערן. נאָר מט
50 ש ? ו ם ע ליכ ט
עפנט זיך די טיר און עס גייט אַרײַן די מאַדאַס פּרידמאַן, געזונט און
שיין, פריילעך און צופרידן, איצט איז זי די איינציקע באַלעבאָסטע אי-
בערן גאַנצן רײַכטום, שוין פּטור געװאָרן פון די שותפים! זי נייט צו
צום מאַן, לייגט אַנידער איר פעטע האַנט אֵף זײַן דאַרער פּלײיצע. ער
טוט זיך אַ װאָרף און דערזעט מלכהן. אַ, מלכה ?... ער האָט גאָר ניט
געהערט, װווי זי איז אַרײַנגעגאַנגען! זי יל וויסן, װאָס איז ער אַזױ
פאַרטראַכט, פאַרזאָרגט 4 גאָרניט ! נאָרניט! ער. פארענטפערט זיך און
כאַפּט אַרױס אַ שטיק? פּאַפּיר פונעם שופלאָד און װײַזט איר מיטן
פינגער, אָן ווערטער. זי קוקט לאַננ-לאַנג, און אַ רויט צוויק? באַדעקט
איר געזיכט. אַפן שטיקל פּאַפּיר שטייט אַ ס מיט פינף נולן, אָט אַזױ;
0, | |
--- דו פאַרשטײיסט צי ניין ? --- זאָנט צו איר מאָטל? פרידמאַן, --
דו פאַרשטײיסט צי ניין 3...
-- אַ {! זי פאַרשטייט שוין זייער גוט ! דאָס הייסט אַזױ גרויס, וי
פינף הונדערט טויזנט רובל! אַ האַלבער מיליאָן!.
דאָס אַכטע קאַפּיטל
א מלחמה צווישן דעם אײַזערנעם באַלקאָן און די רויטע לאָדן
אַלץ איז געווען פריער : אי דער שיינער מויער, אי די סקלאַדן, אי
די קלייטן, אי די פּריקאַזטשיקעס מיט די װײַסע פאַרטעכער, אי דער
קאסיר פיט דער פּען הינטערן אויער -- אַלץ, אַלץ וי פריִער. נאָר די
גרויסע שילד מיט די גרויסע גילדענע אותיות ,פרידמאַן עט פורמאַן"
איז ניטאָ. אַף איר אָרט העננט שוין אַן אַנדער שילד אַ גרעסערע און
אַ שענערע, מיט שרעקלעך גרויסע בוכשטאַבן: ,פרידמאַן". אויבן, אַפן
אײַזערנעם באַלקאָן, זיצט די מאַדאַם פרידמאַן, און אַרום איר זיצן יונגע
לײַט, פרויען, באַקאַנטע --- און מע טרינקט טיי. עס איז גאַנץ פריילעך ;
אַלע ריידן און לאַכן. די מאַדאַם פרידמאַן קוקט אַראָפּ פונעם היכן
באַלקאָן אַקענן, אַף אַ קליין װײַס שטיבל מיט רויטע לאָדן באַ די פענצ"
טער, זי לאָזט ניט אַראָפּ קיין אויג פונעם דאָזיקן שטיב?. זי זעט, זי
7 בא
! - קינ דע ריש י5 | י 81
הפילט, וי אַ פּאַר שוואַרצע אויגן קוקן דאָרט דורכן פענצטער גלײַך אַף
איר מיט קנאה און מיט שנאה. די מאַדאַם פרירמאַן גייט אין אַ לײַבט
װײַם קלייד, איר האַנט ליגט אַה דער פּאַרענטשע פונעם באַלקאָן, און
אַ גרינג ווינטעלע פאַרגנבעט זיך צו איר אין אַרב? אַרײַן און דעקט
אָפּ איר האַנט, איר װוײַסע פעטע חאַנט, די צוויי שװאַרצע אויגן, װאָס
קוקן אַף איר דורכן פענצטער פונעם װײַסן שטיבל מיט די רויטע לאָדן,
טרעטױאָפּ פון זייער אָרט, טוען אַ שפּײַ און קערן זיך אום צוריק צום
פענצטער און קוקן װוײַטער אַפן באַלקאָן. וויפ? שמערצן, וויפל קנאה,
וויפל שנאח גייען-אַרױס פון די דאָזיקע שוואַרצע אויגן צום באַלקאָן, און
וויפל שלעכטיקייט, וויפ? נקמה גיסט זיך פונעם באַלקאָן אַראָפּ אַף דעם
דאָזיקן װײַסן שטיבל מיט די רויטע לאָדן, מיט די שװאַרצע. אויגן, װאָס
טרעטן קיינמאָל ניט אִפּ פונעם פענצטער,
אַלע מאָל זעען די שװאַרצע אויגן, װי עס פאָרט צו צום טויער
אַ גלענצנדער פאַעטאָן, און די ,געלע", די גראָכע מאַדאַם פרידמאַן,
זעצט זיך קוים אַרײַן, און אַ פּאר טײַערע פערדלעך טראָגן זי אַװעק צום
טײַך זיך באָדן, אַ גאַנצן טאָג זעען די שװאַרצע אויגן, װוי אונטן, אין
די סקלאַדן, קאָכט װי אין אַ קעסל, דער עולם שטופּט זיך, מע פייזט
געלט, און גרויסע שווערע פּעק מיט סחורה קאַטשעט מען אַרײַן און
אַרױס. און אויבן, אַפן באַלקאָן, לעבט מען אַ גוטן טאָג. מע פרעסט און
מע זויפט און מע טוט זיך אָן אַלע פאַרגעניגנס ! די רײַכסטע לײַט פאָרן
צו אַהין מיט וויזיטן, אָפּטמאָל טאַנצט מען דאָרט און מען הוליעט אִפּ
אַ גאַנצע נאַכט ביזן װײַסן טאָג אַרײַן, און בעת דאָ עפנט מען נאָר אויף
די רויטע לאָדן, שטייט שוין דאָרט דער לאַקיי אָדער דאָס שטוב-מייד?
און טרייסלט אֶפּ דעם שטויב פון די טײַערע דיװאַנעס מיט די סאַמע-
טענע קליידער, און דער שטויב פליט און לייגט זיך דאַ אֵף די רויטע
לאָדן, וי בכיון, װי אפ צודלהכעיס... אַז צום באַלקאָן פאָרט צו די
| מאַדאַם שפּיגלגלאָז, די מאַדאַם רעגנבויגן אָדער די מאַדאַםס שטעכנהאָלץ,
ווייסן שוֹין די שװואַרצע אויגן, װאָס מע רעדט דאָרטן ; זיי טרעפן, זיי
פילן, װאָס זאָנט די מאַדאַם שפּינלגלאָז, װאָס דערציילט די מאַדאַם רענו-
בויגן און פון וועמען לאַכט די מאַדאַָס שטעכנהאָלץ. און אַז די שװואַרצע
אויגן דערזעען אַרױסנײן אַפן באַלקאָן אַ הויכן יוננן מאַן מיט פאַננע
בלאַנדע האָר, מיט גרויע אויגן און מיט אַ װוײַס געזיכט, קלערן זיי זיך;
זאָט איז ער שוין, איר , קדיש" ! אַ לאַנגער, א װײַטער גאַלאַגאנס-
82 שלום עליכ ם
קער האָן... זי מיינט, אַז איר באָריס װעט זײַן אַ דאָקטאָר. . . עס וועט
איר נאָך פריִער די אויגן אַרויסקריכן, ביז עס װועט אַמאָל עפּעס ווערן !
אַזױ לאַנג קרענקט זי, וי לאַנג מײַן ראָזע וועט אַפילן װעלן קוקן אַף
איר באָריסן מיט די לאַנגע פיס ! אַ ! אָט גייט מײַן ראָזעטשקע ! טראָגט
מיט זיך ביכער, נאָטן, עס קער איר גוט שטעכן, דער ,גראָבער"! איך
ווייס --- זי פאַרגינט מיר ניט מיטן גאַנצן האַרצן!?...
+ + + + ++
++ + + + +
;א ! אָט גייט זי, די ,קאַרלעטשקע?" !? -- קלערט זיך אין דער
דאָזיקער מינוט די מאַדאַם פרידמאַן אַפן באַלקאָן. --- ,פּונקט אַזױ גרויס
וי די מאַמע אירע, און גרין אויך אַזױ וי די מאַמע, און מיינט אויך,
אַז יעדער קוקט אַף איר און איז זי מקנא. שאַ { זי טראָנט, דאַכט זיך,
| עפּעס אַ ביכ?? אַ נאַנצע מלומדת, אַ קאַטאָװעס אַ ביס?ל? זי שפּילט
אַפן טאָפּטשאַן, כאַ-כאַיכאַ!?7...
און אַ בייזער נעלעכטער, פול מיט סם-המות, גיסט זיך פונעם הויכן
אײַזערנעם באַלקאָן אַראָפּ אַפן נידעריקן ווײַסן שטיבל מיט די רויטע
לאָדן. און צוויי שװאַרצע אויגן װאַרפן פון זיך פײַער צוריק אַרױף אַפן
אײַזערנעם באַלקאָן.
די דאָזיקע צוויי שווארצע אוינן געחערן צו דער מאַדאַם פוֹרמאַן,
און דער שיינער אײַזערנער באַלקאָן -- צו דער מאַדאַם פרירמאַן.
ניט מער וי זעכצן-זיבעצן יאָר צודיק זײַנען די דאָזיקע צוויי װוײַב-
לעך געזעסן ביידע אַף איין קאַנאַפּע, געקנאַקט צוזאַמען ניסלעך, געגעסן
אײַנגעמאַכטס, געלאַכט און געשפּעט פון דער גאַנצער וועלט, געלעבט
וי צוויי שוועסטער, וי צוויי טרײַע ליבנדע שוועסטער -- אוֹן אַצינד?
נאָר ווי טרויעריק די לאַגע איז געוועזן צווישן אָט די צוויי פרויען,
איז זי צווישן זייערע מאַנען נאָך טרויעריקער געווען; דער חילוק איז
נאָר, װאָס די ווײַבער האָבן נגעפירט אַן עפנטלעכן קריג צווישן דעם איי'
זערנעם באַלקאָן און די רויטע לאָדן, און זייערע מאַנען האָבן מלחמה
געהאַלטן צווישן זיך פאַרשטעלט, באַהאַלטן, טיפף-טיף אין זייערע הער-
צער. קיינער האָט ניט געקאַנט פאַרשטיין, פאַרװאָס האָט זיך דער הער
פורמאַן, זינט ער האָט זיך אָפּגעטײלט פונעם הער פרידמאַן, פאַרשלאָסן
באַ זיך אין שטיב? מיט די רויטע לאָדן, אַזױ אַז מען האָט אים שוין
מער ניט געזען, װוי ער שפּאַצירט אַרום איבער דער שטאָט מיט אַ פאַר-
ריסענער נאָז, מיט אַ גרויסן בויך און מיט די הענט אין די קעשענעס,
3
: =:
54
קינ דע ר שפ יל | טס
ווי פריֶער. ער האָט זיך פאַרשלאָסן אין דעם דאָזיקן װײַסן שטיבל?, וועל-
כע ער האָט זיך געקויפט באַנלד נאָך דער ,חלוקה", און האָט צונע-
שלאָגן אַף די פענצטער שטאַרקע אײַזערנע לאָדן, װאָס אים איז אויס-
געקומען אָפּצופאַרבן מיט רויטן, און האָט שוין מער ניט געװאָלט אַרױס-
טרעטן פון שטוב, װוגּ ער האָט פאַרבראַכט א סך אאָרן, ליגנדיק אוים-
געצויגן אַח אַ האַרטער סיראַטענער סאָמע, אָדער זיצנדיק אין אַ סירא-
טענער קרעסלע און ציענדיק אַ פּאַסקודנעם פּאַפּיראָס. ניטאָ שוין אַמאַ-
ליקע ווייכע פאָטעלן ! ניטא די סאַמעטענע דיװואַנעס ! ניטאָ יענע שמעקנ-
דיקע ציגאַרן ... |
תחילת, אַז פורמאַן האָט זיך צעטיילט מיםט פרידמאַנען, האָט ער.
געװאָלט אויפברעכן אַקעגן אים אַ קאָנקורענציע. איז ער אַװעקגעפאָרן
און האָט געבראַכט אַ גרויסן טראַנספּאָרט װוײַן און האָט אין אַ פאַרלויף
פון אַ האַלב יאר געפּטרט שיינע עטלעכע קערבלעך. האָט ער דערזען, אַז
ער קאָן זיך מיט פרידמאַנען ניט שפּילן, אין יענער צײַט האָט ער אַ חוץ
דעם געפירט קענן דעם שותף א גרויסן פּראָצעס, פון וועלכן ער האָט
באַדאַרפט גליקלעך ווערן ; אַזױ האָבן אים געזאָגט זײַנע אַדװאָקאַטן. נאָר
דער סוֹף האָט באַװיזן, אַז דאָס װאָס טורמאַן פלענט זיך אַזױ גריננ,
אומבאַטראַכט חתמענען אֵף יעדן פּאַפּיר, װואָס פרידמאן האָט אים אונ-
טערגערוקט, האָט אים געקוילעט ביז נאָר, און דער פּראָצעס האָט אים
אויך אָפּגעקאָסט אַ שיינע קאָפּיקע. דעמאָלט האָט פורמאַן דערזען, אַז
קיין אַנדער געשעפט איז ניטאָ, אויסער וי געבן געלט אֵַף פּראַצענט,
זײַן אַ מלוח אָדער אַ ,באַנקיר? --- איז ער געװאָרן אַ באַנקיר,
דער געדאַנק, אַז דער, װאָס דאַרף דאָס געלט, װעט מוזן צו אים
אָנקומען, אים בעטן, האָט אים דערהאַלטן באַם לעבן, און די ערשטע
עטלעכע יֹאָר האָבן די פורמאַנס דערוען, אַז נאָך אין צען יאָר אַרום
קאַנען זיי ווערן נבירים, און זייער שכן פרידמאַן, פליענדיק און טראַס-
קענדיק, קאָן פּלאַצן און בלײַבן באַנקראָט, און אפשר נאָך אָנקומען צו
זיי, צו די פורמאַנס, װי אַמאָל... די דאָויקע זיסע האָפענונג האָט זי
געצווונגען צו פאַרגעסן אָן דעם אומגליק, װאָט זיי האָבן געהאַט, און
זיי האָבן גענומען שינדן די פעל פון זייערע בעלי-חוכות, רײַסן פּרא-
צענט פון פּראָצענט אָף װאָס די וועלט שטייט !
פורמאַן איז שוין קליגער געװואָרן און האָט שוין אָנגעהויבן היטן
חשבון; זײַן פריִערדיקער שותף האָט אים געקאָסט נענוג רבי-געלט.
54 : יי ש לום ע 5 יכ ם
און װוי נליקלעך זײַנען זיי געווען דעם טאָג, ווען זיי האָבן דערהערט,
אַז מע רעדט אַף פרידמאנען עפּעס ניט פריילעך, גאָר ניט פריילעך,
זייער-זייער ניט פריילעך! פורמאַן האָט נאָכאַמאָל איבערגערעכנט דאָס
חוואָכצעטל?ל? און האָט דערזען, אַזן איבעראַיאָר קאָן געמאָלט זײַן, ער
זאָל האָבן אַ החונדערט טױזנט רובל! דאָס יאָר אין אַװעקגעגאַנגען;
פּרידמאַן האָט אָנגעהויבן נאָך מער גלאַנצן, נאָך מער קלינגען אַף דער
וועלט, און זיי, די פורמאַנס, האָט איין פּריץ אָנגעזעצט פופציק טויזנט
רובל. ווידער אַ פּראָצעס, ווידער אַדװאָקאַטן, װוידער אומזיסטיקע הוצאות
מיט אומזיסטיקער מי, ניין! מע דאַרף זײַן נאָך מער געהיט און מע
דאַרף רײַסן די הויט!... מע דאַרף לעבן מיט חשבון און מע דאַרף
היטן דאָס קערב?ל! װאָס װועט זאָגן דער אײַזערנער באַלקאָן, אַז די
רויטע לאָדן וועלן בלײַיבן אָן אַ גראָשן געלט ?... און די פורמאַנס זײַנען
געװאָרן אַזױ קאַרג, אַז קיין אָרעמאַן האָט ניט אַריבערגעטרעטן זייער
שוועל; קיין אָרעמער קרוב איז שוין מער ציי זיי נים געקומען; דעם
,פעטער דן" האָט פורמאַן אָן צערעמאָניעס אַרױסגעטריבן און זײַן גאַנץ
ביטער האַרץ האָט ער אױסגעלאָזט צו אים. אפילו די גאָלדענע משפּחה
פון רב לייבצי רב פּינחסלס פאַמיליע האָט שוין אויך מורא געהאַט
באַװײַזן זיך צו די פורמאַנס. טײַבעלע האָט דאָס אפילו ניט געװאָלט
לײַדן, נאָר פון דער צײַט אָן, װאָסּ זיי האָט אָנגעהויבן דאָס גליק גיין
צוריק איז מאיר געװאָרן אַזױ צערייצט און צעבייזערט, אַז טײַבעלע
האָט אָנגעהויבן פאַר אים דרך-ארץ האָבן, מורא האָבן, אַזױ לאַנג אַזױ
ברייט, ביז פורמאַן איז געװאָרן אַ דעספּאָט באַ זיך אין הויז, אַ טיראַן,
װאָס יעדער האָט געציטערט פאַר זײַן פּאַרע, פאַר זײַן קוק. אַ שטילער
פון שטענדיק אָן, האָט פורמאַן נאָך מער פײַנט געהאַט אַצינד צו ריירן,
פאַרברענגען, װוי דער שטיינער איז, מיטן װוײַב, מיטן קינד, און האָט זיי
שטרענג פאַרבאָטן, אַז דער נאָמען , פּרידמאַן" זאָל ניט דערמאָנט ווערן
באַ אים אין שטוב!,.. אֵף טײַבעלען איז געקומען אַ שװערע צײַט,
דאָס לעבן איז איר קיין לעבן ניט נעווען : פון איין זײַט דער מאַן דער
דעספּאָט, און פון דער אַנדערער זײַט דער אײַוערנער באַלקאָן. און גאָט -
ווייס, צו װאָס זיי װאָלטן געקומען, ווען ניט איר איינציקער טרייסט אַף
דער וועלט, איר טײַערסטער חיות, איר איינציקע טאָכטער, איר קינד
--- ראָזעטשקע, מיט וועלכער זי האָט פאַרבראַכט אירע גאַנצע יאָרן און
טעג, און פאַר וועלכער איר האַרץ איז געווען תמיד אֶפן., נאָר דאָס דאָי
קינ דע ר - שפ יפ 9ט
זיקע קינד האָט געזען און געפילט, װיאַזױ איר סמוטער לעבט, װאָס זי
טראָגט איבער -- זי האָט איר אָבער ניט געקאַנט העלפן מיט נאָרניט :
ערשטנס, איז זי אויך געווען דאָס זעלבע שוואכע באַשעפעניש, װוי איר
מוטער, און, צווייטנס... נאָר דאָס וװוערט באַ אונדז דערציילט אין
פאָלגנדיקן קאַפּיטל,
דאָס נײַנטע קאַפּיטל
אַ פלאַמיפײַעריקע ליבע צװוישן דעם אײַוערנעם באַללאָן און
די רויטע לאָדן.
דער אײַזערנער באַלקאָן און די רויטע לאָדן זײַנען געווען פאַרבונדן
צווישן זיך ניט נאָר מיט קריג אַליין, ניט נאָר מיט קנאה, מיט שנאה,
מיט נקמח און מיט שלעכטיקייט ; דעם אײַזערנעם באַלקאָן מיט די
רויטע לאָדן האָבן, אַחוץ דעם, פאַרבונדן צוויי יונגע הערצער מיט די
שטאַרקסטע קייטן פון דער ערשטער, זיסער און צויבערלעכער ליבע!
ניט איין מאָל האָט דער אײַזערנער באַלקאָן געשיקט צו די רויטע לאָדן
הייסע, פלאממייערדיקע בריוועלעך, און די רויטע לאָדן האָבן געענטפערט
דעם אײַזערנעם באַלקאָן מיט זודיקע ווערטער, מיט ברענענדיקע אויגן,
מיט קלינגענדיקע קושן. דער אײַזערנער באלקאָן האָט ניט געקאַנט לעבן
אָן די רויטע לאָדן, און די רויטע ?אָדן האָבן פאַרנאָסן הייסע טרערן,
ווען זיי האָבן ניט געזען פאַר זיך דעם אײַזערנעם באלקאָן.
באָריס פרידמאַן און ראָזע פורמאַן, װאָס זײַנען פון קינדװוייז גע"
וואַקסן אונטער איין דאך, דערצוינן געװאָרן גלײַך, געלערנט בא איין
לערער, האָבן זיך די ערשטע יאָרן פײַנט געהאט אַזױ שטאַרק, אַז ניט
איין מאָל האָבן זיך איבער זיי די מוטערס צװישן זיך געקריגט און
געריפן. באָריס האָט תמיד בײַנעקומען די קליינע ראָזעטשקע און האָט
זי אָפּטמאָל געשלאָגן פאַר איר וויינען, פאַר איר בלאָון זיך, פאַר איר
גדלות און אַלע אירע אַנדערע מעלות, װאָס זי האָט געהאַט בירושה פון
איר טאַטן. באָריס, פאַרקערט, איז געווען א פריילעכער, אַ לעבעדיקער,
אַ געזונטער יונגאַטש און האָט ניט געקאַנט סוב? זײַן ראָזעטשקעס קווו"
80 | ש ? ו ם ע 9 יכ ם
טשענדיק קולכל און האָט ניט געקאַנט אֶנקוקן אירע שטענדיקע פאַר-
וויינטע שווארצע אויגלעך. ביז ער האָט זיך נאָר אויפגעהערט מיט איר
צו באַגענענען. און אַזױ איז אַװעקגעגאנגען א צײַט מיט איאָרן.
אין דער דאָזיקער צײַט איז ראָזע געװואַקסן אַליין, אָן חברטעס, אָן
באַקאַנטע, און אירע יונגע קינדערשע יאָרן זײַנען געגאַננען זייער או-
מעטיק, איינפאַך, טרויעריק;: די מוטער איז געווען פאַרנומען פריער
מיט פּליאָטקעס, נאַכדעם מיטן פּראָצעס, און צולעצט מיטן אײַזערנעם
באַלקאָן, פון וועלכן זי האָט קיין אויג ניט אַראָפּנעלאָזט, און דער פאָטער
האָט איר פון קינדװײַז אָן באַװויזן, אַז ער איז אַ פאָטער און פאַר אים
דאַרפ זי דרך-ארץ האָבן. זעלטן האָט זי זיך געזען מיטן פאָטער: קר"
מענדיק פונעם שרײַבער, האָט זי אַליין אָפּנעגעסן און גענומען זיך צום
ביכ? ; צום פאָטער אין קאַבינעט אַרײַן האָט זי מורא געהאַט אַרײַנ-
טרעטן, סײַדן אַמאָל פאַרגנבענען זיך, דורך אַ שפּאַרונקעלע כאַפּן אַ קוק
--- און אַנטלויפן. מיט דער מוטער האָט זי יא ליב געהאַט צו זיצן און
דערציילן איר מעשיות, נאָר מייסטנטיי? האָט די מוטער פֿאַרבראַכט
באַם פענצטער, קוקנדיק אַרױף אַפן באַלקאָן, -- און אין יענער צײַט
האָט מען זי ניט געטאָרט אָנרירן און איבערשלאָגן איר די געדאַנקען,
און ניט איין מאָל האָט ראָזעטשקע געכאַפּט פּעטש פון דער מוטער דער-
פאַר, װאָס זי אין געקראָכן צו איר דעמאָלט, בעת זי איז געזעסן באַם
פענצטער און געקוקט אַרױף אפן באַלקאָן, פון דעמאָלט אָן האָט שוין
דאָס קינד געװוּסט, אַז ווען די מוטער זיצט באַם פענצטער און קוקט
|אַ ח ין, טאָר מען צו איר ניט צוגיין..
ערשט דעמאָלט, אַז ראָזע אין אַלט געװאָרן דרײַצן יאָר און אין
שוין געגאַנגען אין פּאַנסיאָן, איז זי געװאָר געװאָרן, ואָס באַטײַט אָט
דער דאָזיקער אײַזערנער באַלקאָן און פאַרװאָס קוקט אַהין די מוטער
מיט אַזאַ פײַער, וויפל שרעקלעכע זאַכן האָט ראָזע זיך דעמאָלט אָנגע-
הערט פון דער מוטער! פון וים? שלעכטיקייט, פאַרדאַרבנקייט און
אומדאַנקבאַרקייט איז זי געװאָר געװאָרן צו דרײַצן יאָר !
--- מאמעניו ! טײַערע מאַמע! קוק גאָר ניט אַהין!.
און אַלֵיין פלענט זי זיך פאַרגנבענען און כאַפּן אַ קוק אַרױף, אָפן
באַלקאָן, און לאַנג-לאַנג קוקן אַה דער גראָבכער מאַדאַם פרידמאַן, װיאַזױ
זי װואַרפט זיך אַרײַן אין דער קאַרעטע אַרײַן און פליט אַרום צווישן די
קלייטן און ברעננט צו פירן אַהיים פּעק מיט סחורה, מיט עסנװאַרג, און
קינ דע ר - שפ יפ 81
ויָאַזױ געסט פאָרן צו און פאָרן אִפּ --- און זיי, די פורמאַנס, קוקן ניט אָן
כמעט די ליכטיקע שײַן, קיינער פארט צו זיי ניט, און זיי קענען זיך
מיט קיינעם ניט, און אין שטוב פירט מען זיך וי באַ דעם ערגסטן
קבצן : דער פאָטער טיילט אַלֵיין אַרױס אין מאַרק אַרײַן, און נעמטאָפּ
חשבון באַ דער ייִדענע פון פלייש, פון זאַלֶץ און פון ציבעלעס, און אַמאָל
צעבייזערט ער זיך אַזױ אַף דער מוטער, אַז זי פאַלט אַרײַן אין בעט
אַרײַן און באַװאַשט זיך מיט טרערן.
-- דו פאַרגעסט זיך? -- שרײַט אֵף איר דער פאָטער. -- דו
װוילסט מיך בדלות שטעלן, איך זאָל דאַרפן גיין איבער די הייזער איבער
דיר, דו אויסברענגערן ? אַלע טאָג אַ האַלב פונט ליכט ? ווער פאַרמאָגט
דאָס אַלע טאָג צוויי פונט פלייש? גענוג איין מאָל אין טאָג עסן פלייש
באַ אָט אַזאַ יקרות ! עס איז נאָך קאַרג, ואָס די קעכן באַגנבעט מיך
אַלע טאָג, אַלע שעה, אַלע מינוט, אַלע רגע, און מע צעטראָגט מיר די
ביינער פון אַלע זײַטן? מע ראַבעװעט, מע גולט, מע רײַסט פון די
הענט, און קיינער זאָגט ניט א װאָרט !...
די מוטער ליגט מיטן פּנים אין קישן, און די טאַכטער זיצט נאַנט
נעבן איר און ציטערט, װי אַ שעפעלע. זי האָט מורא אויפהייבן די
אויגן, און איז זיך מחיה, ואָס ,ער" איז שוין אַנטשװיגן געװאָרן. דער
פאָטער הייסט באַ די דאָזיקע צוויי פרויען ער"?; קיין אַנדער נאָמען
האָט ער באַ זיי ניט,
--- שטיי אויף, מאַמע, ,ער" איז שוין אַנשוויגן געװאָרן און ליגט
שוין אַף דער סעראַטענער סאָפע.. ,
טײַבעלע שטייט אויף מיט רויטע אױגן, און צווישן דער מוטער
מיט דער טאָכטער פאַרבינדט זיך אַ לאַנגער שמועס, נאָר שטיל, קוים
װאָס מע הערט. פון אַלץ, פון אַלץ ווערט דאָ איבערגערעדט: וויאַזוי
זי, טײַבעלע, איז אַמאָל געווען גליקלעך, ויָאזוי זיי זײַנען אַמאָל געווען
רײַך. אמת, זיי זײַנען אַצינד אויך ניט אָרעם; עס קאָן זײַן אַז זיי
זײַנען אַצינד רײַכער וי אַמאָל, נאָר זי ווייס עס ניט. דאָס ווייס ,ער" .
,ער" האַלט דאָס געלט אין קאַסטן, אין דעם אײַזערנעם קאַסטן, דאָרט
ליגן אַ סך פּאַפּירן, וועקסלען, דאָקומענטן, באַנקאָווע בילעטן, משכונות,
געלט, און נאָר ,ער" אַליין גייט צום קאַסטן, ,ער" האַלט באַ זיך די
שליסעלעך, און זי האָט מורא צו זיי זיך צוצורירן. זי װויל אים ניט
פרעגן ; זי אין גערן, אַז .ער" טשעפּעט זי ניט. און אַלץ איבער זיי,
68 ש ל ו ם ע 5 כ ם
איבֶער אָט די מערדער, װאָס אַפּן אײַזערנעם באַלקאָן !. ..
-- װאָס איז דאָרט באַ אײַך פאַר סודות? -- שרײַט פורמאן,
ליגנדיק אַהּ דער סעראַטענער סאָפע.
פורמאַן ציטערט פאַר אַ שאָרך... ער האָט מורא פאַר גנבים, פאַר
גזלנים, מע זאָל אים חלילה ניט באַפאַלן. ער פאַרלאָזט זיך אַף קיינעם
ניט, אַלֵיין פאַרמאַכט ער אַלֶע נאַכט די רויטע לאָדן, פאַרשליסט די טיר.
און כאַפּט זיך אויף עטלעכע מאָל אין דער נאַכט און טאַפּט דעם אײַזער"
נעם קאַסטן, די שליס?. אַף יעדן באַזונדער קוקט ער מיט מורא, מיט
חשד, יעדער איז אים עפּעס װוי פאַרדעכטיק. אפילו דאָס װײַבג, דאָס קינד
װואַרפן אויך אַף אים אָן אַ מרה-שחורה, בעת זיי זיצן אין שלאָפצימער
און שושקען זיך שטילערהייט... ווער ווייס? אפשר ריידן זיי זיך
עפּעס אָן צווישן זיך? אפשר פאַרטראַכטן זיי אַ שלעכטע מחשבה קעגן
אים 4.. .
-- ראָזעלע! ראָזעלע! קום נאָר אַהער, ראָזעלע!
מיט אַראָפּנעלאָזטע. אויגן, אַ בלאַסע, אַ דערשראָקענע, גייט זי צו
צום פאָטער, |
-- קום אַהער! קום אַהער נענטער! קוק נאָר אָן אַ ביסל, וי זי
האָט עס מורא... איך על דיך ניט אויפעסן! איך בין ניט קיין
דאָס !... זאָג נאָר, טאָכטער, װאָס איז דאָרטן געװוען באַ אײַך פאַר
אַ דאָס ? װאָס האָט דיר די מאַמע עפּעס געזאָגט אַזעלכעס ? זאָג נאָר
דעם דאָס... דעם אמת ! זאָג אויס, האָב קיין מורא ניט פאַר דאָס!...
נאָר אַמאָל, זייער זעלטן, טרעפט זיך באַ אים אויך אַ גוטע שעה,
ער ווערט עפּעס וי לעבעדיקער, מונטערער און ווייכער. ער קוקט דעם
װײַב אין די אויגן אַרײַן, וי איינער, װאָס פילט זיך, אַז ער איז שולדיק.
ער מאַכט מיט איר אַ רייד וועגן דער טאָכטער, וועגן זייער איינציקער
טאָכטער: |
--- הערסט, טײַבעלע, דאָס,.. איך מיין אַקעגן דעם... ראָזעלע
איז שוין, קיין עין-הרע, אַ דאָס... אַ פײַן מיידל. מע װאָלט שוין באַ-
דאַרפט אַ טראַכט טאָן מכח אַ דאָס... דאַנקן גאָט, אַ ביסל דאָס איז
פאַראַן. . . ניט קיין סך --- אַזױ, קיין מעשה ניט (ער טוט זיך אַ טאַפּ
אין קעשענע באַ די שליסעלעך). ... פאַרשטײט זיך, אויב מע וועט אונדז
אָפּגעבן אַלע דאָס... אויב עס װעט ניט זײַן חלילה קיין אָנזֹעצן באַ
היינטיקע דאָס... פון ראָזעלעס וועגן האָב איך אָפּגעלײגט באַזונדער
קינ דע ר ישפ יל 59
אַ ביסל דאָס (ער קוקט זיך אַרום אַף אַלע זײַטן)... זאָלסט איר נאָר
ניט זאָגן, טײַבעלע! אַ קינד, ואָס טוינ דאָס איר צו וויסן? אַז עס
וװועט קומען די דאָס. . . די צײַט, װועט זי אַלֵיין װויסן.. ,
טײַבעלע פאַרגעסט ויך: זי מיינט, אַז דאָס איז אַמאָליקע יאָרן,
בעת זי האָט געקאָנט אַ געשריי טאָן אַף מאירן, אַזױ אַז ער זאָל צובײַסן
די צונג. זי שמעלט אָן אירע שװאַרצע אױיגן אַף איר מאַן און הייבט
אָן צו טענהן פאַר איר קינד:
--- איך פארשטייט ניט, װאָס אין דאָ פֿאַראַן מורא צו האָבן פאַר
אַן אייגן קינד? וכפרט..,.
-- שאַישאַ -- היינט אָף איר אָן מאיר צוֹ שרײַען, מאַכנדיק מיט
די הענט. -- זע נאָר, וי מען האָט איר דאָ אָנגערירט דעם דאָס... דעם
האָנאָר ! איך זאָל דיך וועלן פאָלגן, װאָלטן מיר שוין לאַנג באדארפט
גיין אין די דאָס.., אין די הײַוער! דו קערסט מיינען, אַז באַ מיר אין
פולע קאסטנס מיט דאָס 9...
די מאַדאַם פורמאַן גייט אַװעק פונעם מאַן מיט אַ ביטער האַרץ, --
און עס גייען ווײַטער אוועק פינצטערע, וויסטע, טרויעריקע טעג, לאַנג"
לאַנג, אָן אַ סוף, אָן אַן עק ! די מוטער זוכט איר טרייסט באַ איר קינד,
באַ איר איינציקער טאָכטער, בא איר טײַערער געטרײַער ראָזועטשקע,
און איר טײַערע געטרײַע ראָזעטשקע זוכט איר טוייסט אין אַ בייגעלע
פּאָסט-פּאַפּיר, וועלכע איז באשריבן נעדיכט פון אַלע פיר זײַטן, מיט
אַ סך פּאַסיקלעך און סיט אַ סך פּינטעלעך. אין דעם דאָזיקן בייגעלע
פּאָסט-פּאַפּיר, וועלכן ראָזע טראָנט באַ זיך אפן האַרצן און לייענט
דאָס נאָר באַנאַכט, באַ אַ צװײיגראַשנדיק ליכט?, בעת די גאַנצע שטוב
שלאָפט שוין לאַנג, שטייט געשריבן דאָס דאָזיקע :
?מײַן נשמה, מײַן לעבן, מיין מלאך -- ראָזע!... דאָס ליבסטע
װאָרט, דער גרעסטער טיטל װעט זײַן נאָר אַ באַלײידיקונג פאַר סײַן
ליבע צו דיר. מײַן טײַער לעבן ! אַך, פאַר װאָס בין איך אַזױ געשטראָפט,
אַז איך מוז מיט דיר רעדן אַף פּאַפּיר ? װאָס האָבן מיר אַזעלכעס פאַר-
זינדיקט ? סיר דאַכט, אַזן אין די דרײַ יאָר, װאָס אונדזערע הערצער
זײַנען צונויפגעקניפּט געװאָרן מיט דער ויסער אייביקער ליבע, האָבן
מיר אויסער שמערצן קיין גוטע שעה ניט פאַרזוכט 4 נאָר, דאַנקען נאָט,
איך קאָן דיר פאַרזיכערן, אַז דאָס איז שוין דאָס לעצטע יאָר, דער לעצ-
טער חודש, די לעצטע װאָך, דו הערסט ? -- די לעצטע ואָך פון אונדזער
90 שלום עליכם
אַרעסט ! ניט מער וי אין פינף טעג אַרום ענדיקט זיך באַ מיר דער
עקזאַמען, און איך פאָר.... ניין ! איך פלי צו מײַן טײַערער, טײַערער,
טײַערער ראָזע אַף תמיד, אֵף אייביק-אייביק, מײַן ראָזע, מײַן שמע-
קענדיקע, מיין בליענדיקע ראָזע, מײַן אייביקער און מײַן איינציקער
פרײַנט אַף דער גאַנצער װעלט!... |
,פון מיר דײַן פריינט, דײַן ברודער און דײַן אויסלייזער,
װאָס דערװאַרט שוין די מינוט די רגע צו זען דיך,
װאָס קושט די ערד ווו דײַן פוס טרעט,
װאָס לעבט אינגאַנצן נאָר צוליב דיר,
װאָס טראָגט דײַן פּאַָרטרעט באַ זיך אַפן האַרצן,
װאָס װעט גאָט פאַר דיר שטענדיק,
װאָס בוקט זיך דיר פון װײַטן, |
,באָריס פרידמאַן",
דאָס צענטע קאַפּיטל
װזּ עס װוערט באַשריבן, װיַאַזױ אַ ייִדישער פּרינץ, פון װועלכן עס
דאַרף אַרױס אַ פּראָפֿעסאָר, אָרער, לכל חפּחות, אַ דאַקטאָר,
גיט"אָפּ גלענצנד דעם עקואַמען און פאָרט טאַנצנדיק
= און זינגענדיק אַהים
אונדזער העלד, באָריס פרידמאַן, גייט-אום מיט ברייטע שפּאַן אי"
! בערן צימער, און רײַבנדיק זיך דעם שטערן, כאַפּט ער זיך א סאַך מאָל
צום ביכ? און לייגט דאָס ווידער אַװעק, אַזױ לאַנג, ביז ער טוט אַ שמיץ
די ביכער אָן דער ערד און כאַפּט אַ בייגעלע פּאָסט-פּאַפּיר און שרײַבט.
אָן איינע פון די דאָזיקע בריוו, װאָס מיר האָבן שוין געהאַט די מעג-
לעכקייט פאָרצושטעלן פאַר אונדזערע לייענער אין דעם פאָריקן קאַפּיטל.
ער טראָנט אַליין אִפּ דאָס בריוול אַף דער פּאָסט, און גייט פון דאָרטן
גלײַך אין טעאַטער אַרײַן. אַפ מאָרגן שטייט ער אויף מיט אַ קאָפּװײטיק
און קאָן ניט גיין אין גימנאַזיע צום עקזאַמען. נאָכדעם קומט צו אים
דער רעפּעטיטאָר און זאָגט אים מוסר און דערמאַנט אים, אַז ער קאָן
ק ינ ד ע ר - שפ יל 91
בלײַבן אַפן צווייטן יאָר אין לעצטן קלאַס, און דער פאָטער וועט זײַן
דערפאַר שטאַרק ברונז. אונדזער העלד וויינט אַזױ לאַנג, ביז ער פאַלט
אַרױף דעם לערער אַפן האַלדן און דערציילט אים מיט טרערן פון זײַן
ליבע, פון זײַן ראָזע, פון זײַן טײַערער, טײַערער ראַזע! דער לערער איז
אויך ניט מער וי אַ יונגער מענטש מיט אַ ווייך װאַרעם האַרץ, קוקט
ער אַפן שילער און שאַקלט מיטן קאָפּ און פּינטלט מיט די אוינן. ער
דערמאַנם זיך אַצינד, װיַאַזױ ער האָט אַלֵיין אַמאָל געהאַט אַ שיין מייךפ
מיט אַ זיס קול און מיט ברענענדיקע אױגן. װיִאַזױ ער האָט אָן איר
ניט געקאַנט לעבן. װיַאַזױ זי האָט געקוקט אֵף אים און האָט צו אים
געואָגם: אאַך! דײַנע האָר! דײַנע האָר!/,.. פאַרשטײיט זיך, אַז
בייגעלמאַן (אַזױ חייסט דער לערער) אין אין זײַן ליבע ניט גליקלעך
געווען און האָט שוין לאַנג פאַרגעסן דאָס שיינע מייד? מיט די פייער-
דיקע אויגן. דאָך איז באַ אים אין האַרצן געבליבן אַ פונק, װאָס צאַנקט
נאָך ערגעץ. טיף-טיף אין דער נשמח, און אַ קליין ווינטעלע קאָן דאָס
נאָך אַמאָל צעבלאָזן, עס זאָל דערפון ווערן א פײַערל. ביינעלמאַן פאַר-
שטייט דעם שילער: נאָר װײַל בייגעלמאַן איז שוין ניט קיין ייִנגל און
האָט שוין אַף זײַן לעבן ניט איין סאָל זיך געלייגט שלאָפן אַ הוננערי-
קער, דעריבער פרעגט ער דעם שילער א קלאץדקשיא:
-- יאָ, באָריס, אַלץ איז רעכט ! װאָס זשע װעט אָבער זײַן דער
תכלית ? דו דאַרפסט דאָך אָפּגעבן דעם עקזאַמען! מע װעט דאָך דיך
אַרױסטרײַבן פון גימנאַזיע ! דײַן פאָטער װועט דיך אַף דער שוע? צו
זיך ניט אַרױפלאָזן. ער וויל דיך זען נאָר א פּראָפּעסאָר, אָדער, 535
הפּחות, אַ דאָקטאָר... דו קאָסט אים שון אֶפּ אַזױ פיל גאָלר! דו
דאַרפסט, . . |
באָריס פאַרשטעלט אים דאָס מויל מיט דער האַנט און לאָוט אים
גאָר נים רעדן װוײַטער. װאָס מיר געלט ? װאָס מיר פּראָפּעסאָר? ראַָזע,
ראָזע איזן מיין פּראָפעסאָר!...
--- יאָ, ביזט טאַקע גערעכט: ראָזע איז דײַן פּראָפּעסאָר. װאָס
וועסטו אָבער טאָן, אַז דו וװועסט שוין מיט איר אַנטלױפן און חתונה
האָבן ? װוּ װועסטו נעמען מיטלען צום לעבן? עסן, טרינקען?...
--- בייגעלמאַן ! װאָס רעדט איר? וי קומט דאָס נאָר צו אײַך,
איז איר זאָלט גאָר אַזעלכעס פרעגן? און מײַנע הענט? און האַלץ
האַקן ? און ערד גראָבן? און זעקלעך טראָגן ?...
99 ' ש?ום עפינם
בייגעלמאַן שאַקלט מיטן קאָפּ, קוקנדיק אפן זיינער, און מיט אַ
ביטער שמייכעלע גייט ער אַװעק צו זײַנע איבעריקע שילער, און באָריס,
דער קינפטיקער האָלצהאַקער, ערדגראָבער און זעקלטרעגער, עסט דער-
װײַל אַ שיינעם אָנבײַסן, פאַרטרינקט מיט א גוט גלאָז װײַן און פאַר-
רויכערט א טײַערן ציגאַר,. דער זעקלטרעגער גייט זיך דורך אַ ביסל אין
מאַרק צווישן די קלייטן, װוּ די קרעמער פרייען זיך, אַז זיי דערזעען אים
פון װײַטן, און ברענגט אַהיים אַ נײַע פּאָר הענטשקעס, צוויי פלעשלעך
פּאַרפיומען, גליצערין-זייף, אַ שפּאָג?-נײַעם שניפּס, װאָס פאַרשפּיליעט
זיך פון ביידע זײַטן, אַ האַלב טוץ נײַימאָדישע העמדער, אַ גוטן טשעמאָ-
דאַן, אַ פּאָר מעשענע לײַכטער מיט אַ טוץ מעסער און גאָפּלען, מיט נאָך
אַ סך זאַכן, װאָס ער דאַרף זיי אֵף כפּרות האָבן ; נאָר דאָס איז שוין באַ
אים אַזאַ חולאת, אַזאַ שלאַפקײט פון שטענדיק -- אויסגעבן געלט און
קויפן אַלץ, װאָס דאָס אויג דערזעט,
די טעג פונעם עקזאַמען האָבן זיך שוין געענדיקט, און אָט איז שוין
דער לעצטער טאָג אין גימנאַזיע -- דער אַקט. אָט פליט מיט רויטע פאַר-
פלאַמטע באַקן גאָלדענשטאַדט אַהיים מיט דער ערשטער פנאַנראַדע?
אונטערן אָרעם. ער װעט קומען אַהיים וי אַ העלד, װאָס האָט אײַנגענוד-
מען די מפּחמה און פאָרט אַצינד מיט טריומף, און אַלע מענטשן, אַלע ביי-
מער, אַלֶע ווינקעלעך שרײַען אים קהורראַ !"
אַ בלאַסער, אַ געלער פאַר כעס, פאַר קנאה, שטייט זילבערשטאַרט
אָן אַ זײַט און איז גרייט צערײַסן די לערערס דערפאַר: װאָס גאָלדענ-
שטאַדטן האָט מען געשענקט די ערשטע ,נאַגראַדע, און אים, זילבער-
שטאַדטן, װאָס האָט אַ גאַנץ יאָר אַזױ ערנסט, אַזױ געטרײַ געהאָרעװעט,
-- האָט מען גענעבן אַ פײַג, ניט קיין אנאַגראַרע...
אַ טויטער שטייט אײַזענשטאַט אין אַ ווינקעלע -- ער, אייזענ-
שטאַדט, האָט ניט אױיסגעהאַלטן דעם עקזאַמען! וי אַזױ װעט ער קר
מען אַהיים צו אָרעמען פאָטער, צום שנײַדער, וועלכער האָט פון זיך די
קליי געצויגן און זיך אױיסגעבראַכט אפן זוןן? די מאַשין פאַרזעצט, גע-
האָרעװעט ביז אַן אויג איז אים אויסגערונען --- און צום סוֹף !...
און אונדזער פּרינץ, באָריס פרידמאַן, דרייט זיך אויך דאָ אַרום אי"
נעם טײַערן גאַרניטער, אויסגעזייפט, אויסגעשמירט מיט שמעקנדיקע
טראָפּנס און פאַרקעמט וי אַ מיידעלע, מיט אַ װוײַסן שרונט איבערן
גאַנצן קאָפּ, ער ווייס, אַז אין זיין בילעט שטייט : הס1סגממסמץ,
קינ ד ער -שפ י 9 | ר 7 : טס
נאָר ער דרייט זיך דאָ אַרום אַ פאַרטראַכטער, אַ װאַזשנער, גלײַך װוי ער
איז אַרײַנגעגאַנגען אַהער פון דער נאָס אַ קוק געבן, װאָס טוט זיך דאָ,
און דאָרטן, אין ווינקל, שטייט אײַזענשטאַדט, דער בידנע אײַזענשטאַרדט
מים די גרויסע אויגן, אַף אַן אָרט, פּונקט וי אַ פאַרגליווערטער,
פונדעסטוועגן, זאָרגט נים; באָריס פרידמאן פארט אַהיים מיט א
גאַנצע קאָמפּאַניע חברים, וועלכע ער פירט צו זיך אַף זײַנע הוצאות. א
פריילעכער וועג ! זומער. די פעלדער זײַנען גרין. די זון באַקט, די שטיי-
נער פונעם שאָסיי גליֶען, און די פערד טראָגן דעם עקיפּאַזש כמעט אין
דער לופטן. איין װערסט נאָכן אַנדערן פליען פאַרבײַ די אױגן, און
;חברה" עפענען אויף די געמבעס און מע זינגט צזאַמען, אַלע מאָל אַן
אַנדער לידל, שטאַרקער פון אַלֶע שרײַט גאָלדענשטאַדט. אין דעם דאָזיקן
יונגן מענטשן זינגט די ערשטע ,נאַגראַדע?. אים ציט נאָך זילבערשטאַדט
מיט אַ שרעקלעכן באַס, װאָס בייזערט זיך א דער וועלט פאר דעם אוט-
רעכט, װאָס עקזיסטירט נאָך אַף דער ערד. נאָר איין אײַוענשטאדט זיצט
אײַנגעהויקערט און טראַכט וועגן זײַן אָרעמען פאָטער, דעם שנײַדער, װאָס
האָט געפּטרט אַן אויג איבערן זון... נאָר פרידמאַן, גאַלדענשטאַדט און
זילבערשטאַדט לאָזט אים לאַנג נישט טראַכטן ; זיי שטורכן אים אונטער
פון אַלע זײַטן, ער זאָל אויך זינגען מיט זיי. |
און אײַזענשטאַדט עפנט-אויף דאָס מויל, פאַרקרימט זיך אַזױ זויער
| און לאָזט אַרױס אַזא משונח-נאַריש קול, אַז חברה ווערן שיעור נישט
צעזעצט פאַר נעלעכטער,
אין יעדער קרעטשמע שטעלט מען זיך אָפּ. מע נעמט צו קאַפּעלעך,
מען דאַרף באַװײַזן, אַז מען איז שוין ,גרויסע". . . מע פאלט פון די פים,
מע לאַכט פון אײַזענשטאַדטן. אייזענשטאַדט אַלֵיין לאַכט שוין אויך ---
און מע פארט װײַטער.
אפן צווייטן טאָג קומט מען אַהיים, צו פרידמאַנען. פיר יונגא-
טשעס שפּרינגען-אַרױס פונעם וװאָנן, און דער העכערער פון אַלע, מיט
לאַנגע בלאַנדע האָר, מיט רויטע בעקלעך, עלענאַנט געקליידט, מיט א
רײַזעטאַש איבער די פּלײיצעס, מיט אַ גילדענער פּענע, פליט דער ערש-
טער אפן באַלקאָן, אפן באַקאַנטן אײַזעדנעם באַלקאָן, און פאַלט-אַרױף
דעם פאָטער און דער מוטער אפן האַלדז, און מע קושט זיך איין מאָל,
און צוויי מאָל, און דריי מאָפֿ, און נאָך אַמאָל, און ווידער אַמאָל, מאָטל
און מלכח ווייסן שוין גאַנץ גוט פונעם אומגליק, װאָס זייער זון האָט
04 ש לום עפיב ם
געטראַפן ; וי אַזױ מע האָט אים נעבעך אפן עקואַמען געמוטשעט, וי
אַזױ איינער פון די לערערס האָט אים נעבעך אומזיסט:אומנישט ,גע"
שניטן?, דערפון האָט זיי שוין באָריס לאַנג געשריבן, און דער לערער,
בייגעלמאַן, האָט אויך געשריבן, אַז די מעשה איז לויטער אמת..
-- אָט זײַנען מײַנע חברים: גאָלדענשטאַדט, זילבערשטאַדט און
אײיזענשטאַדט, מיט וועלכע איך בין געקומען אַהער פאַרברענגען די ואַ-
קאַציעס, איר קאָנט זיי פרעגן; זיי ווייסן דעם אמת. אָט דער דאָזיקער
אײיזענשטאַדט האָט אויך דעם זעלבן אומגליק, װאָס איך. אֵַיאָ, אייזענ-
שטאַדט ? איך זאָג אמת, צי ניין ?...
אײַזענשטאַדט, װאָס איז דאָס ערשטע מאָל אין אַזאַ רײַכער שטוב,
שטייט און פּינטלט מיט די אויגן.
--- נוינו, באָריס ! מע גלויבט דיר, מע גלויבט דיר! -- זאָגט אים
די מוטער, די מאַדאַם פרידמאַן, און כאַפּט אים נאָך אַמאָל אַרום קושן.
--- דו. פאַרשטײיסט צי ניין ? דו פאַרשטייסט צי ניין ?... --- זאָגט
דער הער פרידמאַן וי צו זיך אַליין, קוקנדיק אפן זון און אויסרעכענענדיק
אפן קאָפּ, וויפי? קאָסט ער אים שוין אין דער צײַט פון די דאָזיקע אַכט
יאָר, װאָס ער האָט אים אומזיסט אָפּגעהאַלטן אין דער גימנאַזיע,
--- מזל-טוב ! איר ,קדיש" איז שוין נעקומען!... -- זאָגט טײַבע-
לע פרידמאַן צו זיך אַליין, קוקנדיק פונעם פענצטער מיט די רויטע לאָדן
אַרױף, אפן באַלקאָן.
--- טײַערער, טײַערער! --- זאָגט צו זיך ראָזע פורמאַן, קוקנדיק
טונעם אַנדערן פענצטער אף איר טײַערן באָריס פרידמאַן, און קוועטשט
זיך מיט ביידע הענט שטאַרקישטאַרק צום האַרצן, גלײַך װוי ?ער" איז
שוין דאָ, אין אירע אָרעמס,
דאָס עלפטע קאַפּיטל.
װויָאַזױ דער ,פטודענט" באָרים פרידמאַן מיט זײַנע דרײַ חברים
פאַרברענגען נוצלעך די צײַט
מיט וועמען קער זיך דאָס, אַ שטיינער, אָן, װאָס סע שטייט אָנגע-
שריבן באַ באָריס פרידמאַן אפן װוײַסן בויגן פּאַפּיר, וועלכן ער האָט גע-
בראַכט אַהיים פון דער גימנאַזיע? וועמענס עסק איז דאָס? דער בױגן
קיגג דע רישפ יפ 98
פּאַפּיר ליגט באַהאַלטן באַ דער מאַדאַם פרידמאַן אין אַ קאָמאָד, און זי
רופט אים ,דער טעסטאַט?, און איר זון הייסט בא איר ,דער סטודענט".
וי צופרידן, וי גליקלעך איז די מאַדאַם פרידמאַן מיט איר זון, מיטן
פרישן, געזונטן, שיינעם סטודענט! זי האָט אים אָפּגעגעבן באַזונדערע
צוויי חדרים פון זײַנטשװעגן מיט זײַנע חברים, וועלכע זײַנען דאָ ניך גע-
װאָרן היימיש, חוץ איין אײַזענשטאַדט, װאָס קאָן נאָך אַלץ נישט פאַ-
רגעסן דעם פאָטער, דעם בלינדן שנײַדער, און זיצט דעריבער באַוונדער
אין אַ ווינקעלע, בלעטערט אַ בוך און װויל? זיך גאר ניט אַרײַנמישן צו
זײַנע חברים, וואָס קלײַבן זיך פאָרן הינטערן שטאָט אף אַ גאַנצן טאָג
שיפן זיך איבערן טײַך. אליק דער משרת פּאַקט אין טשעמאָדאן אַרײַן
צידה לדרך : געבראָטענע קאַטשקעס, ווורשט, װײַן, ניס, קאַנפעקטן. דער
עקיפּאַזש שטייט שוין באַם באַלקאָן, עס גייען אַרױיס דרײַ יונגעלײַט און
זעצן זיך אין אים אַרײַן, אליק זעצט זיך אַקעגן, דער קוטשער טוט א
שמײַס די פערד --- און חברה סטודענטן פאָרן אַוועק. די מאַדאַם פריך"
מאַן זאָגט ;
-- אַ גאַנץ יאר האָרעווען נעבעך די סטודענטן, וי די פערד, דאַרפן
זי זיך אַצינד אָפּרוען. יעדער מענטש דאַרף האָבן רו, ובפרט נאָך אַ יונ-
גער מענטש, אַ סטודענט!..
אפּנים, זי איז צופרידן דערמיט, װאָס זי קאָן זיך אליין אָפּנאַרן, זי
גייט-אַרײַן אין שטוב און דערזעט דאָרט זיצן אײַזענשטאַטן איבער א בוך,
--- װאָס איז דאָס 4 פאַרװאָס זײַט איר אויך ניט געפאָרן מיט די
סטודענטן 4 זיי האָבן אײַך פאַרגעסן מיטנעמען ? מײַן באָריס האָט מיר
דערציילט, אַז איר האָט אויך געהאָט דעם זעלבן. אומגליק --- איר זײַט
נישט אַריבער... מסתמא האָט צו אײַך אויך דער לערער זיך געטשעפּעט
אומויסט (...
--- נגיין, נים דערפאַר ! --- ענטפערט איר אוייזענשטאדט בתמימות.
-- ניט איבערן לערער; איך בין אַלֵיין שולדיק. קיינער איז דערין ניט
שולדיק, נאָר איך אַלֵיין !...
און אײַזענשטאַדם דערציילט איר אַ גאַנצע געשיכמע, א טרויעריקע
געשיכטע, וי אַזױ ער האָט געמוזט אונטערהאלטן אן אַרעמע שוועסטער
מים אַ גאַנצער פאַמיליע, װאָס שטאַרבט פון חוננער, און אויסהאַלטן אַ
קלענערן ברודער אין גימנאַזיע, צוליב וועלכע ער האָט געמוזט געבן
שטונדן, צען שטונדן אַ טאָג, אַזױ, אַז עס איז אים כמעט קיין צײַט ניט
96 ש לום ע 5 יכ ם
געבליבן צו לערנען, פונדעסטוועגן װאָלט ער באַדאַרפט צום עקזאַמען אַ
ביס? צוהאָרעווען, אַ ביס? איבערן כח, אַ ביס? װינציקער שלאָפן... האָט
ער אָבער אַזױ ניט געטאָן און האָט דעם עקזאַמען ניט אױיסגעהאַלטן. עס
אַרט אים שוין ניט אַזױ פאַר זיך, וי פאַר זײַן אָרעמען פאָטער, דעם
בלינדן שנײַידער, װאָס האָט צוליב אים די מאַשין פאַרזעצט..
די מאַדאַם פרידמאַן הערט אויס די דאָזיקע טרויעריקע געשיכטע
מיט רחמנות, און אין קאָפּ פליט איר דורך אַזאַ מחשבה : קװאָס װאָלט
זי געטאָן, ווען איר באָריס זאָל זײַן כאַ דער לֿאַגע פונעם דאָזיקן אָרעמען
אײַזענשטאַדט 74 , . און זי דאַנקט און לויבט גאָט, װאָס ער האָט זי
געבענטשט מיט אַזאַ דײַכטום, און װאָס איר נאָריס האָט ניט די דאגות
מיט די שמערצן, װאָס אײַזענשטאַדט האָט.
איר באָריס האָט טאַקע באמת ניט אַזעלכע דאגות מיט אַזעלכע
שמערצן, װוי אײַזענשטאַדט האָט. איר באָריס זיצט אַצינד מיט זײַנע
חברים --- גאָלדענשטאַדט און זילבערשטאַדט -- אַה דער שיף, וועלכע
דאָס װאַסער טראָגט אַלְץ װוײַטער און װײַטער, און לאַכט, און זינגט,
און עסט, און טרינקט. נאָר אַזױ װוי קיין צופרידענער מענטש איז גאָר
אַף דער ערד ניטאָ, דעריבער איז קיין װוּנדער ניט, װאָס אָט דער
גליקלעכער פּרינץ, אַף וועלכן עס האָרעווען אַ סך הענט, אַ סך פים, אַ סך
פּלייצעס, אַ סך קעפּ, -- אָט דער געבאַלעװעטער באָריס פרידמאַן איז
אויך ניט צופרידן מיט זײַן דאָליע : אים גייט אויך אִפּ אַ סך צום אמתן
גליק ; אים נייט אִפּ אָט דאָ, באַ דער זײַט, אַפן שיפל, דאָס קליינע
שװואַרצע מייד? פון דער װײַסער שטוב מיט די רויטע לאָדן.. .
ליננדיק אַפן גראָז אויסגעצויגן מיטן פּנים אַרױף דערציילט באָריס
פרידמאן זײַנע חברים די גאַנצע געשיכטע פון זײַן ליבע. די געשיבטע
! איז אַ קורצע, נאָר זייער אַ רירנדיקע, פון וועלכער יעדער יונגער מענטש
מיט אַ ווייך װאַרעם האַרץ קאָן זיך אַראָפּנעמען אַ מוסר...
ער" איז אַלט געווען זעכצן יאָר און האָט געלערנט אין פערטן
קלאַס, און ,זי" איז אַלט געווען פערצן יאָר און האָט געענדיקט דעם
פּאַנסיאָן. ער איז געווען אין אַ מונדיר מיט גילדערנע קנעפּ, און זי האָט
געהאָט אַ פֹּאָר שװאַרצע פּײַערדיקע אויגן מיט געטלעכע געקרײַולטע
האָר. ער איז געגאַנגען אין שטאָט-גאָרטן מיט זײַן מוטער שפּאַצירן,
און זי איז געגאַנגען מיט איר מוטער אויך אין שטאָט-גאָרטן שפּאַצירן.
זייערע אויגן האָבן זיך באַגעגנט, און פון דעמאָלט אָן האָט זי אַרײַנגע- -
בטיי יי א יע
קינ דע ר יש פי 5 | 97
װאָרפן אַ פונק אין זײַן האַרצן. דער פונק האָט זיך מיט דער צײַט
צעברענט און איז געװאָרן אַ שרעקלעך פײַער, אַ פלאַם-פײַער אין זײַן
האַרצן .... וויפל נעכט האָט ער פאַרבראַכט, ואַכנדיק און טראַכטנדיק,
װיָאַזױ קומט מען צו איר ? צום אומגליק, שטייט זי אײַן באַ אַזעלכע
עלטערן, צו וועלכע ער טאָר זיך ניט װײַזן פאַר די אויגן, ביז גאָט האָט
אים געהאָלפן, אין אַ יאָר אַרום האָט ער שוין געהאַט די געלעגנהייט.
צו זען זי, ריידן מיט איר, האַלטן איר טײַער הענט? אין זײַן האַנט, זי
האָט דאָ אַ קרובה, אַ גרושח, אַ יונגע, נאָר זייער א מיאוסע, װאָס האָט
מיטלײַד מיט אומגליקלעכע ליבנדע, מחמת זי אַלַיין האָט אַמאָל ליב
געהאָט און פאַרשטייט דאָס װאָרט , ליבע"... געלויבט און געבענטשט
זאָל זײַן די דאָזיקע גרושה : זי האָט אונדז צונוימגעפירט, זי האָט אונדז
אַנגעוויזן, װוּ דאָס גליק געפינט זיך, אַה איר אַדרעס שרײַבן מיר זיך
דורך שוין כמעט דרײַ יאָר און אֵף אירע אויגן האָבן מיר זיך געגעבן
די הענט און געשוווירן בא גאָט, באַם הימל, אַז מיר זאָלן זיך פאַרבינדן
אַף אייביק און קיינמאָל ניט צעשיירן!"..
די דאָזיקע ליבע-געשיכטע האַרמאָנירט זייער אין דער דאָזיקער
מינוט מיט דער שיינער זומערדיקער נאַטור, און אונדזערע יונגעלײַט,
װאָס ליגן דאָ אויסגעצויגן אַפן גרינעם גראָז, װײַזט זיך אוים, אַז אלץ
אַרום און אַרום זאָגט: קאמת ! אמת! אמת!" -- אי די נרינע ביימער
אַפּ וועלכע עס פליט דורך א גרינג ווינטעלע און מאַכט אִף אַ מינוט
אַ רעש צווישן די בלעמער, אי די פייגעלעך, װאָס זינגען און טאַנצן .
אומרויק דאָ און דאָרטן, אי דאָס שמעקענדיקע גראָז,. װאָס לייגט זיך
אונטער די פיס מיט גרויס הכנעה, אי דאָס ואסער, װאָס פּליעסקעט
און חודעט אי די צעריטענע װײַסע שטיקער װאָלקנס, װאָס שווימען אום
אַפן בלויען הימל אוֹן האָבן אַ פּנים אין דער דאָזיקער שטילער זומער-
צײַט וי שטיקער װאַטע, וועלכע מע צעלאָזט און מע צעבלאָזט, --- אַלץ,
אַלץ רעדט אין איין קול?: עאמת! אמת! אמת!7.,. און די װארעמע
הערצער פון די יונגעלײַט ווערן נאָך מער דערװאַרעמט פון דער שיינער
ליבע-געשיכטע, װאָס זייער חבר האָט זיי אָט ערשט דערציילט. זיי כאַפּן
זיך אויף ביידע מיטאַמאָל און ווענדן זיך צו באָריסן מיט דער דאָזיקער
פראַגע :
-- נו, באָריס, און דו װועסט האַלטן װאָרט ?,..
98 | שלום עלינ ם
באָריס געפינט זיך שטאַרק באַלײידיקט פון אַזאַ פראַגע. ער ענט-
פערט זיי מיט גדלות : |
--- באָריס פרידמאַן. װעט האַלטן װאָרט! װאָס באָריס פרידמאַן
זאָגט, איז הייליק!... נאָר, ברידער, עס איז דאָ דערין אַזויפיל שטע-
רונגען, אַזוױפי? בערג און טאָלן, פײַערן און װאַסערן!...
--- דהיינו?
דהיינו, דהיינו... ערשטנס, איז איר פאָטער אַ פּראַצענטניק,
אַ דעספּאָט, אַ טיראַן װאָס װעט זי פריער אַ לעבעדיקע אין דער ערד
אַרײַנלײגן איידער אָפּנעבן זי מיר. צווייטנס, זײַנען מײַנע עלטערן מיט
אירע עלטערן צעריסן, אַף מעסערשטעך. דויטנס, װועט מײַן מוטער
שטאַרבן אַפן אָרט, אַז זי װועט נאָר דערהערן דעם נאָמען פון מײַן כלח.
און, פערטנס, ווייס איך ניט, װיִאַרום און װויאַזױ קאָן איך זי אַרױסרײַסן
פון דאָרטן, פון די דאָזיקע מערדער ?...
די חברים האָבן זיך אַ ביס? פאַרטראַכט. אין עטלעכע מינוט אַרום
האָט זיך גאָלדענשטאַדט אָנגערופן :
-- נו, ברודער, מיר וועלן זיך אַן עצה געבן !
-- מיר װעלן דיר העלפן ! --- האָט זיך אָנגערופן זילבערשטאַדט
מיט זײַן באַסאָווע שטימע.
--- מיר זײַנען דײַנע!
-- קאָנסט זיך אַם אונדז פאַרלאָזן !
--- וי אַף אייגענע ברידער !
--- אין פײַער און אין װאַסער !
--- אפילו אונטער דער ערד !.
--- אפילו צום רוח אַלֵיין !
--- לַאָמִיר נעמען צו ביסלעך װוײַן !
--- 5חיים, ברידער !
--- פאַר אַלעמענס געזונט !
--- נידער מיטן פאַנאַטיזמוס !
--- אין דער ערד אַרײַן אַלע דעספּאָטן !
--- הוררראַ, באָריס ! |
--- הורררא, ראָזע !
--- הוררררראַ !!11...
אליק דער משרת האָט זיך נאָר װאָס אָפּגעבאָדן אין טײַך און גיים
ער אי + 2 5 יב 7 ט יי =" וי י
ד יא יי
קינ ד ער - שפּ יפ | | 99
צוֹ צו די ,סטודענטן? און קוקט אַף זיי פאַרװוננדערט, װאָס האָבן זיי דאָ
פּלוצים אויפגעהויבן אַזאַ הויכן אהוררראַ"? נאָר פאַר אליקען אין
ניטאָ װאָס מורא צו האָבן ; אליק האָט שוין ניט אַזויפיל האָר אין קאָפּ,
וויפ? בריוועלעך ער האָט איבערגעטראָגן פון באָריסן צו בערטע דער
גרושה און פון בערטע דער גרושה צו באָריסן, דעריבער האָט מען ניט
װאָס מורא צו האָבן און מע מעג רעדן װאָס מע וויל. און מע רעדט ;
מע זוכט זיך אַ וװועג, מע גיט עצות, מע בויט לופטשלעסער. דער זאָגט
אַזױ, דער אַזױ, נאָר ענדלעך כבאַשטימט מען אַז מע דאַרף זיך זען
מיט ראָזען באַ בערטע דער גרושה און דאָרט אֶפּרעדן פּינקטלעך, אֵַף
װאָסער אופן די ליבנדע זאָלן קאַנען אַנטליפן פון דער דאָזיקער שטאָט,
און ערגעץ, אין אַ קליין שטעטל, אַ חופּה שטעלן, און װײַ? באָריס אַליין
קאָן דאָס דאָזיקע מיט ראָזען ניט איבערריידן, מחמת יעדער מאָל, ווען
זי זעען זיך, סטײַעט זיי קיין ווערטער ניט און אַחוץ ,אַך !" און יאָךְ וי
מיט פּײַעריקע קוקן און מיט הייסע ווערטער אין בא זיי קיין מאַטעריאַל
ניטאָ צום שמועסן, דעריכער מוז מען דערצו האָבן אַ פרעמדן. בלייבט
מער ניט, וי צו װאַרפן גור?, ווער פון די דרײַ זאָל זײַן דער דיפּלאַמאַט
צווישן באָריסן מיט ראָזען ? פאַרשטײיט זיך, אַז דער גור? איז געפאַלן
אַף אײַזענשטאַדטן, מחמת גאָלדענשטאַדט איז אַ כװאָט נאָר אַה צו בא-
קומען ערשטע ,נאַגראַדעס? אין דער נימנאַזיע, און זילבערשטאַדט איז
אַ צו הייסער יונג, און צו אַזאַ זאַך דארף מען זײַן אַ ביסעלע קילער,
באַטראַכט, מיט ישוב-הדעת. קיין בעסערער. פון אײַזענשטאַדטן איז טאַקע
ניטאָ. אײַוענשטאַדט אין אַן ערלעכער מאַן און אַ קאַלטע בריאה, אַ-
פלעגמאַטיקער.. ,
דאָס צוועלפטע קאַפּיטל
בערטע די גרושה ווערט באַ ראָזע פורמאן אַ לערערן פון ליבש
שטעלט אײַיך פאָר אַ יונגע פרוי פון אַ יאָר עטלעכע און צװאַנציק,
אַ נידעריקע און אַ גראָבלעכע, מיט גרויסע שװאַרצע אויגן, מיט גע-
דיכטע ברעמען, מים אַ פּנים, אַף וועלכן עס זײַנען אַנגעזעצט אַלערלײ
ן פּרישטשיקלעך : רויטע, בלויע, גרינע, װײַסע, מיט א ביס? אַ פאַררי-
סענער נאָז, מיט צוויי קליינע שװאַרצע װאַנסעלעך אַף דער אייבערשטער
100 | ש לום עי בם
גראָבער לי5, מיט אַ היבשער בראָדעווקע אַה דער לינקער באַק, אֵף
וועלכער עס ואַקסט און בליט אַ בוטאָן פון זעקס אָדער זיבן לאַנגע
שװואַרצע האָר, מיט אַ קורצן האַלדז, מיט שואַרצע באַװאַקסענע הענט
און מיט װײַסע פּערלדיקע צייט -- און אָט האָט איר ,בערטע די
גרושה". | | י
נערטע די גרושה האָט אַ פּנים פון א מאַנספּערזאָן און א האַרץ
פון אַ פרויענצימער, אַ נוט, ווייך,. װאַרעם האַרץ מיט אַ רײַכער פאַנ-
טאַזיע פון אַ סך פראַנצויזישע ראָמאַנען. אַ גרושה איז זי געװאָרן נאָכ-
דעם, וי זי איז אַרײַנגעפאַלן צו אַ גראָבן מענטשן אין די הענט, װאָס
האָט אױסגענאַרט בא איר עטלעכע טויזנט רובל, אַװעקגעװאָרפן זי אֵף
דער דריטער ואָך נאָך דער חתונה און זיך אַזױ נידעריק, אַזױ אום-
מענטשלעך אויסגעלאַכט פון אירע טרערן, פון איר צעבראָכן האַרץ!
װאָס האָט זי געקאַנט טאָן, אַ שװאַכע פרוי, אַן עלנטע אָן עלטערן?
פאַרשטייט זיך, ווען איר פאָטער, שניאור שימשעלביין, זאָל אויפשטיין
אַצינד פון קבר און א קוק טאָן אַף זײַן איינציקער טאָכטער, אַה זײַן
בערטע, װאָלט ער זיך צוריק אַ לעבעדיקער באַגראָבן! שניאור שים-
שעלביין האָט ליב געהאט זײַן בערטע און געחיט זי, װי דאָס שוואַרצאַפּל
פונעם אויג. שניאור שימשעלביין איז געווען אַן אָרנטלעכער מאַן און
האָט זײַן ברויט פאַרדינט מיט זײַנע הענט : ער איז געווען אַ גאָלדשמיד
און אַ יובעליר, װאָס האָט ביזן טויט געהאָרעװעט טאָג און נאַכט און
האָט איבערגעלאָזט זײַן בערטען טאַקע גאָר אַ היבשן קאַפּיטאַל. אַז
שניאור שימשעלביין האָט דערפילט, אַז עס איז שוין צײַט צו שטאַרבן,
איז ער געקומען צו מאיר פורמאַנען, װאָס איז געווען זײַנער אַ קרוב,
און האָט באַ אים אײַנגעלײגט דאָס געלט אֵף אַ צײַט, ביז זײַן בערטע
וועט דאַרפן חתונה האָבן: שימשעלביין האָט געװוּסט, אַז פורמאַנס
אייזערנער קאַסטן איז גלײַך װוי די באַנק. און כך הוה. אַז בערטע איז
אין אַ צײַט אַרום געקומען צום אָפּעקון, צו מאיר פורמאַן, און האָט
אים געזאָגט, אַז אין צוויי װואָכן אַרום האָט זי חתונה, און בעט אים
דעריבער צונרייטן דאָס געלט, האָט איר פורמאַן געענטפערט, אַז ער
ווי? פריער אַליין זען זיך מיט איר באַשערטן. וי פאַרװוּנדערט איז ער
| אָבער געווען, ווען צו זײַן שטיבל מיט די רויטע לאָדן איז צוגעפאָרן
| אַ קאַרעטע, פון וועלכער עס איז אַרױסגעשפּרונגען א פראַנט מיט אַ
צילינדערהוט, מיט װײַסע הענטשקעס און מיט אַ װײַסן שניפּס. דער
ק ינ דע ר - שמ י 5 | 101
פּראַנט האָט זיך פאָרגעשטעלט: ,אַרטור פלעכטענטאַל". דער דאָזיקער
וויזיט האָט זיך געצוינן א פּאָר שעה, און אַז אַרטור פלעכטענטאַל האָט
זיך אָפּגעזעגנט און איז אַװעקגעפאָרן, האָט זיך פורמאַן געטאַפּט באַ די
קעשענעס, געקוקט אַפן אײַזערנעם קאַסטן, געקוװועטשט די שליסעלעך
אין דער האַנט, געשיקט רופן בערטען און האָט איר געזאָגט ;
--- הער נאָר אויס, בערטע, דײַן חתן איז א קעשענע-גנב און א
שאַרלאַטאַן . . . מער האָב איך דיר ניט װאָס צו זאָגן.
פאַרשטייט זיך, אַז בערטע האָט זיך געפונען אַזױ באַלײידיקט, אַן
זי האָט דרײַי טעג מיט דרײַ נעכט געוויינט אָן אַן אויפהער. מאיר פורמאַן .
האָט אויסגעוויזן אין אירע אויגן א ,פאַרדאָרבענער מערדער", פּונקט
וי עס ווערט באַשריבן אין די שיינע ראָמאַנען, מיט וועלכע זי האָט זיך
אָנגעלייענט וי אַ פּויק.
אַרטור פלעכטענטאַל האָט זי געטרייסט : |
-- אָף דעם דאָזיקן בעליעגלה איז ניטאָ װאָס פאַריב? צו האָבן.
ער האָט אֵף זײַן לעבן נאָך ניט גערעדט מיט קיין ,ציוויליזירטן" מענטשן.
ער איז אַ פּראָצענטניק און אַ דעספּאָט!...
בערטע האָט אַזױ פאַנג געוויינט איבער פורמאַנט קאָפּ, ביז ער
האָט איינמאָל מיט כעס אַרװױסגעבאַפּט אַ פאק מיט אַסיגנאַציעס פונעם
קאַסטן און האָט איר אַ שמיץ געטאָן אין פּנים אַרײַן, די הענט האָבן
אים געציטערט בעת מעשה. | |
-- נאַ} אָט האָסטו דאָ פינף טױיזנט רובל! מער גיב איך דיר
איצט ניט, לאָזן די איבעריקע פינף טויזנט בלײַבן. נישקשה, זיי ועלן
דיר צונוץ קומען אָף שפּעטער... |
אוי, זײַנען זיי איר צונוץ געקומען ! אַז אַרטור פלעכטענטאַל האָט
זי באַראַבעװעט און אַװעקגעװאָרפן, און בערטע האָט קוים-קוים געפּועלט
כאַ אים, ער זאָל איר געבן גט, איז זי אַרײַנגעפאַלן צו פורמאַנען אין
שטוב אַרײַן מיט אַ געוויין און האָט אים נעקושט די הענט. זי האָט
באַ אים געבעטן מחילה און האָט אים געזאָגט, אַן ער איז איר אויס-
לייזער, איר צווייטער פאָטער, דאָס האָט אים שטאַרק דורכגענומען. ער .
האָט אַרײַנגערופן דאָס װײַב מיט דער טאָנטער און האָט צו זיי געזאָנט
ימיט נרויס אויפרענונג :
| -- נו 4 זעט איר?... אט ויינט זי. װאָס האָב איך געואָגט ?
האָב איך דען ניט פריער געזאָגט, אז דאָס 3...
102 | | שלום עליבם
פון יענער צייט אָן איז צווישן בערטע דער גרושה און ראָזע פורמאַן
געװאָרן אַ גוט לעבן, אַז מען איז געגאַנגען איינע צו דער אַנדערער יעדן
טאָג; פורמאַן האָט דערפון געװוּסט און איז דערפון געווען צופרידן :
,לאָז זי זיך אויסלערנען פון איר, וויאַזױ דאָס"... .
און ראָזע פורמאַן האָט זיך אויסגעלערנט פון ,בערטע דער גרושה"
אַ סך זאַכן. א
;בערטע די גרושה", װאָס האָט אַלֵיין טײַער באַצאָלט פאַר איר
אייגענער ליבע, האָט זיך געטרייסט. מיט דער פרעמדער ליבע און האָט
געהאַט פאַרגענינן פון ראָזעס גליק. אַז ראָזע האָט איר איבערגעגעבן
אַלץ, װאָס באַ איר אַפן האַרצן איז געווען, האָט איר בערטע געזאָגט,
אַז זי מוז פריער אַלֵיין אָנקוקן דעם, װאָס האָט ,געווונען איר ליבע".
אָ, בערטע איז שוין אַ געשלאָגענער חונט ! זי װעט מען שוין אַזױ גיך
ניט אָפּנאַרן --- ניין!. |
און באָריס פרידמאַן איז איר פונעם ערשטן מאָל נעפעלן: זײַן
שיין געשטאַלט, זײַנע לאַנגע בלאַנדע האָר, זײַנע װײַסע הענט מיט די
איידעלע מאַניערן זײַנען אַזויפי? געווען ענלעך מיט די מאַניערן פון
אַ העלד, פון אַן אמתן העלד, װאָס ווערט באַשריבן אין די ראָמאַנען,
אַז עס איז נאָר קיין ווונדער ניט, װאָס ראָזע האָט זיך אַזױ אײַנגעליבט
אין אים ! מע דאַרף נאָר אַכטונג געבן פון דער זײַט, אַז עס זאָל דערפון,
חלילה, ניט אַרױס עפּעס אַן אומנליק, אַז די ליבנדע זאָלן אַף תמיר
זײַן גליקלעך, ראָזע איז נאָך אַזױ יונג !...
| און בערטע די גרושה האָט זיך גענומען צו איר אַרבעט ערנסט
און געטרײַ, דרײַ יאָר כסדר איז זי געשטאַנען אַף דער װאַך פון דער
װוײַטנס און האָט געהערט, וי די דאָזיקע טײַבעלעך שושקען זיך און
קושן זיך : דרײַ יאר כסדר האָט זי געחיט, וי אַ גוטער הונט, באַ דער
טיר, אַז קיינער זאָל ניט איבערשלאָגן די גליקלעכע ליבנדע צו רעדן,
אָכקען און זיפצן און צו קוקן זיך אין די אויגן אַרײַן ; דרײַ יאָר כסדר
האָט זי זיך מקריב געווען צוליבן גליק פון צוויי פרעמדע יונגע ליבנדע
נפשות ! |
און זיי, די יונגע נליקלעכע ליבנדע נפשות, -- צי האָבן זיי כאָטש
אין זינען געהאָט אַ מאָל זייער טרײַע באַשיצערן, בערטע די גרושה 4..
ק ינ ד ע ר - שמפ יפ ' | 108
דאָס דרײַצנטע קאַפּיטל
װויַאַזױ דער ערלעכער אײַזענשטאַדט װערט אַ דיפּלאַמאַט און
וי קונציק ער שפּילט זײַן ראַלע.
אַ קוק סאָן אַף אײַזענשטאַדטן -- האָט ער באמת אויסגעוויזן וי
אַ מענטש ,מיט אַ גלאַטן לונג-אוןדלעבער". צוויי װײַסע גלעזערנע אויגן,
וי די באַנקעס, אַ לאַנגע נאָז מיט אַ שאַרפן שפּיץ, דינע ליפן, װוײַסע
שיטערע האָר, און אַליין אַ דאַרער און אַ לאַנגער, אַ ביס? אַ געהויקער:
טער, אַ קורצזיכטיקער, אַ פאַרטראַכטער, אַ צעטראָגענער, -- אָט דאָס
איז דער פּאַָרטרעם פון פּינחס אײַזענשטאַדט, וועמען עס איו באשערט
צו שפּילן אין אונדזער דערציילונג אַ ראָלע פון אַ העלד, נאָר ניט וילנ-
דיק און אומגעריכט, אַקוראַט וי ניט וויסנדיק און אומגעריכט ער האָט
געלערנט אין דער נימנאַזיע... צו װאָס האָט ער גאָר באַדארפט שטו-
דירן, אַז זיין פאָטער, אַן אַרעמער, אַ קראַנקער שנײַדער, איז ניט אימ-
שטאַנד געווען אױיסצוהאַלטן אים ? נאָר זײַן פאָטער, דוד דעם שניידער,
האָט זיך געגלוסט דוקא, אַז זײַן זון זאָל זײַן אַ דאַקטאָר. אמת, פּינחס
האָט באַװיזן אין גימנאַזיע אַ זעלטענע פעיקייט און האָט אָנגעהויבן
גיין פון איין קלאַס אין דעם אַנדערן אַלְץ בעסער און בעסער. דוד דער
שנײַדער פלעגט אָנװײַון אַף אים מיטן פאַרבױגענעם פיננער:
--- זעט איר ? אָט דאָס איז מײַן פּאַדפּאָרע אַף דער עלטער. פּינחס
װועט זײַן אַ לײַט ! |
ווער האָט זיך געקאַנט גלײַכן צו אים, ווען זײַן פּינחס איז שוין
אַרײַן אין זיבעטן קלאַס ? דוד האָט טאַקע פאַרועצט די מאַשינע ; נאָר
װאָס מאַכט עס אויס ? זײַן פּינחס איז דאָך שוין אָבער אין זיבעטן
קלאַס, און אָט-אָט נאָך אַ יאָר, נאָך אַ יאר -- איז ער אַ דאָקטאָר!
און אַז מע װויל שמועסן צוריק, האָט ער די מאַשינע פאַרזעצט ניט צוליב
פּינחסן; פּינחס האָט שוין פון לאַנג געגעבן שטונדן און זיך פאַרדינט
זײַן שטיק? ברויט. פאַרקערט, ער האָט נאָך אױסגעהאַלטן אַ ברודער?
אין גימנאַזיע און אויפנעהאַלטן אַ שוועסטער מיט אַ גאַנצער פאַמיליע.
נאָר צי איז דער זון אויך געווען אַזױ צופרידן, װוי דער פאָטער,
--- דאָס קאַנען מיר ניט וויסן. מיר ווייסן נאָר, אַז אין די קלענערע
קלאַסן איו ער געווען דאָס כפּרה-הינד? פאַר זײַן אָפּנעלאָזנקײט, קורצ-
104 שלום עליב ם
זיבטיקייט און תמימות, און אין די העכערע קלאַסן, בשעת ער האָט
שוין געגעבן שטונדן, האָט מען אים עקספּלאָאַטירט דערפאַר, װאָס ער
האָט יעדן געגלייבט אַף נאמנות, און ניט איין מאָל האָט ער אָפּגעהאָ
רעוועט אַ קיילעכיק יאָר אומזיסט אָן אַ גראָשן. נאָר מער פון אַלע האָט
אים עקספּלאָאַטירט זײַן עלטערע שוועסטער, װאָס האָט געהאַט א טוץ
קינדער מיט פאַרשלאָגענע קעפּ, װי די העלצער, און פונדעסטוועגן האָט
זיך איר געגלוסט, זיי זאָלן זײַן דוקא געשטודירטע,
--- װאָס פאַר אַ פּנים װועל איך האָבן מיט מײַנע קינדער, --- האָט
זי געטענהט -- אַז זיי וועלן זײַן, גאָט זאָל מיר ניט שטראָפן פאַר די
רייד, שניידערס אָדער שוסטערס, און מײַן ברודער פּינחס וװועם זײַן
אַ דאָקטאָר ?. .
קיין פרײַע מינוט האָט אײַוענשטאַדט נעבעך ניט געהאַט פון דער
דאָזיקער שוועסטער !
און ניט נאָר אייגענע אַלֵיין מוטשען אים ; אײַזענשטאַדט איז אַן
עבד כנעני באַ יעדן אומגליקלעכן שילער, ועמֶען די נאַטור האָט ניט
געבענטשט מיט אַ מוח און מיט פעיקייטן. אַז עס איז אונטערגעקומען
אַן עקזאַמען, איז אײַזענשטאַדט געווען פאַרװאָרפן מיט אַרבעט, פּונקט
וי זײַן פאָטער דוד דער שנײַדער פאַר אַ יום-טוב; ד עעם אֶנשרײַבן
אַ פאַרפאַסונג, מיט דע ם צולערנען אַ פּאָר טעג, ד ע ם אונטערװאַרפן
פּאַפּירלעך מיט ,גערעשעטע זאַדאַטשעס", ד עם אונטערזאָגן פון אונ"
טער דער באַנק. .. . פאַרשטײיט זיך, אַז פאַר אַזעלכע און אַנדערע עבירות
איז אָפּנעקומען אײַזענשטאַדט אַליין און ניט קיין אַנדערער, און אַז
ער איז אָפּגעזעסן אַ מעת-לעת אין קאַרצער, האָט זיך קיינער ניט דערמאנט
צו ברענגען אים אַהין כאָטש אַ שטיק? ברויט. נאָך מער: מע האָט
געלאַכט און געשפּעט פון אים איבער זײַן חילוך, איבער זײַנע קליידער,
װאָס זײַנען אַפּ אים תמיד געלעגן קאָמיש, אַז מע האָט זיך ניט געקאַנט
| אײַנהאלטן, מע זאָל ניט לאַכן; עס האָט זיך נאָך ניט געטראָפן, אַז באַ
אײַזענשטאַדטן זאָל ליגן דער קאָלנער אָדער דאָס היטל אַף אַן אָרט,
אָדער דער מונדיר זאָל זײַן מיט אַלֶּע קנעפּלעך, אָדער אַ הויז זאָל ניט
זײַן צעשפּאָלטן ביז אַרױף. שענער פון אַלץ זײַנען געווען זײַנע שיטערע
האָר אַפן קאָפּ, װאָס זײַנען תמיד געשטאַנען קאַפּױר, װי באַ אַ האָן,
ווען ער צעבייזערט זיך ; די פּלייצעס האָט ער געהאַלטן שטענדיק אויפ-
געהויבן, און דעם קאָפּ אײַנגעבױגן אַראָפּ, און וויפל קלעפּ, וויפל קולאַ-
קינד ער-שפי5 108
קעס האָט דער דאָזיקער יונגער מענטש געכאַפּט אֵף זײַן לעבן פון זײַנע
חברים }.,
מע קאָן ניט זאָגן, אַז אײַזענשטאַדט איז שטאַרק געפעלן געװאָרן
בערטע דער גרושה. זי האָט אים אויפגענומען אַזױ קאַלט, גלײַך ער
װאָלט געווען אַ שפּיאָן, װאָס איז געקומען נאָכשפּירן און אױסטאַפּן און
אָנמאַכן אַן אומגליק. אײַזענשטאַדט האָט זיך ניט געפונען באַלײידיקט
פון אַזאַ אויפנעמען, ער האָט איר איבּערגענגעבן שטייענדיק באַ דער
טיר, אַז אים האָבן געשיקט זײַנע חברים ; גאָלדענשטאַדט, זילבערשטאַדט
און פרידמאַן. |
-- ווער זײַנען עס גאַלדענשטאַדט און זילבערשטאַרט ? -- האָט
אים בערטע געפרעגט. --- איך קען זיי ניט !
--- איר קענט זיי ניט ? נישקשה, איר מעגט זיך אֵף זיי פאַרלאָזן ;
עס איז א גוטע חברה! | |
-- אַ תגוטע חברה"? ואָס דאַרפן זיי צו מיר ? ואָס קער איך
זיך אָן מיט זיי ?
--- איר קערט זיך טאַקע מיט זיי גאָר ניט אָן -- אמת; נאָר
װײַל באָריס און מיר אַלֶע האָבן באַשטימט, אַז הײַנטיקע ואָך מוו מען
אָפּזוכן אַ מיט?, װיאַװױי באָריס מיט ראָזען זאָלן ..
| --- ששששאַ ! האָט אים בערטע איבערנעשפאָגן, אַרומקוקנדיק זיך
אַף אַלֶע זײַטן. -- קומט אַרײַן אין זאל אַרײַן } -
בערטע האָט זיך באַטראַכט, אַז זי האָט זיך שוין צו גראָב באַגאַנגען
מיט דעם דאָזיקן יונגן מענטשן, האָט זי אים געבעטן זיך זעצן אף א
קרעסלע, און אַלֿיין איז זי אַװעקגעלאָפן צו זיך אין צימער און איז באַלד
אַרױסגעגאַנגען פון דאָרטן אין אן אַנדער קלייר, מיט אַ שיין שאַלעכל
אפ די פּלייצעס, וועלכע האָט באַדאַרפט צוגעבן הן איר פּנים. מיר
האָבן פריִער פאַרגעסן באַמערקן, אַז. בערטע שימשלביין האָט ליב געהאט
שיין אָנטאָן זיך און גאַנץ אָפט פאַרברענגען די צײַט מיטן שפּיגל. אֵף
יעדן יונגן מענטשן האָט זי נעקוקט ניט אַנדערש וי אַף א העלד, װאָס
שפּילט אַ ראָלע אין א ראָמאַן, דאָס נאַנצע לעבן, די גאַנצע וועלט אין
באַ איר געווען אַ ראָמאַן, א טרויעריקער ראָמאַן.
| = אייניקע מינוט איז בערטע די גרושה געזעסן שטיל, אָן ווערטער,
און האָט באַטראַכט דעם דאָזיקן , העלד" פון קאָפּ ביז פיס. אייזענשטאַדט
האָט אויך באַטראַכט די מאַדאַם בערטע. זײַט ער לעבט האָט ער נאָך
106 שלום ע ליכ ם
אַזאַ מיאוסע פרוי ניט באַנעגנט ! ענדלעך האָט זי זיך צו אים געווענדט,
אַרױסלאָזנדיק אַ גרינגן זיפץ און אויפהייבנדיק די אוינן אַרױף:
--- אַפּנים, אַז איר ווייסט שוין די טרויעריקע געשיכטע פון די דאַָ-
זיקע אומגליקלעכע ליבנדע 3...
--- ,אומגליקלעכע? 4 פאַר װאָס אומגליקלעכע ?
--- איר ווייסט דען ניט, ווער זייערע עלטערן זײַנען? דאָס זײַנען
דאָך דעספּאָטן, טיראַנען, פאַנאַטיקער,..
- נו, אין װאָס ? -- האָט זי אייזענשטאַדט פאַרװונדערט גע-
פרעגט, |
--- װואָס הייסט, נו איז ואָסס? איר פרעגט נאָך4 ס'טײַטש!
אַנדערע עלטערן װאָלטן זיך אַליין געסטאַרעט זייערע קינדער גליקלעך
צו מאַכן, אַנדערע עלטערן װאָלטן פאַרשטאַנען, אַז טאָמער גרייכן זייערע
קינדער ניט צו זייער צוועק, װעלן זיי דאָס ניט אויסהאַלטן; זיי װעלן
יונגערהייט נגיין פון דער וועלט.. .
בערטע האָט צוגעטראָגן דאָס טיכעלע צו די אויגן, פון וועלכע עס
האָבן שוין גערונען טרערן. נאָר וי פאַרװוּנדערט איז זי געװאָרן, אַז זי
האָט דערהערט פונעם דאָזיקן יוננן דיפּלאָמאַט אַזא מין ענטפער :
--- מיר דאַכט, אַז איר האָט אַ טעות ; איך ווייס ניט, װיאַזױ זי
ראָזע, --- נאָר באָריס װועט זיך שטאַרק ניט נעמען צום האַרצן, אויב ער
וועם ניט דערגרייכן זײַן צוועק... פאַרשטייט זיך, אַז דאָס זאָג איך נאָר
אײַך, װוײַל איר זענט אַ פרעמדע; דאָזע דאַרף דאָס ניט וויסן, איר פאַך-
שטייט {..,
--- איך זע שוין, װאָס פאַר אַ גוטער פרײַנט איר זענט באָריסן!
איך פאַרשטײי, איך פאַרשטײ ! איר זייט אים מקנא -- איר זייט וי
אַלע מאַנסבילן,.,
בערטע איז פאַרפלאַמט געװואָרן פאַר כעס. אײַזענשטאַדט האָט זיך
צעלאַבט ; י
-- מקנא 4 יאָ, אודאי בין איך אים טאַקע מקנא, נאָך איידער איך
האָב אָנגעקוקט די טײַערע ראָזע...
בערטע איז געװאָרן אויסער זיך פאַר כעס. זי איז אױיפנעשטאַנען
| פונעם בענק? און האָט זיך צו אים געווענדט שוין מיט אַזעלכע רייד :
--- זאָגט, װאָס דאַרפט איר 0...
--- איך דאַרף מיט אײַך איבערריידן וועגן מײַן חבר באָריס פריך-
קינדער-שפיל 107
מאַן, װואָס װויל חתונה האָבן פאַר ראָזע פורמאַן ניט שפּעטער וי הײַנטיקע
ואָך.
בערטע האָט זיך צוריק אַנידערגעזעצט איבערראַשט.
בערטען האָט אַ גאָס געטאָן דאָס בלוט אין פּנים אַרײַן פאַר פרייד
און פאַר פּחד. שוין דרײַ יאָר, אַז די דאָזיקע ליבע ציט זיך און ציט זיך,
אָן אַן עק, אָן אַ סוף. אָבער אַמאָל הייסע בריוולען און ווידער אַמאָל הויכע
ווערטער -- פון חתונה האָבן האָט נאָך קיינער פון זיי ניט געפּרװוט
שמועסן. בערטע האָט תמיד געטראָגן די דאָזיקע אידעע בא זיך אין האַר-
צן, נאָר זי האָט ניט געהאָט די שטאַרקייט פֿאַרצולייגן אַזא געדאַנק פאַר
די גליקלעכע ליבנדע, וועלכע האָבן איבערגעלעבט אַ לאַנגן און אַ זיסן
חלום. און איצט הערט זי פונעם דאָזיקן יונגן מענטשן אַזעלכע עפנט-
לעכע פּראָסטע ווערטער. איז דאָס מעגלעף 0...
--- װאָס האָט איר געזאָנט ? -- פרעגם בערטע נאָך אַמאָל. --
חתונה האָבן ? הײַנטיקע וֹאֶך ? קאָן דאָס דען זיַן ?
--- פֿאַרװאָס דען ניט 3 -- האָט זי אונדזער דיפּלאַמאַט איבערגע-
פרעגט, קוקנדיק איר גלײַך אין די אויגן אַרײַן.
--- וי אַזױ ? וי אָרום ? אף װאָסער אופן 0.,..
--- זייער פּשוט; זיי וועלן זיך אַרויסכאפּן באַנאכט, בעת אַלע
שלאָפן, און וועלן אַװעקפאָרן ערגעץ אין אַ שטעט? און דאָרט שטעלן
אַ חופּה,., | : |
-- אין אַ שטעטל (.,. אַ חופּה ?.,. אַך, װאָס פאַר אַ טײַערע,
װואָס פאַר אַ גליקלעכע אידעע {..
עס האָט זיך איר באַלד פאָרגעשטעלט אַ בילד, פּונקט װוי ער ווערט
באַשריבן אין די ראָמאַנען;: א צויבערלעכע זומערנאַכט.. די לבנה
לייכט... דער סאָלאָװוײ זינגט... די ליבנדע גייען געאָרעמט, שטאַרק צו-
געדריקט איינער צום אַנדערן... ואס קען נאָך זײַן שענער פון דעם ?
--- זיי ווייסן דען, וי אַזױ, וונהין צו אַנטלױפן 4 -- האָט אים בער"
סע אַ פרעג געטאָן. -- און טאָמער נעמט מען זיי איבער ?...
-- דאָס איז אַ קלייניקייט. -- האָט איךר דער ריפּלאָמאַט געענט-
פערט. --- זיי וועלן ניט זײַן אַליין.
--- זיי וועלן ניט זײַן אַליין ? ווער זשע וועט זײַן מיט זיי ? :
--- איך על זײַן; מיר וועלן אַלֶע זײַן, אויב מע וועט נאָר דאַרפן,
--- האָט איר אײזענשטאדט געענטפערט,
108 ר י שלום על יב 8
בערטאַ האָט זיך אױיפגעכאַפּט פונעם בענק? און האָט אָנגענומען
אײַזענשטאַדטן באַ דער האַנט און האָט זי שטאַרק-שטאַרק געדריקט,
--- איר זענט אַן אָרנטלעכער מאַן ! איר זענט אַ העלר! א העלדן..
אײזענשטאַדט האָט איר דערויף גאָרנישט געענטפערט; ער האָט
נאָר באַטראַכט די דאָזיקע גרושה, װאָס האָט לאַנגילאַנג געהאלטן זײַן
האַנט אין איר האַנט...
=
פאַרנאַכט, אַז אונדזער דיפּלאָמאַט איז געקומען צו בערטע דער
גרושה, האָט ער זיי געטראָפן ביידע --- בערטע מיט ראָזען; זיי זײַנען
געזעסן ביידע אַה אַ קאנאַפּע, ביידע פאַרפלאַמט, ביידע פאַרװויינט, און
דאָך וי גרויס איז געווען דער קאָנטראַסט צווישן די דאָזיקע צוויי פרויען :
איינע איז געווען מיאוס װוי דער טויט. און די אַנדערע --- שיין װוֹי די
וועלט, ליכטיק וי די זון און פריש וי דער חודש מײַ ! ראָזע, וועלכע
די מאַדאַם פרידמאן האָט אָנגערופן ,די קאַרליטשקע", איז טאַקץ באמת
נישט געווען קיין הויכע, נאָר איר ליבטיק געזיכט, אירע געדיכטע שװאַר-
צע האָר, אירע קליינע ווייסע הענטלעך, איר שיין מײַלעכ? און אירע
שוואַרצע טיפע אויגן האָבן אַזױ גוט האַרמאַניזירט צווישן זיך, אַז אונ-
דזער דיפּלאָמאַט, װאָס האָט נאָך כיז אַהער קיין צײַט ניט געהאַט זיך
צוצוקוקן צו שיינע מיידלעך, איז אַביס? וי צעמישט געװאָרן און האָט
זיך ניט געקאָנט געפינען קיין אָרט נאָכדעם, וי די מאַדאַםס שימשעלביין
האָט אים פאָרנעשטעלט פאַר איר,
בערטע איז אַװעקגענאַנגען שטיין באַ דער טיר, װוי איר שטייגער
איז, אַכטונג געבן, טאָמער גייט עמיצער אַרײַן, און אײַזענשטאדט איז
איבערגעבליבן אויג אף אויג מיט ראָזע פורמאַן. אך! װוּ איז אַהינגע-
קומען זײַן שטאַרקײט, זײַן פּראָסטקײט ? ער האָט נישט געקאַנט עפע-
נען דאָס מוי? צו רעדן אַ האַלב װואָרט, און פאַר גרויס חרפּה און צע-
מישטקייט האָט ער אומגערן מיטן עלנבויגן צעבראָכן דאָס גלאָז פונעם
שפּיג?, װאָס איז געשטאַנען חינטער זיַנע פּלייצעס... בערטע איז אַרײַנ-
געלאָפן ניט טויט ניט לעבעדיק, און צונויפקלייבנדיק דאָס צעבראַכענע
גלאָז, האָט זי געװאָלט טרייסטן דעם אומגליקלעכן דיפּלאָמאַט. נאָר מער
זי האָט גערעדט ,איז ער אַלץ מער צעמישט געװאָרן -- ביז ער איז
ענדלעך אױיפנעשטאַנען, געכאַפּט דאָס היט?, אַ נייג געטאָן זיך צו ביידע
קינ ד ער-שפּי5 | | 109
דאַמען, עפּעס אַ מורקע געטאָן אונטער דער נאָז, עפעס זייער נאַריש,
און אַרױס פון בערטע דער גרושהס הויז.
אָט ויאַזױ עס האָט זיך געענדיקט דער ערשטער דיפּלאָמאַטישער
אַרױספאָר פון אונדזער יונגן, נאָר זייער באַגאַבטן אײַזענשטאַדט !
דאָס פערצנטע קאַפּיטל,
אַלע האָרעװען צוליב דעם פּרינץ
אין דער דאָזיקער צײַט ווען אײַזענשטאַדט מיט בערטע שימשעל-
ביין האָבן געפּלאַנעװעט, װי אַזױ סיטצוהעלפן באָריס פרירמאַנען מיט
ראָזע פורמאַן, איז אונדזער פּרינץ באָרִיס געזעסן צעליינט בא דער מאַ-
דאַם רעגענבויגן אין נאַסט-צימער אַף אַ פֿאָטעל מיט א צינאַר אין די
ציין, אַ פוס פאַרליינט איבער א פוס, די הענט אין די קעשענעס, און
האָט דערציילט, וי נלענצנד ער האָט אָפּגעגעבן דעם לעצטן עקואַמען,
וי אַזױ עס שטייט אים פאָר א שווערע צײַט דעם אוניווערזיטעט דורם-
צומאַכן, װוי אַזױ ער רעכנט נאָכדעם פאָרן קיין אױסלאַנד שטודירן.
אַקעגן אים זיצט די מאדאַם רעגעננויגן, נישט קיין יונגע דאמע
מיט געלע האָר און מיט עטלעכע בראָדעווקעם אפן פּנים, און באַ דער
זײַט, מיט ביכלעך אין די הענט, זיצן אירע צוויי טעכטער, אויך געלע,
געראַטענע איינע אין דער אַנדערער, פּונקט וי צוויי טראָפּן װאַסער,
| = מאַשאַ און פּאַשאַ (אַזױ רופט מען זיי) קענען שוין פון לאַנג באָריסן,
זיי געדענקען אים נאָך, אַז ער איזן ארומגעלאפן איבערן מרק מיט זײַנע
אָפּנעריסענע חברים און באַפאַלן מענטשן אין די גאַסן. נאָר פון יענער.
צײַט איז שוין אַוװעק אַ סך יאָרן, און באָריס איז שוין ניט יענער באָריס,
װאָס אַמאָל --- ניין ! דאָס איז שוין א יונגערמאן מיט שיינע מאַנירן,
אַ געבילדעטער, אַ קלוגער, אַ פריילעכער און --- א {סטודענט" !.,. מאַ-
שאַ און פּאַשאַ --- ביידע ווינטשן זיך מיטן נאַנצן האַרצן נישט קיין ער"
גערע חתנים, װוי באָריס פרידמאַן, זיי ווייסן אָבער גאַנץ גוט, אַז באָריס
פרידמאן װועט ניט נעמען מאַשען און ניט פּאַשען: באָריס פרידמאַן
פארט קיין פּעטערבורג, און נאָכדעם קיין אױסלאַנד,.. נאָר איין מאַדאַם
110 ש לום ע5 יב ם
רעגענבויגן האָט נאָך אַ האָפענונג, אַז באָריס פרידמאַן װעט -- ניט
הײַנט איז שפּעטער --- געוויס זײַן איר איידעם, און פר װאָס דען ניט ?
דער הער רעגענבויגן איז רײַכער פון פרידמאַנען און קאָן געבן אַ הונ-
דערט טויזנט רובל? נדן, און די מאַדאַם פרידמאַן, מיט וועלכער זי לעבט
אַזױ צונויפנעלייגט, האָט איר ניט איין מאָל געגעבן אנצוהערן, אַזי
אַדרבה, זי װאָלט נאָך זייער געווען צופרידן...
--- איר גייט הײַנט אין טעאַטער אַרײַן 4 --- פרענט אים די מאַדאַם
רעגענבוינן און װואַרפט אַן אוינ אף די טעכטער, װאָס ווערן ביידע רויט
וי פײַער. :
-- דאָ אין טעאַטער ? --- ענטפערט באָריס. --- פע! אין פּעטער-
בורג איז כאָטש כדאי צו גיין אין טעאַטער, אָדער, אַ שטייגער, אין
אויסלאַנד... נו, און איר גייט אין טעאַטער? -- האָט זיך באָריס פאַר-
כאַפּט.
--- מיר האָבן שוין אפילו בילעטן ! -- ענטפערן אים ביידע רויטע
מיידלעך און ווערן נאָך רויטער.
-- אַך, פּאַרדאָן ! --- זאָגט צו זיי באָריס. --- אויב אַזױ, גיי איך
אויך מיט אײַך,
די מאַדאַם רעעגנבוינן ווערט צענאַנגען פאַר נחת. אין איר פאַנ-
טאַזיע שטעלט זיך איר שוין פאָר, וי אַזױ באָריס גייט-צו צו איר און
בעט זי גראַטולירן. זי ווייסט נאָר ניט, וער פון די ביידע איז די כלה :
מאַשא, צי פּאַשאַ ?... נאָר עס איז קיין חילוק ניט. אַבי באָריס איז איר
איידעם. זי זאָגט צו זײַן מוטער ;: ,אֵיאָ ? װאָס האָב איך אײַך געזאָגט??
און די מאַדאַם שפּיגעלגלאָז ווערט אַלערלײ קאָלירן פאַר קנאה. און די
מאַדאַם שטעכענהאַלץ קוויטשעט מיט איר קול: ?עס קאָן ניט זײַן ! עס
קאָן ניט זײַן!....
נאָר ניט אַזױ קלערט די מאַדאַם פרידמאַן. די מאַדאַם פרידמאַן קוקט
אַ סך ווייטער און אַ סך העכער! זי חלומט איצט, אַז איר באָריס וועט
ווערן א מיליאָנער !
וי אַרום ? --- זייער פּשוט ! צי װאָס טוג אים שטודירן ? צי װאָס
נוצט דאָס איר, אַז איר זון זאָל זײַן אַ דאָקטאָר אָדער אַן אָרעמער אד"
װאָקאַט! װאָס אי? ער קאָן זיך נישט דערשלאָגן צו אַ גרויסער, אַ
גלענצנדער פּאַרטיע ?... עס קאָן אַלץ געמאָלט זײַן! ובפרט נאָך אין
אױיסלאַנד, אַז מע װועט זיך נאָר באַקענען מיט איר באָריסן !
י אי , ,
22 אָמ
יינ דע ר -שפ י5 | | 111
דאָס זעלבע האָט געטראַכט דער פאָטער אויך, נאָר אף אַן אַנדער
אופן :
;מיין ברוך איז נישקשה פון א שאַרלאַטאַן, כ'לעבן.., אין איין זו-
מער פארלעבט דרײַ טויזנט רובל און אַ חוץ אָנגעחתמעט וועקסלען אֵף אַ
פּאר טויזנט רובל? ! דו פאַרשטייסט צי ניין ? אַז מלכה וועט אים אַזױ
נאָכגעבן, קאָן ער ווערן לייטנגלײַך... געלערנט, געלערנט -- בין מע
האָט אים אַרױסגעטריבן פון דער גימנאַזיע. אַן עק, אַ סוף --- אויס לער-
נען! גענוג ! מע דאַרף אים נעמען אַביס? צום נעשעמט און ברעכן די
ביינער, סאָמער וועט פון אים ווערן באָטש א שטיק? מענטש, דו פאַר-
שטייסט צי ניין 03 ...
מיט איינעם װאָרט -- אַלע האָבן גערעדט פון באָריסן, אַלֶע האָבן
געבויט אַנדערע פּלענער פון זײַנעטװעגן, אַלע האָבן אים געװאָלט פֿאַר-
זאָרגן : דער פאָטער, די מוטער, די מאַדאַם רעגענבויגן, די מאַדאַם שטע-
כענהאלץ, די מאַדאַם שפּיגעלגלאָז, גאָלדענשטאַדט, זילבערשטאַדט, איי-
זענשטאַדט, בערטע שימשעלביין און ראָזע פורמאַן --- יעדער נאָך זײַן
השגה און נאָך זײַן פֿאַרשטאַנד; נאָר איין מענטש האָט װינציקער פון
אַלע געטראַכט וועגן אים; דער דאָזיקער מענטש איז געווען טאַקע ער
אַלֵיין. |
גאַנץ אויפגעלויגט איז ער זיך געזעסן אין טעאַטער צװוישן מאַשאַ
מיט פּאַשאַ רעגענבויגן, װאָס זײַנען געווען אף דעם זובעטן הימ? פאַר
פרייד, פאר נדלות און פאַר פאַרגעניגן. אַ ! ווען די מאַדאָס שטעכענהאלץ
זאָל זײַן אַצינד אין טעאַטער ! מיט װאָסערע אויגן װאָלט זי געקוקט אֶף
זֵיין,., נאָר די מאַדאַם שטעכענהאָלץ אין אַצינד גראָד ניט געווען אין
טעאַטער; אַף איר אָרט איזן געזעסן אַן אַנדער דאַמע, װאָס האָט ניט
אַראָפּגעלאָזט קיין אויג פון מאַשאַ מיט פּאַשאַ רעגענבויגן און פונעם קאַ-
| וואַליר, װאָס איז געזעסן צווישן זיי, וי אַ פאַרשולדיקטער צווישן צוויי
זשאַנדאַרמען. די דאָזיקע דאַמע איז געווען נישט מער און נישט ווייניקער
| וי בערטע שימשעלביין.
איך ווייס נים, אויב עס האָט עמיצער אַמאָל, זײַט די וועלט שטייט,
געװאָרפן אַזעלכע פײַערדיקע אויגן אף זײַן ערגסטן שונא, װוי בערטע שים-
שעלביין האָט אין דעם אַוונט געוואָרפן אף באָריס פרידמאַנען... ס'טייטש!
| נאָך אַמאָל ! אין אַזאַ צייט ? אין טעאַטער ? און מיט וועמען ?
אויב איר מיינט אָבער, אַז בערטע שימשעלביין האָט געמאַכט דעך-
112 | ש לום עלינבם
פון אַ גאַנצן עסק -- האָט איר אַ טעות. בערטע האָט טאַקע נים צוגע-
מאַבט מיט קיין אויג אַ גאַנצע נאַכט און האָט זיך געקאַטשעט פון איין
זײַט אַף דער אַנדערער; זיפצנדיק און קרעכצנדיק, נאָר אַף מאָרגן אַז
ראָזע איז צו איר געקומען, האָט איר בערטע אַפילו נישט מזכיר געווען
וועגן דעם, װאָס אירע אויגן האָבן געזען אין טעאַטער. זי האָט נאָר אַװעק-
געשיקט איר מענטשן צו אליק דעם משרת, װאָס האָט שוין מיטן קוק
פאַרשטאַנען, װאָס מע מיינט, און האָט פון זײַן זײַט אויך אַ װוּנק געטאָן
צו זײַן יונגן פּרינציפּאַל. באָריס האָט אָבער איצט קײַן צײַט ניט געהאַט
|צו גיין : ער איז געזעסן מיט דער מוטער און מען האָט געפירט אַ נייטיקן
שמועס. אליק האָט דאָס איבערגעגעבן בערטען, און בערטע האָט באַ-
פוילן, אַז אײַזענשטאַדט זאָל, למען השם, קומען צו גיין װאָס גיכער.
אײזענשטאַדט האָט זיך באַלד גענומען צו באָריסן, אַװעקגעפירט אים
װײַט אין גאָרטן אַרײַן און האָט מיט אים געהאַט זייער אַ ויכטיקן שמועס,
אָט װאָס פאַר אַ שמועס זיי האָבן געהאַט ;
באָריס פאָרט אַװעק אין אַ חודש אַרום מיט דער מוטער קיין אוים-
לאַנד... ער דאַרף פאָרן; ער מוז פאָרן קיין אױסלאַנד; ערשטנס, אַביסל
צעשלאָגן זיך די געדאַנקען נאָך דעם שיינעם עקוזאַמען. צווייטנס, וועם
ער זיך אַביס? אױיסרײַבן, אַנטװיקלען. דריטנס, קאָן ער ניט אָפּזאָגן דער
מוטער, וועלכע האָט אים אַזױ ליב. פערטנס, איז דאָס טאַקע זייער אַ
נייטיקע זאַך : זען אַ נײַע וועלט. פינפטנס, איז דאָס אים זייער נוצלעך
פּשוט פאַרן געזונט... און װאָס קער זיך דאָס אָן מיט דער ,אידעע", מיט
זײַן ראָזע, וועלכע װעט אים לֿײַכטן אומעטום וי אַ גלענצנדער שטערן?...
װיבאַלד ער װעט נאָר קומען צוריק, אַזױ װעט ער זי מיט גװאַלט אויס-
רײַסן פון די הענט פון די דעספּאָטן און װעט אַװעקפאָרן מיט איר װײַט-
! וװײַט. דערװײַל װעט ער זיך מיט איר איבערשרײַבן אֶפְּט, אַלע טאָג,
אַלֶע טאָג...
די גאַנצע צײיט האָט אײַזענשטאַדט געהאַלטן דעם קאָפּ אַראָפּגע-
לאָזט און האָט ניט געענטפערט דאָס צוייטע װאַרט. נאָר אַז באָריס
האָט געענדיקט, האָט ער אויפגעהויבן דעם קאָפּ, אַנידערגעשטעלט זײַנע
נלעזערנע באַנקעס אַף באָריסן און װאָט אים אַ פרעג געטאָן:
--- באָריס ! זאָג מיר דעם רעכטן אמת: דו האָסט ליב ראָזען?
דו האָסט זי שטאַרק ליב +...
קינד ערישפּ יי - 118
| = אײַזענשטאַדט ! דו ביזט משוגע, צי װאָס ?... צי האָב איך זי
ליב ? װאָס פרעגסטן 4..
אליק האָט געזוכט באָריסן אין נאָרטן און האָט אים געװאָגט אַן
דער פאָטער רופט אים. באָרֹיס האָט זיך מחיה געווען: די גלעזערנע
באַנקעס פון זײַן חבר אײַזענשטאדט זײַנען פאַר אים געווען זייער שווער
איבערצוטראָגן,.. דעם גאַנצן טאָג האָט זיך באָריס אױיסבאַהאַלטן פון אים,
פאַרנאַכט, אַז אײַזענשטאַדט איז אַװעקנעגאַנגען צו בערטע דער
| גרושה, איז אים געװאָרן גרינגער אפן האַרצן...
דאָס פופצנטע קאַפּיט?,
יעדער האָט זיך זײַן פּעקל
אָט װאָס פאַר אַ בריוו? ראָזע פורמאַן האָט יענע טעג באַקומען פון
איר באָריסן; / |
;טײַערע, טײַערע ראָוע מײַנע! איך קוש דיך פון דערווייטנס. צו
מײַן אומגליק קאָן איך דיך נישט זען... אַ ! דו פאַרשטייסט װאָס הייסט
באַ מיר דיך ניט זען ?.,. מען חיט מיך... מע קוקט אַף מיר מיט טויונט
אויגן,,. מײַן מוטער האָט מיך אַזױ ליב, אַן זי לאָזט מיך ניט אֶט אֵף
קיין מינוט. אַ ! איך בין אַן אומגליקלעכער |... איך בעט דיך, ראָזע, נעם
צו מײַן חבר אײַוענשטאַדט גלויך װוי מיך אַלין,. דאָס אין אַ זעלטענער
אָרנטלעכער, גוטער מענטש! פאַר אים איז ניטאָ קיין סודות --- ער מעוג
אַלץ וויסן, ער ווייס אַלץ און איז אַזױ קלוג, אַזױ געטרײַ און איבער:
געגעבן מיטן גאַנצן לעבןן"...
אָ, אמת, אײַוענשטאַדט איז טאַקע א גאנץ אָרנטלעכער מאַן, א גו-
טער, אַ קלוגער. ראָזע האָט אָבער אַ סך בעסער געװאָלט זען זיך מיט
איר באָריסן, װוי סיט אײַזענשטאַדטן. זען באָריסן איין מינוט, הערן פון
אים איין איינציק װאָרט איז באַ איר געווען א סך טײַערער און ליבער, וי
צו זען אײַזענשטאַדטן דרײַ שעח כסדר און דעדן מיט אים א גאַנצן טאגן...
אונדזער יונגער דיפּלאָמאַט האָט דאָס זייער גוט פארשטאַנען, נאָר װאָס
האָט ער געזאָלט טאָן, אַז באָריס האָט פאָרט ניט געקענט קומען אַהעך ?
114 | | שלום ע5יכ ם
אײַזענשטאַדט האָט איר אויסנעוויזן מיט אַזעלכע ראיות, אַז ראָזע האָט
ניט געקאַנט קלערן אַנדערש. אין אַ צײַט פון צוויי װאָכן האָט אײַזענ"
שטאַדט אַרױסגעזען ,אַז וויפיל? ראָזעס ליבע צו זײַן חבר איז שטאַרק, אַז
אויסער באָריסן האָט פאַר איר נישט עקזיסטירט קיין מענטש, קיין וועלט,
קיין ליבע, קיין גליק; ,באָריס? --- אָט דאָס איז געווען איר גאָט, אף
וועלכן עס איז געהאַנגען איר גאַנצע האָפענונג אין לעבן. איינס פון די
צוויי: אָדער באָריס, אָדער דער טויט!..
וועגן דעם האָט אײַזענשטאַדט גענוג נעכט פאַרבראַכט אין שמועסן
מיט בערטע שימשעלביין.
--- שלעכט, בערטע! -- האָט ער איר איינמאָל געזאָגט, בעת זיי
זײַנען געבליבן אַלײַן באַנאַכט אין זאַל אף דער קאַנאַפּע. --- שלעכט !
מע דאַרף זען נעמען אַנדערע מיטלען ער זאָל ניט פאַרשװוּנדן װוערן פון
אונדזערע הענט...
--- ווער ? ווער זאָל ניט פאַרשװונדן ווערן ? -- האָט אים בערטע
מיט שרעק איבערנעפרעגט.
--- אונדזער פּרינץ, באָריס,.,
בערטע האָט אַ פּאַטש געטאָן מיט די הענט און כמעט ויינענדיק
אַרױסגערעדט ; |
--- אײַזענשטאַדט! איר זײַט אַ שלעכטער! איר האָט תמיד ליב
צו זאָגן אַזעלכע שרעקלעכע זאַכן, אַז עס איז גאָר אַ מורא מים אײַך
צו ריידן !..,
אײַזענשטאַדט האָט אַה איר אַנידערגעשטעלט זײַנע גרויסע אויגן,
וועלכע זײַנען ניט געווען אַזױ בייז און מוראדיק, וי די מאַדאַם שימ"
שעלביין האָט געמיינט. זי האָט אים נאָך אַ מאָל איבערגעפרעגט :
--- איך פאַרשטײי ניט, װאָס איר מיינט... װאָס װוילט איר זאָגן 1...
באָריס האָט ניט ליב ראָזען 3..
--- ניין, פאַרקערט, ער האָט זי דוקא ליב. נאָר עס קאָן זיך טרעפן,
אַז ער זאָל אַנטלױפן... אױסרײַסן זיך --- און אַנטלויפן פון ראָזען אף
תמיד,.. |
אַזעלכע מרה-"שחורהדיקע געדאַנקען האָבן שטאַרק געווירקם אף
דער מאַדאַם שימשעלביין; אירע טרערן, װאָס האָבן זיך קיינמאָל לאַנג
ניט געלאָזט בעטן, האָבן זיך איצט וי פון אַ קװואַל געגאָסן. אײַזענשטאַדט
האָט אין דער דאָזיקער צײַט אַרײַנגעקוקט אין בוך אַרײין, און אַו ער
קינ דע ר - שפ יל | :118
האָט דערזען, אַז די טרערן הויבן אָן ווערן שיטערער און די אויגן טרר-
קענער, האָט ער זיך ווידער צוגערוקט צו בערטע דער גרושה און האָט
איר איבערגעגעבן זײַנע געדאַנקען, פאַר װאָס ער קלערט אַזױ, און די מאַ-
דאַם שימשעלביין האָט ענדלעך נעמוזט אײַנשטימען מיט אים, אַז ער
האָט רעבט, --- ניט אינגאַנצן, נאָר אַ ביסל,
--- װאָס זשע טוט מען דערצו ? -- האָט זי אים געפרעגט,
--- מע דאַרף ניט שלאָפן. מע דאַרף זיך באַקלערן. איך װעל פּרווון,-
טאָמער װעט מיר געראָטן.., | |
--- אײַזענשטאַדט! איר זענט דער ערלעכסטער, דער בעסטער
מענטש אֵף דער װועלט! איר זענט אַ וירקלעכער העלד..
א
װאָס גייט דאָס אָן באָריסן, װאָס זײַנע פרײַנט האָרעווען אַזױ פון
זײַנעסועגן? דער דאָזיקער וואוילגעבוירענער פּרינץ, דער קינפטיקער
יורש פון דער גלענצנדער פירמע ,פרידמאַן", איו פון קינדװוײַז אָן אוים-
געצוינן געװאָרן דערויף, אַז אַלע דאַרפן האָרעוען אף אים, און עס װאָלט
אים נאָר געווען א ווונדער, ווען עמיצער זאָל מרענן, פֿאַרװאָס איז דאָס
אַזױ ? בטבע ניט קיין שלעכטער, מיט א ווייך האַרץ, האָט אים די בריו"
טע דערציונג גנעמאַכט פאַר א מענטש מיט א שװאַכן, נאָר א גוטן כֹאַ-
ראַקטער. דערפאַר האָט אים יעדער ליב געהאַט און געשעצט נאָך זײַן
ווערט. אף זײַן לעבן האָט ער נאָך קיינעם אָפּגעזאָגט, װאָס מע האָט באַ
אים געבעטן, און געגעבן און געטאָן סיט דער ברייטער האַנט, וויפיל
ער האָט נאָר בכח געהאַָט צו געבן און צו טאָן ; און הגם אײַזענשטאַדט
חאָט נאָך פון אים קיין שום טובה נישט געהאָט און ניט געפאָדערט, דאָך
האָט זיך באָריס ניט געפרענט, פאַרװאָס לויפט דער דאָזיקער דיפּלאָמאָט
אַלֶע טאָג, וי אַ פארסמטע מויז, צו בערטע דער נרושה מיט זײַנע קוויט-
לעך צו ראָזען און מיט ראָזעס בריוועלעך צוריק ? עס איז אַ סברה, אַז
אייוענשטאַדט אַליין האָט זיך אויך ווייניק באַשעמטיקט מיט דער דאָי
זיקער פראַגע, פאַרװאָס עס ציט אים עפּעס אַהין|? ערשט נאכדעם, אין
יא צײַט אָרום, דעמאָלט וֶוען ראָזע... נאָר מיר פאַרלויפן צודפרי; עס אין
ניטאָ קיין ערגערע זאַך וי דאָס, װאָס דער שרײַבער האָט קיין צײַט ניט
און כאַפּט איינס פאַר דאָט אַנדערע, גלײַך וי עמעצער שלאַנט אים האַלדז
און נאַקן,., האָב צײַט -- ס'וועט ניט אַנטלויפן !
116 שלום עי ם
גאָלדענשטאַדט און זילבערשטאַדט האָבן זיך תחילת אפילו יאָ אַביסל
געווונדערט דערויף װאָס דער דיפּלאָמאַט פאַרברענגט טעג מיט נעבכט
באַ דער ,גרושה", נאָר וװוײַטער-װײַטער האָבן זיי אויפנגעהערט זיך צו-
קוקן דערצו, װוײַל יעדער מענטש האָט זיך זײַן פּעקל.
גאַלדענשטאַדט און זילבערשטאַדט זײַנען געווען אַזױ שטאַרק פאַר-
נומען מיט זייערע אייגענע פּעקלעך, אַז עס איז זיי שוין גאָר אין קאָפּ
נישט געקראָכן באָריס פרידמאַנס ליבע מיט אײַוענשטאַדסט דיפּלאָמאַ-
טיע. גאָלדענשטאַדט און זילבערשטאַדט זײַנען געקומען אַהער צו זייער
חבר אַ ביס? אָפּרוען זיך פונעם יאָר, אַ ביס? לעבן, אָנטרינקען זיך
מיט דער פרײַיהייט איינמאָל פאַר אַלעמאָל, ובפרט אַז עס שטייט נאָך
פאַר זיי פאָר אַזאַ שווערער וועג, אַן אוניווערזיטעט אַף פיר אָדער פינף
יאָר. מיט װאָס פאַראַ זיסקייט פיגן זיי, אַצינד אויסגעצויגן אַפן גראָז
ערגעץ אונטער אַ בוים און קוקן אַרױף אַפן בלויען זומערדיקן הימל!
װוי טײַער איז די פרייהייט ! נאָר ניין, ניט דאָס, װאָס זיי האָבן געזוכט,
האָבן זיי דאָ געפונען. דאָס גרינע שמעקנדיקע גראָז מיט די בלעטערדיקע
ביימער האָבן זיי גיך פאַרביטן אַף דעם געלן מויער פון דעם הער רעגנ-
בויגן, און דעם בלויען זומערדיקן החימל האָבן זיי פאַרביטן אַף די געלע,
נאָר געזונטע און פרישע טעכטער פונעם הער רעגנבויגן. /
מאַשאַ און פּאַשאַ רעגנבויגן זײַנען ניט קיין יונגע, ניט קיין שיינע,
ניט קיין איבעריק קלוגע, ניט קיין זייער געבילדעטע -- נאָר וילע
מיידלעך, אויסגעצייכנטע מיידלעך. עס איז אַ פאַרגעניגן צו קוקן, װויאַזױ
די דאָזיקע צוויי שוועסטער גייען אַרױס אַפן שפּאַציר תמיד געאָרעמט,
שטענדיק צוזאַמען, גלײַך געקליידט --- נאַטירלעך, זייער עלעגאַנט, און
נאָך דער לעצטער מאָדע -- שטענדיק אין איין צײַט, שטיל, פיין,
בנעימות, ליבלעך, פרײַנטלעך --- פּונקט וי שװעסטער דאַרפן גיין.
קיינער װעט נאָר ניט וועלן גלייבן, אַז כאַ זיך אין דער היים זײַנען זי
צווישן זיך די ערגסטע שונאים און רײַסן זיך חונדערט מאָל אין טאָג,
וי די קעץ. װאָס איז דאָ צו ווונדערן זיך? גאָט האָט זיי אַזױ שוין
באַשאַפן, אַז זיי מוזן זיך קריגן צווישן זיך, װאָרום אַז מאַשאַ זאָגט
,װײַס?, מוז שוין פּאַשאַ זאָגן ?שווארץ". עס קאָן זייער געמאָלט זײַן,
אַז עס איז דערפאַר, װײַ?ל זיי זײַנען ביידע גלײַך צערייצט, צעבייזערט
דערמיט, װאָס זיי האָבן ביידע רויטע האָר מיט לאַנגע שפּיצעכיקע נעזער
און גרויסע אויערן ; עס קאָן זײַן, אַז דערפּאַר, װײַל זיי זײַנען ביידע
לינדעו-שפּיפ + | | | 17
אַ ביסל אַריבערגעװואַקטן, ביידע פאַרזעסענע, אָן חתנים; און עס קאָן
זײַן, אַז דערפאַר, װײַל מאַשאַ האָט גערעכנט, אַז איבער פּאַשאַן איז זי
אַזױ אומגליקלעך, און פּאַשא האָט געדרונגען פאַרקערט, אַז די גאַנצע
צרה איז װײַל זי האָט אַן עלטערע שוועסטער, וועלכע הייסט מאַשאַ.
נאָר װיָאַזױ די מעשה איז דאָרט געווען, --- די דאָזיקע צוויי שוועסטער
האָבן געפירט צווישן זיך מלחמה אַ צײַט מיט יאָרן. ניט דער פאָטער,
װאָס איז זעלטן ,אין דער היים געווען, ניט די מוטער, װאָס האָט מורא
געהאַט אַרײַנמישן זיך צווישן זיי, האָבן זיי ניט געשטערט צו קריגן
זיך, זידלען זיך, שעלטן זיך --- און אָפּטמאָל -- צווישן אונדז זאָל עס
בלײַבן -- טאַקע פּאַטשן זיך.
כעס איז, געוויינלעך, ניט אַזאַ טײַערע מעלה; דאָך פאַרשטײען
מיר, אַז יעדער האָט אַ גאַל און א מענטש אין ניט קיין אײַזן. װיאַזױ
זאָל מאַשאַ ניט זײַן אין כעס אֵף פּאַשאַן, אַז זי פאַרגינט זיך נאָך שפּאַרן
און זאָגן אַף צו-להכעיס, אַז זילבערשטאַדט אין אַ שוטה?
--- ער איז קליגער פֿאַר דיר, מאשא!
--- פאַרשטייט זיך : פּאַשאַ אַלײן זאָנט אַזױ -- דאַרף מען איר
גלייבן ! איר ווייסט, ווער עס זאָגט ? דאָס זאָגט פּאַשאַ, מײַן שוועסטער
פּאַשאַ! איר קענט זי, צי גיין 3...
--- צי מיך קען מען, צי ניט, -- דיך, מאַשא, קען מען אודאי!
מע קען דיך, דאַנקען גאָט, אומעטום, מע קען דיך. מע האָט געהערט
פון דיר,
-- געלויבט איז גאָט, װאָס מע קען מיך! מע װאָלּט מיך נאָך
מער געקענט, ווען איך זאָל ניט האָבן דיך פֿאַר א שוװועסטער!
-- ע? איך מאַך דיר קאַליע? איך פאַרשטיי!.. |
-- דו מאַכסט מיר קאַליע? דו? דו?... װאָס איז? װער
ביסטו אַזעלכע ? ווער ביסטו? אדרבה, ווער ביסטו?,.,
--- וער איך בי ? עס איז שוין גענוג פאַר מיר, אַז איך בין
מײַן שוועסטערס אַ שוװועסטער!.
--- צו פיל כבוד פאַר. דיר ! װאָלסט זיך שוין טאַקע, כלעבן, גע"
מעגט אַריבערטראָגן מיטן פּעקל אַחין, וו מע האָט שוין לאַנג צוגעגרייט
פאַר דיר אַן אֶרט !...
--- דו ביסט עלטער, שוועסטערילעב!...
118 | שלום8 עלינבט
-- ע? דו װזייבסט שוין אָן צו שעלטן? נא זשע דיר! נאַ!
און עס קומט צווישן זיי פאָר אַזעלכעס, װאָס עס פּאַסט ניט פאַר
קיין פרײַלנס, וועלכע שפּילן פּיאַנע און האַלטן אַ ביכ? אין דער האַנט.
און דעריבער האָבן מיר אויסנעשטעלט דרײַ שורות מיט פּינטעלעך.
און מערקווירדיק ! טאָמער האָט עמיצער געזאָגט אַ שלעכט װאָרט
אַפ מאַשאַן, האָט פּאַשאַ יענעם געקאָנט אױסרײַסן די אויגן, און ווידער
צוריק, ווען פּאַשאַ אין ניט געזונט געווען, האָט מאַשאַ ניט צונעמאַכט
מיט קיין אויג גאַנצע נעכט און איז אויסגעזעסן לעבן איר טאַקע נאָר
! וי -אַ שוועסטער קאָן זיצן. עס איז זיי שווער געווען צו נעמען אַף די
געדאַנקען, װאָס וועלן זיי טאָן, אַז זיי וועלן זיך דארפן צעשיידן, צע-
שיידן אַף תמיד, אַף אייביק ? דער דאָזיקער געדאַנק האָט ניט איין מאָל
אַרױיסגערופן טרערן אֵף זייערע אויגן, געוויינלעך, באַהאַלטנדיק איינע
פאַר דער אַנדערער, נאָר גאָט דער חאַר האָט זיי אָפּגעהיט פון צעשיידן
זיך, און עס איז זיי באַשערט געווען צו פאַרברענגען אַלע זייערע בעסטע
יונגע יאָרן נאָר צוזאַמען, און דאָס דאָזיקע האָט זיי געמאַכט נאָך מער .
בייז, נאָך מער צערייצט, ביז זיי זײַנען גאָר געװאָרן אָפּגעזונדערט פון
זייערע אַמאָליקע חברטעס און באַקאַנטע און פון דער גאַנצער שטאָט,
און דערפּאַר האָבן זיי באַקומען אין שטאָט אַ נאָמען: ,די אַלטע
מוידן?. . .
-- אָט גייען זיי שוין, די אַלטע מוידן !.... װאָס וועלן זיי אויס-
זיצן, איך בעט אײַך ? רעגנבויגן איז ניט קראַנק צולייגן נאָך עטלעכע
צענדליק טויזנט רוב? און קרינן זיי התנים, כאָטש ואָסערע חתנים
ס'איז, אַבי זיי זאָלן זיך נישט אַרומבלאָנקען אַזױ ביז צום גרויען צאָפּ !
און די צײַט שטייט ניט אַף איין אָרט. איין יאר יאָגט דאָס אַנדערע.
דער הער רעגנבוינן קומט פון פּעטערבורג און פאָרט ווידער אַוװעק אַף
אַ נאַנץ יאר צוֹ זײַנע געשעפטן. די מאַדאַם רעגנבויגן קוקט אַף די
טעכטער מיט רחמנות און זיפצט און קרעכצט, אָדער זי גייט אַװעק
צו דער מאַדאַם פרידמאַן און ברענגט פון דאָרטן פּעק מיט רכילות. און
קינדרעוישפֿיפ | | 119
ווידער די אייגענע בלאָטע פאַר פּסח. ווידער די שרעקלעכע היצן מיט
דעם שלעכטן ריח אום תמוז. ווידער די ברענענדיקע פרעסט אום ווינטער,
אַלץ די אייגענע האַלב-אײַנגעפאַלענע קלייטן מיט די פאַראָרעמטע קרע-
מערקעס אין מאַרק, װאָס שלעפּן פאַר די פּאָלעס. ווידער די אייגענע
פיזיאָנאָמיעס מיט די קאָסטיומען אַף יעדן טריט, ווידער די אייגענע
,אינטעליגענציע", װאָס פאַרפלייצט אַלֶע שבת די ב אַ רדיט שעװוער
גאַס, אײַנגעטונקען אין זײַד און אין סאַמעט מיט אַ סך רויטע, גרינע,
בלויע, געלע סטענגעלעך אַפן האַלדז, מיט זיסע, זויערע, ביטערע, וויי-
ניקע, געזאַלצענע שמייכעלעך אֵף די ליפּן... ווען װועט דאָס שוין האָבן
אַן עק ? ווען װועט קומען אַ שרפה אף דער דאָזיקער שטאָט ? ווען װעט
קומען אַ מפּלה אַף אַלע מאַנספּערזאַנען 3...
פּונקט אין דער דאָזיקער צײַט האָט זיי באָריס פרידמאן פאָרגע-
שטעלט זײַנע צוויי געטרײַע חברים -- גאָלדענשטאַדט און זילבערשטאַרט,
אַף וועלכע די אויסגעטריקנטע שוועסטער זײַנען אָנגעפאַלן, וי די הונגע-
ריקע בינען. מיט כעס און מיט פרייד צוואַמען האָבן זיי זיך צוגעכאַפּט
צו די דאָזיקע צוויי אומשולדיקע נפשות, וועלכע האָבן מער ניט גע-
האַט אין זינען נאָר דערטאַפּן זייער נדן... מיט װאָס פאַראַ נקמה האָבן
זיי געקוקט אף דער מאַדאַם פרירמאן מיט איר פּרינץ, שפּאַצירנדיק אין
גאָרטן געאָרעמט מיט גאָלדענשטאַדט און מיט וילבערשטאדט !
--- פּאַרלע װווּ פראַנסע, מסיע גאָלדענשטאַדט ? אַך, פאַרװאָס זאָלט
איר ניט קאָנען קיין פראַנצויזיש, גאָלדענשטאַדט? אַ שאָד, אַ שאָד,
װאָס איר רעדט נישט קיין פראַנצויזיש !... װאָס לויפט איר אַזױ, גאָל-
דענשטאַדט ?,.. איר זעט, גאָלדענשטאַדט, איר זעט אָט די דאָזיקע מאַמ-
זע? ?,.. איר זעט זי נישט ? איר זענט אַ קורצזיכטיקער ? פאַרװאָס זאָלט
איר ניט טראָגן קיין ברילן, קיין פּענסנע ?... וי געפעלט אײַך עפּעס מײַן
שוועסטער פּאַשאַ ?.., איך זע, איר קוקט אף איר די גאַנצע צײַט!.. זי
איז יונגער פון מיר,.. זי איז שענער פון מיר,.. אײַער חבר איז ערלעכער
פון אײַך: ער טרעט נישט אֶפּ פון פּאַשאַן אף קיין מינוט, קיין רגע..
איר קאַנט נאָר קאָמפּלימענטן מאַכן ! איך ווייס ! איך וויים !... װו איז
דאָס אײַער דריטער חבר, אײַוענשטאַדט ? פאַרװאָס ווילט איר אים קיינ-
מאָל ניט ברענגען מיט זיך ? איר האָט מורא, טאָמער וועט ער בעסער
געמעלן פון אײַך ?,.,. מע זאָגט, אַז ער איז זייער אַן ארנטלעכער מאַן, אַ
100 | שלום עלינם
זעלטענער מענטש... װאָס שװײַנט איר ? ואָס ווערט איר רױיט, בעת
איר ווילט עפּעס זאָגן 3...
אַזױ, אָדער כמעט אַזױ, באַגייט זיך אויך פּאַשאַ מיט איר קאַװאַליער,
מיט זילבערשטאַדטן, די דאָזיקע צוויי צערייצטע שוועסטער, מיט וועלכע
די וועלט באַגײט זיך אַזױ אוממענטשלעך, ציען באַ אונדזערע בידנע
סטודענטן די קליי, רײַסן פון זיי פּאַקן, שלעפּן די אָדערן, הענגען זיך צו
זיי אפן האַלדז און מאַכן פון זיי חוזק מיט לײַטישע געלעכטער.. אָט
גיט מען זיי אַ האָפענונג, אַז אַלץ װעט זײַן רעכט, אַז זייערע הערצער
מיט זייער פאַרמעגן װועלן גיך-גיך איבערגעגעבן ווערן צו זיי; און אָט
טוט מען זיי אַ שמיץ פון זיך, און זיי פאַלן פונעם זיבעטן הימל אַראָפּ-
אַראָפּ אַף דער ערד.,. אַלע טאָג, אַלע טאָג די זעלבע געשיכטע, אָן אַן
עק און אָן אַ סוף ! |
איז שוין א ווונדער, װאָס די דאָזיקע צוויי חברים ווייסן ניט און
ווילן נישט וויסן, װאָס עס טוט זיך דאָרט באַ זייער חבר באָריס מיט
זײַן ראָזען, און װאָס הערט זיך עפּעס מיט אײַזענשטאַדטן?
יעדער האָט זיך זײַן פּעקל,
דאָס זעכצנטע קאַפּיטל,
אַלע צעפאָרן זיך
די מאַדאַם פרידמאַן האָט שוין אָפּנעשמועסט מיטן זון מכח זייער
װײַטער נסיעה קיין אױיסלאַנד אף קוראַציע, כדי צו באַקענען זיך אַ ביסל
מיט דער וועלט,
--- דו טאַרשטייסט צי ניין ? -- זאָגט צו איר דער מאַן. -- איך זאָו
דיר, מלכה, אַז דו וװועסט נאָכדעם אַלֵיין חרטה האָבן. אונדזער ברוך איז
אַ צעבאַלעװעטער בן-יחיד, און דאָרטן קאָן פון אים ווערן אַ שיינער שאַר-
לאַטאַן, ער האָט פײַנט האַלטן געלט באַ זיך און האָט ליב קויפן אַלץ,
װאָס דאָס אויג זעט, און אַז עס גייט אים אויס געלט, חתמעט ער וועקס-
לֶען, מיר וועלן אים דאַרפן אין צוויי חדשים אַרום אויסקויפן פון אַ
טורמע, אָדער זוכן ערגעץ גאַנץ װײַט... אונדזער בךדיחיד איז טאַקע אַ
קינ דע ר - שפ יפ 1עך
וואוילער יונגאַטש, נאָר ער איז נאָך צו יונג און מוז האָבן אַ ניאַניע..
ער האָט אַ צו ווייך האַרץ און מיינט, אַז ער איז רויטשילדס אַ יורש. דו
פאַרשטייסט צי ניין 3...
| -- װאָס זשע ווילסטו, מאָטל ? פאַרװאָס זאָלסטו מיך אומויסט
מוטשען, ווען דו װוייסט, אַז עס װועט דיר ניט העלפן? װאָס זשע דען
זאָל ער טאָן, אַ יונג קינד פון פאַרמעגלעכע עלטערן ?
-- זאָל ער זיך פריער באַקענען מיטן געשעפט דאָ, אפן אָרט, מלכה !
זאל ער זען, פון ואַנען דאָס עשירות צאַפּט זיך, און נאָכדעם, ווען ער
וועם קאַנען אַרײַנבוענגען אַ קערב?, װעט ער שוין ממילא קאַנען אוים-
ברענגען אויך,. דו פאַרשטײיסט צי גיין 4...
-- אַ ? דו ווילסט אים מאַכן פאַר אַ משרת 4 איך פאַרשטײי שוין
דײַן ציל ! סאָטל, עס װעט זיך דיר ניט העלפן, מאָט?! באָריס פארט
מאָרגן אַװעק 1...
א 4
מע פּאַקט און מע גרייט זיך אין וועג אַרײַן. א גרויסע באַװעגונג
אַפן אײַזערנעם באַלקאָן. די מאַדאַםס פרידמאן איון שטאַרק צעטראָנן.
אַלין, מיט אירע אייגענע הענט, לייגט זי צונויף דאָס גרעט, די מלבו-
שים, דאָס עסנװאַרג. זיי בייזערט זיך, קאָמאַנדעװעט און איזן שטאַרק
צעטראָנן, דערפאַר אָבער זיצט זיך דער הער פרידמאַן אין קאַנטאָר און
איז שטאַרק פאַרטיפט אין די חשבונות. ער רופט צוֹ דעם קאַסיר און
שמועסט מיט אים גאַנץ קאַלטבלוטיק וועגן די געשעפטן און מישט זיף
ניט און פרעגט אַפילו ניט, װאָס טוט זיך דאָרט, אפן באַלקאָן.
באַם טיש זיצן שוין אַלע אונדזערע באַקאנטע און מע װאַרט אפן בעל-
! הבית, די מוטער איז פאַרטראָגן מיטן טואַלעט. דער זון איז אויך שטאַרק
צעפּלאַכטן. ער היט זיך עפּעס פאַר אײַזענשטאַטס גרויסע אויגן, װאָס
קוקן אים גלײַך אין האַרצן אַרײַן. ער שמועסט מיט גאָלדענשטאַדטן און
מיט זילבערשטאַדטן און מאַבט זיך, אַן ער לאַכט, און וויל, אַז זיי זאָלן
אויך לאַכן. נאָר זיי לאַכן ניט. גאָלדענשטאַדט און זילבערשטאדט זײַנען
פאַרטראָגן אין זייערע איינגענע נעשעפטן, און זייערע אוינן קוקן ערגעץ
װוײַט, אַהין, אין פענצטער, אף דעם געלן מויער, דאָרט װוּ זיי האָבן
| נעכטן געהאָט א לאַנגן שמועס מיט מאַשאַן און מיט פּאַשאַן, אַוא שמועס,
װאָס זיי קאָנען פון אים בשום אופן נישט פאַרשטיין, צי זאָלן זיי לערנען
120 שלו8 עליבם
דעם פּשט אַזױ, צי אַנדערש... דער טיש גייט-צו גאַנץ שטיל; עס אין
יעדן עפּעס אָנגעזאַלצן אפן האַרצן, נאָר איין הער פרידמאַן איז ניט צע-
טראָגן,
--- דו פאַרשטייסט צי ניין ? --- זאָנט דער בעל-הבית נאַנץ רויק,
פאַרנעמענדיק זײַן אָרט און ניט קוקנדיק אף קיינעם, --- דו פאַרשטייסט
צי ניין ? ער פלענט מיר תמיד אַראָפּװאַרפן פון טיי צװאַנציק פּראָצענט
סקידקע, און איצט שרייבט ער, אַז עס לוינט אים ניט. איך האַנדל שוין
מער ניט מיט אים פון הײַנט אָן! איך גיב אים צו לייון א יאָר כמעט
הונדערט און צװאַנציק טויזנט רובל?, און אפשר נאָך מער. דו פאַרשטייסט
צי ניין 3.,
--- די פערד זײַנען שוין גרייט! --- זאָגט אליק נאָך דעם אָנבײַסן
און הייבט אָן אַרױסטראָנן די פולע טשעמאָדאַנעס. אַלע קוקן זיך איבער.
נאָר דער הער פרידמאן גייט-אַוועק אין קאַנטאָר אַרײַן און זעצט זיך צו.
די חשבונות. די מאַדאַם פרידמאַן װוי? זיך שוין אָנהייבן געזעגענען, איז
דער זון נישטאָ, ווו איז ער ?4 אין גאָרטן מיט אײַזענשטאַדטן..
--- איך בעט דיך, אײַזענשטאַדט, טײַערסטער פרײַנט, איך פאַרלאָז
זיך אַף דיר, וי אַן אייגענעם ברודער. דו פאַרשטייסט ?,,. זאָג איר, אַז
נישט מער וי אין דרײַ-פיר וואָכן ארום קום איך צוריק, און דעמאָלט..,
איך װוע? איר שיקן פון וועג אָפטע בריוו, אַלֶע טאָג, צוויי מאָל, דרײַ מאָל
אַ טאָג! אײַזענשטאַדט, איך בעט דיך... אפשר דאַרף איך איר אַצינד
אויך איבערלאָזן אַ בריוו ? האַ ? וי מיינסטו, אײַזענשטאַרט +...
--- צו װאָס ? מע דאַרף ניט. איך װועל איר שוין אַלץ איבערגעבן.
--- אײזענשטאַדט ! מיט װאָס קאָן איך דיר אָפּדאַנקען פאַר דײַן
גוט האַרץ, טײַערער אײַזענשטאַדט ?.,. אין קיעוו װועל איך שטיין א טאָג
דרײַ --- שרײַב מיר אַהין א בריוו, זײַ געזונט! גריס ראָזען זיי גע-.
זונט ! זײַ געזונט ! |
--- פאָר געזונט ! פאָר געזונט !
--- זי געזונט, פּאַפּאַשאַ! -- האָט זיך אונדזער יונגער העלד גע"
ווענדט צום פאָטער, --- זיי געזונט !
-- האַ ? הונדערט אַכציק, צוויי טויזנט דרײַהונדערט פופציק, אַכט
מיט פערציק, פיר מיט אַ האַלבע... אַ, דו פאָרסט שוין ?,.. -און זיבעציק,
דריי טויזנט פירהונדערט צוואנציק, איינס מיט זעכציק, זעקס מיט דרײַ
קינ דע ר- שפ יפ | 120
פערטל,.. נו, פאָר געזונט ! און דרײַסיק, נײַן טויזנט מיט הונדערט, אַב-
ציק מיט צוועלף דריי פערטל.,. און זײַ אַ מענטש, דוֹ פאַרשטייסט צִי
גיין ?,.. גיט מיר אַהער דעם חשבון פון אַפּריל מיטן באַלאַנס |..
8
--- זײַט געזונט ! -- זאָגט גאָלדענשטאַדט, געזעגענענדיק זיך מיט
מאַשאַ רעננבויגן, און קוקט אַראָפּ צו זיך אַף די שפיץ שטיןל,
-- פארט געזונט ! -- ענטפערט אים מאַשאַ רעגנבויגן, קוקנדיק
אַה אים מיט אַ געלעכטער. -- פאָרט געזונט ! איר זאָלט דאָס אַנדערע
מאָל זײַן געהיט מיט אַ װאָרט און פריִער גוט באַקלערן, װאָס איר ווילט
זאָגן !... איר זאָלט ניט מיינען, אַז מיר, פרויען, זײַנען אַזאַ װאָלװעלע
סחורה, װאָס יעדער קאָן זי קויפן, אבי עס פוינט זיך אים... איך ווייט,
איר װועט מיר זאָגן, אַז איר האָט מיך ליב, איר גייט אויס נאָך מײַנע
טריט,.. זאָגט דאָס ניט : איך על אײַך ניט גלייבן ; ניט מיך מיינט איר
--- איר מיינט עפּעס אַנדערש,,. איר זאָלט מיך טאָלגן, װאָלט איר באַלר
געגאַנגען זאָגן די דאָזיקע ווערטער אויך איער חבר זילבערשטאַדט, בכדי
ער זאָל זיך חיטן און זאָל מײַן שוװועסטער אַזעלכעס נישט פאָרלײיגן,
מחמת פון איר קאָן ער אַ סך ערגער אָפּשנײַדן, װי איר פון מיר ! מײַן
שוועסטער איז נים פון די פרײַלנס, װאָס האָבן מורא פאַר אַ מאַנספֿער-
זאָן און װאָס גלייבן אים אַף נאמנות, ווען ער ואָגט, אַז ער האָט ליב,
ער גייט אויס, ער שטאַרבט !
ו
ט + : 4 8 3 : : 9 4 2 5 : : 4 47 9
עס קאַן זײַן, אַז אונדזערע צוויי פײַנע יונגעלײַט, גאָלדענשטאַדט
און זילבערשטאַדט, װאָלטן אפשר ניט אַזױ מיאוס באַהאַנדלט געװאָרן
פון די מאַמזעלן רעגנבויגן. ווען די דאָזיקע צוויי שוועסטער זאָלן ניט גע-
ווען זײַן הײַנטיקן טאָג אַזױ צעבייזערט און צערייצט דערמיט, װאָס
באָריס פרידמאַן, אף וועלכן זיי האָבן ביידע אויסגעקוקט אַזױ לאַנג, איז
אַװעקגעפאָרן קיין אויס?אַנד און איז אפילו נישט געקומען מיט זיי זיך
געזעגענען ! דעם גאַנצן כעס מיטן פאַרדרוס האָבן זיי אױסנעלאָזט צו
די צוויי אומשולדיקע העלדן, װאָס זײַנען אַװעקגעפאָרן דעם זעלבן טאָג
פון דאַנען מיט צעבראַכענע הערצער, מיט צעװאַלגערטע לופט-שלעסער
און מיט פּוסטע ליידיקע קעשענעס...
--- פארשרפעם זאָל ווערן די דאָזיקע שטאָט מיטן נעלן מויער און
124 , שלום עליכם
מיט די געלע אַלטע מוידן !... -- האָט געבענטשט גאָלדענשטאַדט, זיצנ-
דיק אין אַ טרייסלענדיק בײַד? און אַרומקוקנדיק זיך דאָס לעצטע מאָל
אַף דער שטאָט, װאָס האָט אַ פּנים געהאט פון װײַטן, וי אַ בערגל, אף
וועלכן מען האָט אָנגעװואָרפן רויטע, געלע און שװאַרצע שטיינדלעך מיט
מיסט און מיט שטרוי, |
-- אַ פּאָהיבעל זאָל קומען אף אַלע אַלטע מוידן פון דער גאַנצער
וועלט !... --- האָט אונטערגעהאָלפן זילבערשטאַדט, אונטערשפּרינגענדיק
אין בייד?ל און שלינגענדיק דעם געדיכטן שטויב, ואָס קריכט אין די
אויגן, אין נאָז און אין האַרצן,
אל אל
*
נאָר איין אײַזענשטאַדט איז געבליבן נעכטיקן אין דער דאָזיקער
שטאָט און האָט אין דעם אֶוונט לאַנג פארבראַכט מיט ,בערטע דער
גרושה", װאָס האָט ניט אויפגעהערט צו וויינען, אָכקען און זיפצן.
ניט אומזיסט האָבן מיר אונדזער העלד אײַוענשטאַדטן געקרוינט
מיטן טיט? ,דיפּלאָמאַט?, אײַזענשטאַדט האָט ווירקלעך פאַרטראַכט גרוי-
סע וויכטיקע פּלענער, וי מיר וועלן דאָס אַרױסזען בעשיינפּערלעך פון די
װײַטערדיקע קאַפּיטלעך פון אונדזער אמתן ניט:אױיסגעטראַכטן ראָמאַן.
דאָס זיבצנטע קאַפּיטפ,
אומגעריכטט באַגענענישן
?ווו זײַנען זיי אַצינד ? וואָס טוען זיי ? װואָס ריידן זיי ? אך, זי
גליקלעך זײַנען זיי אין דער פרעמד, אין דער גרויסער שטאָט, װײַט פון
זיײיערע עלטערן, די דעספּאָטן, װײַט פון דער דאָזיקער וויסטער שטאָט
מיט אירע אייביקע רכילות !.,. נאָר פאַרװאָס האָב איך קיין בריוו ניט
פון זיי ? זיי זײַנען מסתמא פאַרנומען מיט זייער אייגן גליק אזוי שטאַרק,
אַז זיי האָבן שוין פאַרגעסן אין זייער בערטען... פאַרװאָס זשע שרייבט
ניט אײַזענשטאַדט ? ער האָט דאָך מיר צונעזאָגט שיקן בריוו, װיבאַלד
זי וועלן נאָר קומען אפן אָרט און וועלן אֶפּווכן באָריסן. אַפּנים, אייזענ-
קינדער-שפיל | 128
שטאַדט איז דער אייגענער, װאָס אַלֶע מאַנסבילן. ניט ערגער און ניט
בעסער?.. -
אַזױ טראַכט זיך די מאַדאַם שימשעלביין און ברעכט זיך דעם קאָפּ
וועגן אײַזענשטאַדטן מיט ראָזען, װאָס זײַנען אַװעקגעפאָרן שוין אַכט
טאָג, און זי האָט נאָך פון זיי קיין שום ידיעה ניט, נלײַך וי זיי װאָלטן
אין וואַסער אַרײַן, קאַרג די שמערצן מיט די בזיונות, װאָס זי האָט דאָ פון
די פורמאַנס, דאַרף זי נאָך האָבן יסורים פון די העלדן אַליין, װאָס צאָלן
איר פאַר איר פרײַנטשאַפט און ליבע מיט אומדאַנקבאַרקײיט ? ויםל
איז זי אױיסגעשטאַנען פון דער מאַדאַם װאָס אין אַרײַנגעלאָפן צו איר
מיט אַ געװאַלד אף דעם אַנדערן טאָג נאָך איר טאָכטערס אַנטלויפן און
איז אָנגעפאַלן אף איר מיט אַ געוויין :
--- הוטײַקע ! גיב מיר אֶפּ מײַן קינד ! חצופה, װוּ איז מײַן ראָזע ?
גיב מיר אֶפּ מײַן טאָכטער, מײַן אויג אין קאָפּ!..
שרעקלעך איז געווען די דאָזיקע אומנליקלעכע אין יענער מינוט !
בערטע האָט אַלֵיין אויך אָנגעהויבן צו וויינען, אף איר קוקנדיק. נאָך
מער שרעקלעך איז געווען מאיר פורמאַן.. נאָר לֿאָמִיר אַװעקװארפן די
דאָזיקע פּאַרשױינען מיט די טרויעריקע סצענעם און לֿאָמיר בעסער נאָב-
קוקן נאָך אונדזערע הויפּט-העלדן, זען, ווו זײַנען זיי און װאָס טוען זי ?
אַז די אַנטלאָפענע, אײַזענשטאַדט און ראַזע פורמאַן, זײַנען אף דעם
צווייטן טאָג געקומען בשלום אין דער גרויסער שטאָט, איז די ערשטע
זאך געווען בא אײזענשטאַדטן אֶפּצוזוכן פאַר דער מידער און חונגעריקער
ראָזע אַן אֶפּרו. ער האָט אַזוי לאַנג געזוכט, ביז ער האָט געדונגען אַ
קליינע, נאָר זייער אַ ליכטיקע און אַ ריינע קװאַרטיר, װוּהין ער האָט
אַדרײַנגעפירט ראָזען און האָט באַפױלן, עס זאָל זײַן דער סאַמאַװאַר, גע"
בראַכט אין איין אויננבליק בייגל, בולקעס, פּוטער, און אַלֵיין האָט ער
זיך גענומען קלײַנבן אין וװועג אַרײַן, קײַענדיק און כאַפּנדיק עפּעם אין
מויל אַרײַן.
--- אײַזענשטאַדט { --- האָט זיך צו אים ראָזע געווענדט, קוקנדיק
אים אין די אוינן אַרײַן, --- אײַוזענשטאדט ! איך וויל אויך גיין מיט אײַך,
--- װאָס רעדט איר, ראָזע 4 ניין ! סיר האָבן איינמאָל אָפּנערעדט,
דאַכט זיך, אַז איר דאַרטט מיך פאָלגן ... איך דאַרף נֵיין אַצינד אַליין,
און איר רוט זיך אוֹיס אַ ביס? פונעם װענ: דער רעגן האָט געמאַכט
פון אײַך א ת?,,, ביז איך װעל קומען מיט אים צוריק, װועט איר שון
196 שלום עליכם
האָבן זיך אַ ביס? דורכגעשלאָפן, אַזױ אַז באָריס װועט אײַך טרעפן נאָך
שענער, װוי ער האָט אײַך אַװעקנעװאָרפן... |
ראָזע האָט זיך צעלאַכט און איז רויט געװאָרן, אונדזער כיטרער
דיפּלאָמאַט האָט, אפּנים, געװװוּסט, וי אַזױ צו האַנדלען מיט דער פריילין
ראָזע און מיט װאָס צו ווירקן אף איר. זי איז מרוצה געװאָרן צו בלײַבן
דאָ אַף דער קװאַרטיר און װאַרטן, ביז זיי וועלן קומען צוזאַמען, און אין
דער צײיט װועט זי זיך דערװײַל אױיסשלאָפן, |
זיך אױיסנעשלאָפן ?... אַצינד, ווען זי האָט שוין אָפּגעטאָן אַזאַ פאַר-
ברעכן ; אַנטלאָפן פון דער היים באַנאַכט מיט אַ פרעמדן ינגנמאַן,
אַװעקגעװאָרפן די אומגליקלעכע מוטער, איר איינציקן פריינט פון אירע
יונגע יאָרן, --- און אַף וועמען ? אַף איר פאָטער דעם דעספּאָט, װאָס איז
אַזױ פיל יאָרן אָפּגעזעסן אַף איין אָרט --- באַם אײַזערנעם קאַסטן, וי א
געטרײַער הונט, און האָט געקליבן אַ גראָשן צו אַ גראָשן --- פון וועמענס
וועגן, אַז ניט פון אירטוועגן, װוי ער אַליין זאָגט אַלע מאָל 4 אַצינד, ווען
זי איז שוין געקומען צו איר ציל, װוּהין זי האָט זיך דרײַ יאָר געצויגן
און געריסן, --- װועט זי זיך אַװעקלײגן שלאָפן ? ניין ! זי װועט זיך אַזױ
צולייגן אַ ביס? אפן בעטל, און לייענענדיק צום הונדערטסטן מאָל איינע
פון זײַנע לעצטע בריוו, װעט זי װאַרטן אף אים...
אין דער זעלבער צײַט, װאָס ראָזע ליגט אפן בעטל מיט אַזעלכע גע-
דאַנקען, לויפט באָריס אַרום מיט דער מוטער דאָ, אין דער גרויסער
שטאָט, פון איין מאַגאַזין אין דעם אַנדערן. ער קלײַבט זיך מאָרגן פרי
אַװעקפאָרן פון דאַנען קיין אױיסלאַנד און האָט זיך דאָ קוים צוגעקליבן
עטלעכע פײַנע גאַרניטורן אין וועג אַרײַן. אַפּנים, ער הייבט ניט אָן צו
וויסן, אַז שוין גוטע דרײַ שעה װאַרט אף אים אונדזער דיפּלאָמאַט אײַי
זענשטאַדט אין דעם האָטע? און קאָן זיך אף אים נים דערװאַרטן. אײַזענ-
שטאַדט שפּאַנט אום אפן טראָטואַר, קוקט אֵף אַלע זײַטן, כאַפּט אַרױס
אַלע מינוט דאָס זייגערל, דאָס וויסטע אָפּנעריבענע זייגערל, און הייבט
שוין אָן צו זײַן ברוגז. נאָר שאַ !... אָט פאָרט, דאַכט זיך, אונדוער העלד
מיט דער מוטער אַה אַ פֹּאֶר ריסאַקעס גלײַך צו דעם דאָזיקן האָטעל ?
ער שפּרינגט אַראָפּ מיט עטלעכע פּעקלעך סחורה און לויפט צו דער טיר
-- פּלוצים.., | |
--- אײיזענשטאַדט + 1...
2 + 1 + + + + :: 9 : 1 + + + +
קינדערישפיל י | 127
צוויי שיינע מעבלירטע נומערן, פּעק מיט סחורה אף די טישן ,אף
די בענקלעך, א דער ערד, צוויי לאָקייען שטייען גרייט און װאַרטן, מע
זאָל מיט זיי עפּעס שאַפן. באָריס פרידמאַן הייסט זיי אַרױסגײן און
צומאַכֿן די טיר, ער איז עפּעס װוי צעמישט פון דעם, װאָס ער האָט פּלן-
צים, אומגעריכט, דערזען דאָ אײַזענשטאַדטן.
-- מאַמאַ ! איך על באַלד אַרײנגנײן, איך װעל אַ ביס?ל שפּאַצירן
מיט אײַזענשטאַדטן דאָ אין קאָרידאָר !
ביידע גייען-אַרױס אין קאָרידאָר, |
--- וי קומסטו אַהער, ברודער ?4 װאָס מאכסטו עפּעס ? ואָס מאַכן
דאָרט אונדזערע ?... װאָס טוט זיך דאָרטן 0...
-- אַלץ אין אָרדענונג. --- ענטפערט אים אײַזענשטאַדט, נישט
אַראָפּלאָזנדיק די אויגן פטון אים. באָריס זעצט זיך אַנידער אֶף א בענק?,
ער כאַפּט זיך אָבער באַלד אויף און לויפט אַרום הין און צוריק, וי אַ
פאַרטשאַדעטער, און קאָן זיך קיין אָרט נישט געפינען. ער שיט מיט
ווערטער :
-- אַך, ברודער ! וואָס זאָל איך דיר זאָגן ?... איך האָב געהאט
| אַזאַ שווערן װועג, אַז איך קאָן דיר גאָר אַזױ פיל ניט איבערגעבן! א
שלאַקסדרעגן... אַ בלאָטע,.. אַ ווינט,. קוים א לעבעדיקער געקומען
אַהער... אַ ביסל זיך אָפּגערוט;.. געווען אין עטלעכע ערטער,,. געזען דאָס
טעאַטער... די אָפּערע.,. אַך, בדודער !..,. גאָר װאָס קאָן איך דיר זאָגן ?
וועסט זײַן --- וועסטו זען,.. חײַנט גייט אאַפּריקאַנקאַ"... װילסט ? ועלן
מיר גיין צוזאַמען,.. יאָ, מיר וװועלן ביידע זײַן הײַנט,. איך וװעל דיף
װײַון... ביזט אַף פאַנג געקומען אַהער ? ואָס טוסטו דאָ 1..
--- איך בין געקומען געװאָר ווערן װענן דעם חיגן אוניווערזיטעם..
איך רעכן האַלטן דאָ עקזאַמען... מע דאַרף זיך זוכן שטונדן...
| = -- אַ? זייער רעכט ! שטונדן? גאַנץ רעכט! אַ פײַנע שטאָט..
זאָלסט בלײַבן אַ היגער... |
-- באָריס ! אײַזענשטאַדט ! קומטאַרײַן טיי טרינקען! --- שרײַט
די מאַדאָם פרידמאן פון איר צימער.
-- באַלד! באַלד! -- ענטפערט איר באָרים און כאפּט איזענ-
שטאַדטן אונטער אַ האַנט און שפּאַנט מיט אים אַרום איבער דעם קארי-
דאָן, און / דערציילט אים מיט גרויס ענטוזיאַזם ועגן זײַן נסיעה, ווענן
' דער היגער שטאָט, וועגן די יונגעלײַט, מיט וועלכע ער האָט זיך שוין
198 שלום עליכם
באַקאַנט, פּײַנע, זייער פּײַנע יונגעלײַט, רייכע, געבילדעטע,.. באָריס פאַר-
געסט ניט אויספרענן זיך באַ אים ווענן ראָזען, װועגן בערטע שימשעל-
ביין, וועגן זײַן פאָטער, זײַנע חברים נאָלדעשטאַדט און זילבערשטאַדט,
אײַזענשטאַדט ענטפערט אים פאַרטראַכט, צעטראָגן; דער דאָזיקער די-
פּלאָמאַט האָט זיך זײַנס אין זינען, זײַן קאָפּ איז פאַרנומען מיט פאַרשיי- ,
דענע געדאַנקען און פּראיעקטן, פּלוצים שטעלט ער זיך אָפּ און טוט אים
א פרעג : בי
--- װאָס װאָלסטו געטאָן, באָויס, ווען דו זאָלסט, למשל, גיין און
באַגעגענען דאָ, אין דער דאָזיקער שטאָט, די מאַמזעל פורמאַן ?...
באָריס בלײַנט שטיין אַ בלאַסער. דאָס האַרץ הייבט אים אָן צו
קלאַפּן, און ער ווייסט ניםט װאָס צו ענטפערן. ענדלעך זאָגט ער מיט היץ :
|--- אײיזענשטאַדט, דײַנע תנועות קאָן איך שוין ניט איבערטראָגןן...
דו װוייסט גאַנץ נוט וי אַזױ איך ניי אויס נאָך ראָזען... צי װאָס פרעגסטו
מיך אַזעלכעס 4 װאָס איזן דיר פּלוצים אַרײַנגעפאַלן אין קאָפּ אַזאַ גע-
דאַנק, משוגענער אײַזענשטאַדט 9...
איך זאָג דאָס גלאָט אַזױ, צום בײישפּיל...
--- משוגענער אײַזענשטאַדט! קום, מיר וועלן טרינקען טיי, און
נאָכדעם וועלן מיר זיך אַ ביס? דורכניין איבער דער שטאָט. אַ פײַנע
שטאָט, מעגסט זי אֶנקוקן... מאַמע! נאָכן טיי וועלן מיר זיך אַ ביס?
דורכגיין, איך מיט מײַן חבר !
און אונדזערע צוויי יונגע העלדן נעמען זיך נאַנץ פײַן פאַר די
הענט און גייען-אַרױס אין גאס נאָכן טיי טרינקען.
--- װווּהין פאָרן מיר ? --- פרענט באָריס און רופט צו אַן איזװאָש-
טשיק. |
--- צוֹ מיר אָף דער סטאַנציע! -- ענטפערט אײַזענשטאַדט גאַנץ
פעסט, - | :
א אל
אונדזער העלדן, ראָזע פורמאַן, װאָס האָט זיך געגעבן דאָס װאָרט
נישט שלאָפן, האָט איבערגעלעבט פיר שווערע אומענדלעכע שעה! װאָס
פאַר אַ שלעכטע געדאַנקען זײַנען איר ניט אַרױף אף דער מחשבה ? װאָס
פאַראַ פּאָזע האָט זי ניט אָנגענומען, אַרויסקוקנדיק פון איין מינוט אַף
דער. אַנדערער ? עס האָט זיך איר געדאַכט, אָט-אָט עפנט זיך די טיר
קינדער-שפּיל | | | | 199
-- און ער קומט אַרײַן,,. זי איז געלעגן, געזעסן, געשטאַנען, געקוקט אין
פענצטער אַרײַן...
דאָס האַרץ קלאַפּט איר. זי לייגט זיך װוידער אפן בעטל און מאַבט-.
צו די אויגן, אַלערלײ געדאַנקען, גוטע און שלעכטע, ווערן צונויפגעמישט
באַ איר אין קאָפּ. עס שטעלט זיך איר פֿאָר אַ גילדענער רעגן מיט שואַר"
צע, געלע, בלויע און גרינע פלעקן. דער נילדענער רעגן גיסט און גיסט,
און די שװאַרצע, נעלע, בלויע, גרינע פּינטעלעך ווערן אַלֶע מאָל גרעסער
און גרעסער און דרייען זיך און טאַנצן און שפּרינגען פאַר אירע אויגן..
עס זשומעט איר אין די אויערן... זי הערט, װוי עמעצער רעדט הינטער דער
מיר... זי הערט אַ באַקאַנטע שטימע, אַ זיסע שטימע,.. זי הערט, וי די
טיר עפנט זיך. זי עפנט אויף די אױַגן און זעט.. זי כאַפּט זיך אויף
פונעם בעט? און לויפט אַקעגן,
-- באָריס {,.,
-- ראָזע 1,.,
זיי ליגן איינער באַ דעם אַנדערן אין די אָרעמס. זייערע ליפּן האָבן
זיך צונויפגענאָסן אין איין לאַנגען קוש. |
|| און אײַזענשטאַדט ? אײַזענשטאַדט איז אַרױסגעלאָפן אין קאָרו"
דאָר מיט טרערן אף די אויגן...
דאָס אַנצנטע קאַפּיטל,
פּאַעזיע און פּראָזץ
: 6 הע קטט יפס ייטאטצקאקקז"כן !
1" אצי .זי שא אה 6
ט = יי א ייט 1
אונדזער באַגאַבטער דיפּלאָמאַט האָט, אייגנטלעך, שוין אָפּנעטאָן
וואָס ער האָט באַדאַרפט ; צונויפגעפירט דאָס גליקלעכע פּאָרל, ארומ"
געפלויגן נאָכדעם אַ גאַנצן טאָג פונעם רב צום ראַבינער און פונעם ראַ-
בינער צום שמש מיט די עדות, באַדוננען זיך מיט זיי אַלע, צונעגרייט
די נייטיקע פּאַפּירן (וועגן דעם האָט ער זיך נאָך פריער באַװאָרנט...),
געשטעלט באַם רב אפן הויף אַ נעמיינע חוֹפּה, װאָס האָט פונדעסטוועגן
אויסגעוויזן באַ די ליבנדע אין די אויגן וי די רײַכסטע, די שענסטע און
די פדיילעכסטע חתונה, אַזױ, אַז דעם רבס הויף, אין וועלכן קיין מענטש
130 | יי שלום עלינם
האָט נישט געקאַנט אַרײַנטרעטן מיט ניט קיין פאַרשטעלטער נאָז, האָט
באַ זי אַ פּנים געהאַט װי אַ פּראַכטפולער שמעקענדיקעך גאָרטן, און
די פיר פּשוטע שטעקנס מיטן פּרוכת, װאָס די שמשים האָבן אונטער-
געהאַלטן, האָבן באַ זיי- אויסגעוויזן וי דער נױדעדן. מיט איינעם װאָרט,
אײַזענשטאַדט האָט פון זײַן זײַט אָפּגעטאָן אַלץ, װאָס ער האָט באַדאַרפט
און געקאָנט, און ער װאָלט שוין, דאַכט זיך, געמעגט עפּעס אֶנהייבן
טראַכטן אויך וועגן זיך --- נאָר ניין ! זײַן מיסיע איז נאָך נישט געענ-
דיקט. אֵף מאָרגן, נאָך דער מערקווירדיקער חופּה, האָט אים עמעצער אַ
קלאַפּ געטאָן אין דער טיר ; דאָס איז געווען דער שװייצאַר פונעם גאַסט-
הויז, וו דאָס פּאָרפאָלק איז געשטאַנען : ,אײַזענשטאַדט! קומט באַלד
--- מיר דאַרפן אייך. ראָזע פרידמאַן ...
עס װוײיזט אויס, אַז אונדזער העלדן איז געווען אַזױ גליקלעך מיט
איר נײַער פאַמיליע ,פּרידמאַן", אַז זי האָט װײיניק-װאָס אין זינען גע-
האַט דעם דאָזיקן יונגן מענטשן, װאָס האָט באַ איר געהייסן פּשוט:
;אײַזענשטאַדט? --- און נישט מער; קיין שטיקל טיטל ניט, קיין װאָרט
ניט ! | |
ראָזע האָט באַגעגנט אײזענשטאַדטן אין קאָרידאָר מיט אַ גליקלעך
שמייכ? אַף די ליפּן, |
--- גוט מאָרגן, אײַזענשטאַדט ! באָריס שלאָפט נאָך. איך װויל אים
ניט וועקן... עס איז ערשט עלף אַזײנער. באָריס איז נישט געוווינט גע-
װאָרן צו אַזאַ ליאַרעם, װי אין דעם דאָזיקן גאַסטהױז.. ער קאָן נים
שלאָפן רוֹיָק... מען דאַרף דינגען אַ נײַע קװאַרטיר אין אַ פּריװאַט-הױז.
איך בעט אײַך, אײַזענשטאַדט, אויב עס איז מעגלעך נאָך הײַנטיקן טאָג,
װאָלט געווען אויסגעצייכנט... שפּעטער מיט אַ שעה צויי אָדער דרײַ
קומט צו אונדז אַף אָנבײַסן. זוכט-אָפּ אַ ליכטיקע און אַ פריילעכע קוואַר"
טיר.. אַף אַ גרויסער לעבעדיקער נאַס... דרײַ אָדער פיר צימערן מים אַ
קיך... אויב עס איז מעגלעך --- אַ גאָרטן. באָריס האָט ליב אַ גאָרטן,
ביימער, נראָז... אַדיע, אײַזענשטאַדט, אַף ווידערזען !
אונדזער אײַזענשטאדט איז געווען גליקלעך, קוקנדיק אֵף ראָזעם
צופרידן און לעבעדיק געזיכט, אַף וועלכן עס איז שוין לאַנגילאַנג קיין
שמייכל נישט געווען, אַה אירע טיפע, שװואַרצע גרויסע אויגן, פון וועלכע
עס האָבן זיך אַצינד געגאָסן ליכטיקע שטראַלן פון ליבע און גליק. אין
דער דאָזיקער מינוט האָט ער פאַרגעסן זײַנע ביכער, דעם עקואַמען, די
קינדערישפּיל | 191
שטונדן, אפילו דעם אַלטן קראַנקן, בלינדן פאָטער, דוד דעם שנײַדער.
אין דער דאָזיקער מינוט איז ער גרייט געווען צו לויפן אין עק וועלט,
ווען זי זאָגט אים נאָר ,, לויף {... ו' |
און מיט װאָס פאַראַ פאַרגעניגן האָט ער געקוקט אֵף ראָזען, וי זי
האָט געטאַנצט און געשפּרונגען פאַר פרייד פון דעם נײַעם שטיבל, ואס
ער האָט זיי געדונגען, און אפן פאַרטעפּיאַן, װאָס באָריס האָט געהאַנדלט
אַ מציאה און באַצאָלט צוויי סאָל אַזױ פיל, וי ער איז װוערט! די
פריער-פאַרזאָרגטע ראָזע איז געװאָרן צוריק אַ פריילעכע, א לעבעדיקע,
וי אין אירע ערשטע קינדער-יאָרן. קוקנדיק אַף איר, אין אײַזענשטאַדט
אויך געװאָרן מונטערער און לעבעדיקער. ער האָט אָבער קיין צייט נישט
געהאַט לאַנג אָנקוועלן פון דעם יונגן פּאַרפאָלק ; אײַזענשטאַדט האָט נאָך
געהאַט אַ סך אַרבעט מיט זייער נײַער קוארטיר; ער האָט באַדאַרפט
דינגען אַ מייד? אין שטוב ארײַן מיט אַ לאַקיי, אײַנקויפן מעבל, נעפעס,
כלים און נאָך אַנדערע קלייניקייטן, װואָס זײַנען נייטיק אין יעדער ווירט-
שאַפט --- און מערקווירדיק ! װאָס פארא פעיקייטן און ווים? געניט-
שאַפט האָט דער דאָזיקער יוננער מענטש באַוויזן אין דעם פאַך,
אין דער דאָזיקער צייט, ווען אײַזענשטאַדט פליט אַרום ערנעץ אין
מאַרק און דינגט זיך פֿאַר שטובזאַכן, װאָס ער קויפט אײַן, אָדער וען
ער שטייט אין הויף און טענהט מיט דער דינסט און לערנט זי װאָס
צו טאָן און וויָאַזױ צו טאָן, -- פארט זיך דאָס פּאַרפאָלק דורך איבער
דער שטאָט אין אַ גלענצנדן פאַעטאָן מיט ברענענדיקע ריסאַקעס, אָדער
זיי שיפן זיך אַפן ברייטן לאַנגן טײַך אַה א שיםל, ראָזעס קאָפּ ליגט.
באַ באָריסן אַףם די פּלייצעס, זייערע אויגן באַגעגענען זיך, זייערע ליפּן
גיסן זיך צונויף, און דער פּליעסק פון די וועסלעס קלאַפּט-צו צום טאַקט
צו זייערע הייסע קושן. שפּעט אַף דער נאַכט קומען זיי אַהים, אף
אַ מינום, עפּעס איבערכאַפּן און זיך איבערטאָן --- און גייען אַװעק אין
|טעאַטער אָדער אין גאָרטן. אַז זיי קומען אַהיים, טרעפן זיי שוין אַלּץ
װאָס זיי דאַרפן: טיי, קאָפע, א װאַרעמע א שמעקנדיקע וועטשערע,
ווייכע אויסגעבעטע בעסלעך -- אַלץ, װאָס מע דאַרף... זיי זײַנען
וי אין אַ טשאד. קיין זאַך קער זיך מיט זיי ניט אָן, די מענטשן דער-
לאַנגען און נעמען צו. אין אַלֶע חדרים איז פריש און ליכטיק, און עס
קומט זיי גאָר נים אויף אף זייערע געדאַנקען אַ פרעג צו טאָן, װאָס
פארא צויבערלעכע װאַנט גרייט זיי צו אָט די אַלע פאַרגעניגנס, װאָס
192 | שלום עליכם
פאַר אַן אָפן אויג גיט אַכטונג אַף דער גאַנצער שטוב 3... אַמאָל מאַכט
זיך, אַז זיי געפינען אַפן טיש אַ צעטל מיט אַ באַקאַנטער האַנטשריפט,
קליינע אותיות :+ / |
?דער קעכן באצאלט- ווייווווווווווויי --18 הובל,
דעם קצב פאַר פלייש ווווווווווווווייי 22 //
דער וועשערן =" אי אי א א אי יי יי יי אי אי אי יי א א יי אי יי יי יי יי 1750 //
פאַר געבעקס 4 + + 6 .א א 6 6 6 6 4 6 6 6 2 , * ' יי 0 1 //
איזוואָשטשיקעס + + 6 + 6 4 6 6 6 6 0+ 6 5 6 6 6 6 5 6 6 1.5 //
דעם שפּינ5 פאַרריכט = יי יי יי יי יי יי יי 990 /
סך-הכל *" " הי יי א יי יי יי יי אי יי יי אי יי יי אי יי יי 78 49 רובל,
;אױיסנאָב 7.2 רוב? האָב איך איבערגעלאָזט באַ דעם לאָקיי.
מיר דאַכט, אַז איר נעמט נאַ אים קיינמאָל קיין אױסגאָב ניט ?,
די נײַע װאַזאָנעס װועט מען אײַך איבערמאָרגן ברענגען. באַ סטע-
פאַנאָווסקין כין איך געווען ; ער װויל 700 רוב? פאַרּ די זשרעבצעם,
איר זאָלט מיך פאָלגן, װאָלט איר זיי ניט געקויפט: ערשטנס,
זײַנען זיי ניט ווערט, און צווייטנס, דאַרפט איר זיי אַף כפּרות .
מאָרגן פרי ווע? איך זײַן. נעמט אִפּ באַ דעם לאָקײי די 7.28 רובל.
פּ. אײַזענשטאַדט"
-- כאַדכאַדכאַ { ראָזעטשקע ! װאָס זאָנסטו אַף אים ? כאַ-באַ-כאַ 1...
און דאָס גליקלעכע פּאָר?ל, זיצנדיק איינער באַ דעם אַנדערן אֵף
די י הענט, קאַטשען זיך פאַר געלעכטער.
-- זע נאָר זע, באָריס, די פּינקטלעכקייט פונעם חשבון, אַקוראָט
װוי אײַער אַלטער קאַסיר, כאַ-כאַ-כא !
--- כאַ-כאַדכאַ ! ער זאָגט, אַז מיר דאַרפן סטעפאַנאָווסקיס פערדלער
אַפ כפּרות ! װאָס זאָגסטו דערויף, ראָזע? א מבין אַה פערדלעך, כאַ-
כאַדכא! האָסט זיך צוגעקוקט נעכטן, װוי סטעפאַנאָװוסקיס זון איז דורב-
געפלויגן פאַרבײַ אונדז מיט די דאָזיקע פערדלעך ? פײַל אױסן בויגן!
אַ פאַרגענינן צו קוקן! -- זאָגט ער, אַז זיי זײַנען ניט וערט,
כא-כאַיכאַ !.
דער דאזיקער געלעכטער, װאָס קאָן אויפוועקן א טױטן, ענדיקט
זיך מיט עטלעכע קלינגענדיקע, הייסע, פּײַערדיקן קושן.
+* *
+
קינדערישפיפ | 1398
| מיר ברענגען דאָ אַ בריוו, װאָס אײַזענשטאַדט האָט געשריבן אין
יענער צײַט צו בערטע שימשעלביין,
אָט װאָס אײַזענשטאַדט שרײַבט צווישן אַנדערע זאַכן :
ח... איך קאַן אײַך שווערן, אַז ווען איר זאָלט איצט אַ קוק טאָן
אַף ראָזען, װאָלט איר זי ניט דערקענט -- אַזױ גליקלעך, אַזױ צופרידן
איז זי ! דאָס איז גאָרניט די ראָזע, װאָס פריער ; זי זינגט און טאַנצט,
וי אַ קליין קינד, און זעלטןזעלטן פרעגט זי מיך, װאָס שרײַבט איר
מיר פון דער היים, װאָס טוען אירע עלטערן, װאָס מאַכט איר מוטער?
דאָס טרעפט זיך נאָר דעמאָלט, ווען באָריס איז ניטאָ; קוים אָבער
דערזעם זי אים -- אַזױ פאַרגעסט זי שוין אַלְץ אֶף דער װעלט! זי
איז אינגאַנצן --- ,ליבע". אַז זי זעט אים ניט פאַר אַ מינוט -- איז זי
שוין פאַרזאָרגט, בלאָס, פאַרטראַכט, און הערט ניט, װאָס מע רעדט
צו איר... קוקנדיק אַף איר, קאָן מען אויסדרויקלעך זאָגן, אַז זי אין
באַשאַפן געװואָרן נאָר פון זײַנעטװעגן... א ווונדערלעכע זאַך ! כ'לעבן,
אַ ווונדערלעכע זאַך!... און באָריס... װאָס קאָן איך אײַך זאָגן וועגן
אים ? ער איז זייער אַן איידעלער, זייער אַ גוטער מענטש. נאָר איך
פאַרשטיי ניט, וװיָאַזױ קאָן ער באַ אַזאַ ברענענדיקער ליבע, וי ראָזע
שענקט אים, אַװעקגײן אַמאָל אַף דרײַ שאָ אַליין שפּאַצירן אין גאָרטן,
אָדער אָפּזיצן צוויי שא אַף דער קאַנאַפּע אַ פאַרזאָרגטער, אַזױ, אַז איר
װאָלט געקאָנט מיינען, אַז דער דאָזיקער מענטש בענקט נאָך עמיצן,
אָדער ער אין ניט גליקלעך מיט זײַן שיקזאַל, װאָס אַן אַנדערן װאָלט
זיך אַזאַ גליק קײינמאָל אפילו ניט געחלומט... איך רעכן, אפשר
בענקם ער נאָך זײַנע עלטערן ?... איך קאָן דאָס ניט פאַרשטיין ! מיר
געפעלט ניט דאָס, װאָס ער טום קיין האַנט אין קאַלט װאַסער ניט אַרײַן
און רעדט אַזױ אָפט ועגן זײַן צעשלאָגענער נסיעה קיין אוױיסלאַנד...
איך זאָג אײַך, אַז דערמיט ברענגט ער איר אַזיפיל שמערצן אַז זי
ווערט דערפון אוים מענטש. איינמאָל, בשעת באָריס איז ניט געװען
אינדערחיים, האָט מיט מיר ראָזע געמאַכט אַ שמועס וועגן אױסלאַנד
חד-- איר װוילט זיך דורכפאָרן קיין אױסלאַנד? -- האָב איך זי
אַ פרעג געטאָן, |
ײ--- גיין... --- האָט זי מיר געענטפערט פאַרטראַבט. --- ניין,
ניט איך --- באָריס וויל פאָרן... ער דאַרף זיך אַ ביס? דורכפאָרן...
ז--- נו, און איר ?
104 ש ל ו ם עלינם /
ח--- װאָס איז דאָס פאַר אַ פראַגע ? -- האָט זי מיך איבערגעענט-
פערט מיט פאַרדראָס. --- עס פאַרשטייט זיך, אַזן איך על דאָ ניט
איבערבלײַבן אַליין, אָן אים !... װאָס װעל איך דאָ טאָן? װאָס האָב
איך דאָ נישט געזען אַזעלכעס 4.,. -- אַזױ לאַנג, אַזױ ברייט -- ביז
זי האָט זיך צעוויינט... אַך, בערטע, בֿערטע ! ניטאָ װאָס צו ריידן !..,
מיט באָריסן האָב איך נאָך ניט גערעדט וועגן דעם: מיר זעען זיך ניט
אַזױ אָפט, װוי איר מיינט, און ווען מיר קאַנען אַמאָל עפּעס ריידן צווישן
זיך, רעדט מען פון טויזנטער נאַרישקײיטן, פון טעאַטער, פון פערדלעך.. ,
אונדזער באַראָן איז געוווינט געװאָרן לעבן פון דער ברייטער האַנט,
און ער װאַרפט מיט געלט אָן אַ חשנון. איך ווייס ניט, וי גרויס זײַנען
באַ אים די פאָנדן אַצינד, נאָר איך האָב מורא, אַז דער קװאַל װעט זיך
סוף כ? סוף מוזן אויסשעפּן ביז צום גרונט ! דעם דאָזיקן געדאַנק, ווען
איך נעם אַפן קאָפּ, בין איך אויסער זיך! װאָס וועלן זיי טאָן נאָכדעם
אָן מיטלען, דאָ, אין אַ פרעמדער שטאָט ! מיט ליידיקע הענט און מיט
אַזעלכע געוווינהייטן, װי בא אונדזער פּרינץ? דער דאָזיקער געדאנק
װואַרפט אַף מיר אָן אַזאַ פרה-שחורח, אַז איך וויל שוין גאָר ניט קלערן,
װאָס עס וועט זײַן װײַטער, פּונקט אַזױ װי אונדוער גליקלעכע ראָזע,
װאָס איז אַזױ פאַרנומען מיט איר , הײַנטיקן" גליק, אַז עס עקויסטירט
גאָר ניט בא איר קיין מאָרנן",.. איך זאָג אײַך נאָכאַמאָל, בערטע,
איר זאָלט זיך ניט כאַפּן קומען אַהער ; אײַער אָפּפאָרן פון דער היים
וועט אַרױסגעבן אונדזער געהיימניש, און איר וועט דערפון קיין פאַר-
גענינן ניט האָבן, האַלט זיך אויף נאָך אַ ביסעלע, מײַן גוטע בערטע,
איך נלייב אײַך, וי איר בענקט נאָך איר, איר דאַרפט מיר קיין סך נישט
זאָגן,. שרײבט מיר אָפּטע בריוו, װאָס מאַכט אַצינד אונדזער ראָזעס
מוטער ? צי האָט זי זיך שוין פאַרריכט פון דער שלאַפקייט ? און װאָס
הערט זיך באַ די פורמאַנס ? זיי ווייסן נאָך אַלץ ניט, װוּ זיי זײַנען?
זי מיינען נאָך אַלץ, אַז זיי זיינען אין אױסלאַנה? אַ ווונדערלעכע זאַך,
כ'לעבן ! .... איר פרעגט, װאָס הערט זיך עפּעס מיט מיר ? װאָס זאָל
זיך הערן, מײַן גוטע בערטע ? ניטאָ קיין אָסאָבענע נײַעס. איך בין אין
בעסטן געזונט. איך האָב דאָ דרײַ שטונדן, וועלכע ברענגען מיר אַכצן
רוב? אַ חודש. דעם עקזאַמען האָב איך קוים מיט צרות אױיסגעהאַלטן,
נאָך אין אַ פַּאָר װאָכן אַרום טרעט איך אַרײַן אין אוניווערזיטעט. איך
האָב אויסגעשריבן אַהער מײַן קליין ברודערל -- אין גימנאַזיע אַרײַן;
קינדערישפיל | 185
דאָס איז זייער אַ ווויל קינד, און דאָרטן װועט ווערן פון אים אַ ת? אָן
מיר. פאַר דער קװואַרטיר צאָל איך זעקס רובל;: פר עסן אַכט רובל.
בלײבט אונדז פיר רוב? אַף קלייניקייטן. נאָר מײַן שוועסטער שריײיבט
מיר, אַז אינגיכן װועט זי מיר צושיקן א צוויי קינדער פון איר ,חברה".
װאָס זאָל איך טאָן מיט זיי ?,... איר ווייסט, וי טײַער מײַן שוועסטער
איז באַ מיר. נאָר װאָס בין איך שולדיק, אז נאָט האָט זי געבענטשט
מיט אַ טוץ קינדער 4 טאָמער ועט גאָט צושיקן נאָך א צוויי שטונדן.
מײַנע חברים, אײערע גוטע באַקאַנטע, גאָלדענשטאַדט און זילבערשטאַדט,
שרײַבן מיר אויך, אַז זיי זוכן שטונדן. זיי זײַנען אין פּעטערבורג אין
אוניווערזיטעט ; איינער שטודירט אֵף דאָקטאָר, דער אַנדערער --- אַף
אַדװאָקאַט. אי ווייסט ניט, בערטע, װאָס זײַנען זיי אַזױ אין כעס אַף
אײַער שטאָט, און נאָך מער -- אַה דער געלער מאַדאַם רעגנבוינן מיט
אירע געלע טעכטער ?... איך האָב אײַך מאַרנעסן זאָגן, אַז באָריס האָט
געקויפט פון ראָזעס וענן א טײַערן ראַיאָל, און איך בין ערשט ניט
לאַנג געוואָר געװאָרן, אַז ראָזע שמילט פּיאַנאָ אויסגעצייכנט ; און וער
שמועסט, אַז באָרים איז ניטאָ און זי שפּילט אַ ביס? פֿאַרטראכט-מע-
לאַנכאָליש, דאַן גיסן זיך אויס פון אירע פינגער וונדערלעכע זיסע
אַקאָרדן מיט טרויעריקע געזאַננען, אַזױ, אַן עם קלעמט אַמאָל שטאַרק
דאָס האַרץ, און איך פאַרשטיי ניט, ויאַזוי קאָן באָריס אַװעקוארפן אַואַ
זעלטענעם פאַרגעניגן און אַװעקגיין אַף דרײַ שעה שפּילן אין ביליאַרד מיט
עטלעכע פיידיקגייערם און טונעיאַדצעס ,.. ווען איך קום אַמאָל צו
זיי און טרעף זי באַ דעם פאַרטעפּיאַן און טו זי אַ פרעג, װוּ איז ערגעץ
באָריס ? --- שטעלט זי אַנידער אַף מיר אירע שװאַרצע טיפע אויגן און
ענטפערט מיר צערייצט, מיט פאַרדראָס : |
ח--- ווו זאָל ער זײַן ? ער איז זיך דורכגעגאַננען א ביס? צו זײַנע
באַקאַנטע... צי איר ווילט, אַז ער זאָל זיצן שטענדיק אינדערהיים, /
גאָרניט אַרױסטרעטן פון שטוֹב ?..
,און נאַכדעם הייבט זי אָן צו שפּילן אַלץ שטאַרקער און שטאַרקער, -
אַזױ, אַז דער פאַרטעפּיאַן ציטערט און קרעכצט אונטער אירע הענט,
און נאַכדעם אַלץ שטילער און נידעריקער, און וויינענדיקע, רירנדיקע
מעלאָדיעס גיסן זיך אויס פון זיך אַליין און קריכן גלײַך אין האַרצן.
אַרײַן, און מיר װײַזט זיך דעמאָלט אויס, אַז זי קלאָגט זיך און באַדױערט
איר מז? און באַװײינט איר ליבע, איר מערקווירדיקע פיבע... נאָר אָט
קומט אַרײַן באָריס --- און עס ווערט אַלץ וי פריער; זי פאַלט אים
190 | | .= שלום עֲלֿיכם
אַפן האַלדז. זי לאַבט, זי זינגט, זי מאַכט זיך נאַריש, וי אַ קליין קינד.
;אַ ווונדערלעכע זאַך, בערטע, כ'לעבן אַ ווונדערלעכע זאַך!...
;5 אײַזענשטאַדט "
אַף מאָרגן נאַנץ פרי נאָך דעם אױיבנדערמאָנטן בריוו, בעת אונדזער
טאַלאַנטפולער דיפּלאָמאַט האָט נאָר-װאָס געקלערט איבערקערן זיך אַה
דער אַנדערער זײַט באַ זיך אַפן בעט?, װאָס איז פול מיט װאַנצן, בכדי
ער זאָל קאָנען געשמאַקער שלאָפן, האָט מען אים אָנגעקלאַפּט אין
פענצטער אַרײַן מיט אַואַ כח, אַז ער האָט זיך באַלד אױפגעכאַפּט און
געעפנט די טיר. אַ גאָראָדאָואִי האָט אים איבערגעגעבן אַ קװויטעלע;
,אייזענשטאַדט! למען השם, די רגע! מע האָט אונדז באַנומען
ביז דעם לעצטן העמד! באַגנבעט ביז דעם לעצטן פאָדעם! ניטאָ ניט
די קעכן, ניט די פּאָקאָיאָוװע, ניט דער לאָקײי! אַ גליק, װאָס מע האָט
אונדז געלאָזט לעבעדיקע ! באָריס איז אויסער זיך! קומט באַלד! די
רגע! / | |
?ראָזע פרידמאַן, "
עס פאַרשטײט זיך, אַז אײַזענשטאַדט האָט זיך לאַנג ניט געלאָזט
בעטן, ער האָט געטראָפן זײַנע פּרײַנט זייער אין אַ טרויעריקער לאַגע:
באָריס איז געלעגן אַ באָרװעסער אין זאַל אַפן דיװואַן, אײַנגעװיקלט אין
אַ רויטער קאַלדרע, און ראָזע האָט זיך אַרומגעדרײט אין קאַלאָשן אַף
די קליינע װוײַסע פיסלעך, אײַנגעהילט אין אַ גרינער שאַל, װאָס די
גנבים האָבן, אַפּנים, פאַר רחמנות, איבערגעלאָזט. די שאַפעס מיט די
קאָמאָדן זײַנען געשטאַנען אָפּן און אױסגעראָמט מיט אַ זעלטענער
פּינקטלעכקייט ; די טישן מיט די בענקלעך צעשטעלט און צעדרייט;
די דיוואנעס מיט אַלַע אַנטיקלעך צוגענומען; די שופלאָדן מיט די
קעסטלעך אױיסגערייניקט ; אפילו די צוויי טײַערע בראָנדזענע שפּיגלען
אַראָפּגענומען, אפילו די לאָמפּן מיט די זילבערנע לײַכנטערלעך האָט מען
באַװאָרנט, זעלטן-זעלטן האָט זיך דורכגעװאָרפן אַן אַלט קוויטעלע, אַ
ווייסע הענטשקע, אַ טאָװל פון אַ ביכל... !
--- עס. ווייזט אויס -- האָט זיך אָנגערופן אונדזער דיפּלאָמאַט
מיט אַ שמייכעלע, באַטראַכטנדיק דעם דאָזיקן חורבן -- עס װוײַזט אוים,
אַז די גנבים האָבן צײַט געהאָט זיך אײַנפּאַקעװען, װוי עס געהער צו זײַן.
אַ ווונדערלעכע זאַך, כ'לעבן, אַ װוּנדערלעכע זאַך1...
קינ דע ר- שפ יפ יי | 157
מיר ווייסן ניט פאַרװאָס, --- נאָר. באַ די דאָזיקע לעצטע ווערטער
פון אײַזענשטאַדטן האָט זיך אונדזער האַלב-נאַקעטע העלדן אָנגעכאַפּט
באַ ביידע זײַטן און האָט זיך אַזױ שטאַרק, אַזױ הילכיק צעלאַכט, אַז
באָריס איז אַראָפּגעשפּרונגען פון דער קאַנאַפּע און איז מיט דער רויטער
קאָלדרע צונעלאַפן צו זײַן יונג װײַבל, וועלכע האָט נים אויפגעהערט
צו לאַכן אַלע מאָל העכער און שטאַרקער ; קוקנדיק אֵף איר, האָט זיך
אײַזענשטאַדט ניט געקאַנט אײַנהאַלטן און האָט זיך אויך צעלאַכט, ניט
וויסנדיק אַף װאָס און אַף ווען. . . פאַר דעם דאָזיקן יונגן מענטשן, װאָס
האָט ליב געקריגן ראָזען פונעם ערשטן מאָל, װאָס ער האָט זי דערזען
באַ בערטען אין זאַל, איז גענוג געווען צו זען, וי זי לאַכט, ער זאָל זיך
אויך צעלאַכן, אָדער דאָס האַרץ זאָל אים קלעמען, ווען ער דערזעט טרערן
אָף ראָזעס אויגן..,
דאָס נײַנצנטע קאַפּיטל
די מאַדאָם פרידמאַן װײַזט זיך אַרױס אַלס די בעסטע דיפּלאַמאַטן,
און אונדזער יונגער פּרינץ האָט חרטה אַף דער גאַנצער מעשה
די מאַדאַם פרידמאַן, אַז זי איזן איבערגעבליבן אין דער גרויסער
שטאָט אַליין, אָן דעם זון, האָט זי ניט געחלשט און ניט געויינט און
ניט געליאַרעמט ; זי האָט נאָר געגעבן אַ דעפּעשע אַהים צום מאַן און
האָט באַקומען אַן ענטפער פון אים, אַז מאיר פורמאנס טאָכטער אין
אויך אַנטלאָפן, -- האָט זי שוין פאַרשטאַנען די גאַנצע געשיכטע און
איז צוריקגעקומען אַהים. זי האָט געװוסט, װי װײַט געבאלעװעס און
געפּיעסטעט איר בך-יחיד איז. פלכה פרירמאַן האָט באַלד פאַרשטאַנעןן,
אַז זײַן פײַערדיקע ליבע צו דער ,שװאַרצער" ראָזע װועט געווים לאַנג
ניט דויערן ; זי װעט אים ניך נמאס וערן, אַוי וי עס פלעגט אים
נמאס ווערן יעדע זאַך אין די קינדערשע אאָרן.
און ווירקלעך ! לאַנג האָט אונדזער יונגער געבאַלעװעטער העלד
ניט געקאָנט אויסהאַלטן מיט זײַן ליבע צו דער .שווארצער" ראָזע, נאָכן
ערשטן טשאַד איז זײַן צעהיצטע פאַנטאַזיע באַלד אָפּנעקילט געװאָרן,
138 שלום עפֿיכם
און ער האָט פּלוצים דערפילט אַף זיך אַ שװערע משא: ער האָט א
װײַבב... די פריוהייט האָט ער שוין אָנגעוווירן אַף שטענדיק... פון
דעם דאָזיקן געדאַנק איזן אים קאַלט געװאָרן אין אַלע אברים: װאָס
הייסט דאָס ? וויָאַזױ איז דאָס געשען ? און װאָס וועט זײַן װײַטער 9 .
אמת, עס זײַנען געווען מינוטן, בעת ראָזע פלעגט זיצן מיט אים
צוזאַמען, און אירע שיינע געקרײַזלטע האָר זײַנען געלעגן צעװאָרפן אַף
זײַנע הענט, און אירע פײייערדיקע אוינן האָבן אף אים געקוקט פול מיט
ליבע, --- דעמאָלט איז אים געווען ניט אַזױ שלעכט; נאָר אַז ער איז
געבליבן אַליין אַף אַ שעה און זײַנע שװאַרצע געדאַנקען האָבן זיך אים
צוריקגעקערט, איז אונדזער יונגער העלד געווען באמת אַן אומגליקלעכער
מענטש, ליגנדיק מיטן פּנים אַרױף אַף דער סאַמעטענער סאָפע, אויס-
ציִענדיק די פים אַפן טיש און פּײַפנדיק פון ניט האָבן וואָס צו טאָן
זײַנען אים ווידער אַרויפגעקומען שלעכטע געדאַנקען און עס האָט זיך
אים טאָרגעשטעלט, אַן ער האָט פאַרשפּילט, לחלוטין פאַרשפּילט זײַן
לעבן אַף דער וועלט, -- און דורך וועמען? דורך ;איר"! דורך אֶט
דער דאָזיקער שואַרצער ראָזע, װאָס װאַרפט זיך אים אַלֶע מינוט אַפן
האַלדז און קושט אים און האַלובעט אים, -- װאָס װויל זי פון אים ?
װאָס האָט זי צו אים 4 פאַר װאָס און פאַר ווען האָט זי אים באַגראָבן
יונגערהייט דאָ, אין דעם דאָזיקן קליינעם שטיבל?..
און ביסלעכװײַז-ביסלעכװײַז האָט אונדזער העלד אָנגעהויבן פילן
צו זײַן געליבטער ראָזען עטװאָס פאַרדראָס, אַ מין שנאה. עס זײַנען
געווען צווישן. די , ליבנדע? אַזעלכע מינוטן, ואָס זי אין געהאַָנגען
באַ אים אַפן האַלדז און איז אױיסגעגאַנגען װי אַ ליכט פאַר גרויס גליק,
און ער האָט זי אין דער זעלבער מינוט ניט געקאָנט סובל זײַן און איז
געווען אויסער זיך פאַר כעס : ,װאָס װוי? זי פון מײַן לעבן האָבן ? פון
װאַנען האָט זי זיך גענומען ?7 .. נאָך מער האָט אים געברענט אֵף זײַן
חבד אײַזענשטאַדט : ,װאָס האָט געװאָלט האָבן פון מיר אָט דער דאָ-
זיקער שוטה מיט די גלעזערנע באַנקעס 74... -- און אונדזער געפּעס-
טעטער פרינץ האָט אױסגעלאָזט זײַן גאַנץ ביטער האַרץ אַף זײַן חברס
קאָפּ; ער האָט איבערנעגעבן ראָזען, אַז ער האָט פײַנט אײַזענשטאַרטן
אַז אָט דער דאָזיקער בחור מיט די גלעזערנע באַנקעס פאַרגינט אים ניט
דאָס גליק און אין אים אַ דם-שונא, אַז אײַזענשטאַדט האָט ליב זיך
אומעטום אַרײַנצומישן, װווּ מע בעט אים נישט...
קינדערישפּי5 159
ראָזע זעט, אַז איר באָריס איו עפּעס צעפלאָכטן, אַן עפּעס פעלט
אים, --- נאָר זי ווייס ניט װאָס. פרענט זי אים מיט דער גרעסטער
צערטלעכקייט : |
-- װאָס איז דיר, באָריס ? װאָס פעלט דיר? װאָס זאָל איך דיר
טאָן אַזעלכעס ? דו וייסט דאָך, אַז איך בין גרייט אין פײַער, אין
װאַסער, אין עק וועלט, שטאַרבן צוליב דיר, באָריס !
דערויף האָט איר באָריס געענטפערט, אַז מע פוז זיך אַמאָל איבער"
בעטן מיט די עלטערן, אַז אַנדערש קאָן ניט זײַן : מע מוז זיך אונטער.
געבן. זײַן מוטער האָט אים אַזױ ליב, אַז זי װעט אים באַלד מוח? זײַן;
זי װועט איבערגעבן דעם פאָטער און וועט פּועלן, אַז ער זאָל אויך געבן
זײַן הסכמה.. .
--- נו, באָריס, פאַרװואָסיזשע דען ניט ? נו, לאָמִיר פאָרן! פאָרן
מיר 9..
-- גיין, נאַרעלע, ביידע טאָרן מיר אַצינד נאָך ניט פאָרן, עם אין
נאָך צו פרי, איך מוז פריֶער אַליין זיך דורכפאָרן, און נאָכדעם... דו
פאַרשטייסט צי ניין 4...
אַף אַ מינוט בלײַבט זי זיצן טױט; עס האָט זיך איר אָפּנעריסן
אין האַרצן. דער געדאַנק, אַז ער וועט אַװעקפאָרן און זי װועט דאָ בלײַבן
אַליין, פאַרגליווערט איר דאָס בלוט. נאָר זי זעט, אַז ער ויל אַזױ, אַן
באָריס וויל אַזױ, פאַלט זי אים אַפן האַלדז און זאָגט אים מיט טרערן :
--- ביסט גערעכט באָריס, ביסט גערעכט; דו דאַרפסט פריער
אַליין זיך דורכפאָרן .. . אַף אַ קליינער צײַט, אַיאָ, באָרים ?
-- אַף אַ וואָך אָדער אֶף צוויי, ניט מער !
--- ניט מער, באָרים, ניט מער, מיין טײַערער !
און ווידער אַ לאַנגער, א הייסער קוש דורך טרערן |
דאָס האָט אים אַזױ באַנומען, אַז ער האָט זי אין דער דאָזיקער
מינוט ערנסט ליב געהאַט און איז איר געווען דאַנקבאַר פאַר די פרייחייט,
װאָס זי שענקט אים,.. זייער געזענענען זיך איז געווען אַזױ רירנד,
אַז אפילו אײַזענשטאַדט האָט שטילערהייט, אָן דער זײַט, געלאָזט אַ
טרער...
צוויי טעג האָט ראָזעס פּאַרטרעט באַנלײט באָריסן, און אים האָט
זיך געדאַכט, אַז אין װאַגאָן, װוּ ער איז געזעסן, זײַנען געשטאַנען קעגן.
אים אירע שווארצע פֿײַערדיקן אוינן. נאָר קוים איז ער געקומען אַהיים
0. שלום עפֿיכם
און איז אַרײַנגעפאַלן צו מלכהן אין די הענט אַרײַן, אַזױ האָט ער אַלץ
פאַרגעסן,
אַז די מאַדאַם פרידמאַן האָט פּלוצים באַקומען די פריילעכע דע-
- פּעשע פון איר זון, איז זי געווען אַזױ גלײַבגילטיק, פּונקט װי זי האָט
| נאָך פריִער געװוּסט די שעה, ווען איר באָריס װועט קומען. דאָך האָבן
איר די הענט געציטערט אַזױ שטאַרק, אַז זי האָט זיך אַליין ניט געקאַנט
אָנטאָן און האָט געמוזט אַרײַנרופן דאָס דינסטמייד?, וועלכע האָט באַ-
מערקט, אַז די מאַדאַם איז עפּעס שטאַרק צעטראָגן, און האָט דאָס באַלד
איבערגעגעבן אליקן, און אליק האָט דאָס די רגע אָפּנעטראָגן צו בערטע
דער גרושה און אין נאָך עטלעכע ערטער, אַזױ אַז דעם זעלבן טאָג אין
שוין אַרױס א קלאַנג אַף דער גאַנצער שטאָט, אַז די מאַדאַם פרידמאַן
האָט דערהאַלטן אַ דעפּעש און איו אַרױסגעפאָרן צום װאַקואַל אַקעגן
דעם זון מיט דער שנור... דאָס האָט אָנגעמאַכט אַזאַ רעש, אַז עס
זײַנען באַלד נאָך איר נאָכגעפאָרן די מאַדאַם שפּינלגלאָז, די מאַדאַם
רעגנבוינן און די מאַדאַם שטעכנהאָלץ... מיטן מאַן האָט זי וועגן דעם
ניט גערערט: מאָטל האָט שוין פאַרשטאַנען, װאָס דאָס באַטײַט. ער
האָט זי נאָר א פרעג געטאָן :
--- מלכה ! ער פארט ?
--- ער פאָרט,
---. אַליין ?
--- אַליין, .
דער צוג איז אָנגעקומען ,און באָריס איז אַרױסגעשפּרונגען פונעם
װאַגאָן אַ בלאַסער;: ער האָט צוויי נעכט ניט געשלאָפן. ער האָט אַראָפּי
געלאָזט דעם קאָפּ און איז געבליבן שטיין אֵף איין אָרט, װי אַ באַגראָ-
בענער. מלכה איז צוגעגאַנגען צו אים און האָט אים אַרומגעכאַפּט קושן,
--- באָרים {. .
--- מאַמע !...
+ : : * * + 3 :: + + 4 : + +
מלכה האָט צונערופן דעם עקיפּאַזש און האָט זיך אַרײַנגעזעצט
מיטן זון. זי האָט אים ניט געשטראַפט, ניט געפרעגט גאָרניט, כמעט
גאָרניט גערעדט: זי האָט שוין געװוּסט אַלצדינג --- װאָס װעט זי באַ
אים פרעגן ? װאָס װועט ער איר דערציי?לן? ער האָט אַנידערגעלײיגט
זײַן קאָפּ באַ איר אַף די הענט און האָט גענומען וויינען, זי האָט אים
= יי א : = 5 5
יא 0 5 2 2 ב., הש ן /מנן. 2 22 2 6 אל ר א יב. / יאמטט 8 2 226 בי 9 :
הליענ ראג אל לק יע על לכל רע אט טי ר דק ריט קר שיב? בר 21 2
1 א בע יב עשר ניעביר וי עיף 2'ה 1 2 /עמט :
קינ דע ר - ש8 יפ | 14
געלאָזט זיך אויסוויינען. זי האָט אים געקרײַולט זײַנע. לאַנגע בלאַנדע
האָר, און האָט נאָר געזאָגט: ,מײַן קינד! מײַן קינד!" קומענדיק
אַהים, האָט זיך אונדזער יונגער העלד אַרומגעװאַשן, אַרומגעראַזירט,
אָנגעטאָן, באַשפּריצט זיך מיט אָדעקאָלאָן און איז געװאָרן ווידער דער
זעלבער לעבעדיקער און פרישער באָרים, װאָס פריער, דעם פאָטער האָט
ער געטראָפן אין קאַבינעט איבער די חשבונות מיט אַ פעדער אין די
ציין,
--- װאָס מאַכסטו, פּאַפּאַ?
-- אַזאַזאַ? ! -- האָט אים דער פאָטער געענטפערט, קוקנדיק אין
די חשבונות, און האָט אים אונטערגעשטעלט די לינקע באק אה אַ קוש
טאָן. נאָכדעם איז ער אַרײַנגעגאַנגען ווידער צו דער מוטער און איז איךר
געפאַלן אַפן האַלדז. ער האָט איר געװאָלט אָנהייבן דערציילן אלץ, אַלץ ;
נאָר זי האָט אים איבערגעשלאָגן, זאָגנדיק צו אים מיט אַ געלעכטער:
--- קינד ! מיר ועלן נאָך צײַט האָבן צו ריידן וועגן דעם אויךף;
איצט דאַרפסטו גיין צום טיש עפּעס איבערבײַסן.
באָם טיש האָט באָרים געגעסן מיט גרויס אפּעטיט, זייער פיל
גערעדט, דערציילט חידושים פון דער גרויסער שטאָט, און די מוטער האָט
אים אויסגעהערט מיט אַ צופרידן שמייכעלע אף די ליפּן, גלײַך וי עס
װאָלט צווישן זיי גאָר נישט פֿאָרגעפאַלן, גלײַך װי ער האָט זיך זייער
פײַן אויסגעשטעלט קעגן זיך, קעגן זײַנע עלטערן, קעגן גאָט און לײַט..
דער װײַן, דאָס באַגעגעניש מיט דער מוטער, די שיינע צימערן מיטן
ווייכן גרױיסאַרטיקן מעב? האָבן אויפגעבונדן די צונג פון אונדזער יונגן
העלד, און ער האָט איבערגעגעבן זײַן מוטער אַ לאַנגע געשיכטע, די נאַנ-
צע געשיכטע, װאָס מיט אים האָט פּאַסידט, מיט אַלֶע קלייניקייטן און
מיט דער גאַנצער עפנטלעכקייט און תמימות,
אין דער צײַט, װאָס באָריס האָט דערציילט, איז די מאַדאַם פריד"
מאַן געזעסן אין אַ וויינן סאמעטענעם פאַטע? און אים אויסגעהערט מיט
אַ זיס שמייכעלע אֵף איר געזונט און פריש געזיכט, גלײַך װי באָריס
װאָלט איר דערציילט אַ שיינע מעשה פון א בוך. מלכחהס צופרידן געויכט
האָט נישט אױסגעזאָגט װאָס עס האָט זיך געטאָן בא איד אין האַרצן
ווען זי האָט דערהערם, אַז אָס דאָס דאָוזיקע קליינע שװאַרצע מיידעלע,
אָט די דאָזיקע ,קאַרלעטשקע? מיט איר טײַערן בז"יחיד האָבן דרײַ יאר
כסדר געפירט צווישן זיך אַ שטילן ראָמאַן, און זי, מלכה, האָט נישט אָנ-
142 - שלום עליכם
געהויבן צו וויסן פון קיין , פּותר" און פון קיין ?חלום" !
.א! -- האָט זיך מלכה געקלערט. --- זי דאַרף זײַן אַ גוטע סחורה !
נאָך א בעסערע, וי די מאַמע אירע, די יאַשטשערקע !... און די דאָזיקע
,קאַרלעטשקע? איז הײַנט מײַן שנור, מײַן זונס ווייב ?.... און מיין באָ-
ריס האָט שוין אַ װײַב ? און אַם װאָסער אופן ? און איך זאָל דאָס אַזױ
איבערלאָזן ? --- אָ, ניין !..
נאָר דאָס איז געווען אירע אינעװוייניקסטע געפילן; אױיסנװײיניק,
אַפן פּנים, איז זי געווען נאַנץ רויק, אַ ביסל וי פריילעך, און אַז באָריס
האָט געענדיקט זײַן דערציילונג מיט טרערז אף די אויגן, האָט זי פאַר-
שטאַנען, אַז איר זון הייבט שוין אָן חרטה האָבן אַף דער גאַנצער מעשה,,.
און אַצינד איז דאָ צײַט צו פאַרכאַפּן, פאַרריכטן, זי האָט אים געגלעט
זײַנע לאַנגע בלאַנדע האָר און האָט צו אים געזאָגט ;
--- נו, מײַן קינד, גענוג, גענוג. שוין צײַט רוען, שוין צײַט שלאָפן...
--- ניין, מאַמע, ניין ! איך וויל, אַז דו זאָלסט מיר זאָנן, אַז דו ביסט
מיר מוח?... איך וויל, דו זאָלסט מיר צוזאָגן, אַז דו וועסט מיך ניט פאַר-
לאָזן, אַז דו וועסט מיר העלפן ! דו ביזט אַזאַ קלוגע, אַזאַ גוטע 1...
--- קינד ! --- האָט זי אים געענטפערט, אָפּװישנדיק מים אירע יי
כע װוײַסע הענט זײַנע טרערן. --- קינד ! פאַרװאָס זאָל איך דיר מוחל
זײַן ? .װאָס האָסטו אַזעלכעס פאַרזינדיקט ? װאָס כיטרע מענטשן האָבן
! דיך געװאָלט אַרײַננאַרן אין זאק אַרײַן ? װאָס אַפּעריסטן האָבן געװאָלט
זיך באַנוצן מיט דײַן רײַכטום ?... דאַנק און לויב גאָט, װאָס דו האָסט
אַ מוטער, וועלכע וועט איר לעבן אַװעקגעבן צוליב איר קינד... דו האָסט
גוט געטאָן, װאָס דו האָסט מיר אַלץ אַנטדעקט און נישט פאַרלייקנט קיין
זאַך. פון הײַנט אָן בין איך דײַן איינציקער העלפער, און אף מיר מעגסטו
זיך פאַרלאָזן מער וי אַפף אַלע דיינע גוטע פרײַנט, װאָס מיינען זייער איי-
גענע טובה און דײַן קעשענע... |
די גאַנצע נאַכט איז אונדזער יונגער העלד אָפּגעשלאָפן, אויסגע-
צייכנט, און װי נאָר ער האָט געעפנט די אויגן, האָט ער זיך אָנגעהויבן
אַרומקוקן אַף אַלֶע זײַטן. ער האָט פאַרגעסן, װוּ איז ער און װי קומט ער
אַהער ? דער גילדענער שפּאֲלִיר פון די הויכע וװוענט, דער גרויסער סאַ-
מעטענער קאָװוױיאָר באַ דעם בעט, די הויכע גלענצנדע קאַלאַנעס מיט די
ליכטיקע פענצטער, דאָס טײַערע מעבל מיט די גרויסע בראַנזענע שפּיג-
לען -- דאָס אַלץ, פון וועלכן ער איז שוין אַ ביס? אָפּגעוװױנט געװאָרן,
קינדערישפּיפ. / 148
האָט אים אויסגעוויזן וי אַ חלום. אין דער דאָזיקער מינוט איז אַרײַנ-
געקומען זײַן מוטער מיט איר זיס שמייכעלע אף די ליפן. באָריס האָט
זיך אין איין אויגנבליק דערמאַנט אין אַלץ, |
--- שטיי שוין אויף, קינד, שוין צײַט פֿאָרן,
--- די רגע, מאַמע, די רגע, אָט טו איך זיך אָן ! --- און באָריס האָט
זיך גענומען אָנטאָן { נאָר וי איבערראַשט איז ער נעווען, אַז פאַר זײַנע
אויגן איז געלעגן אַ שפּאָגל-נײַער קאָסטיום, נאָרװאָס פון דער נאָדל
אַרױס ! דאָס איז געווען אַ סורפּריז פון זײַן מוטער,
| אין פאַרלויף פון דרײַ װאָכן חאָבן זיי צווישן זיך קיין איינציק װאָרט
ניט גערעדט וועגן דעם, װאָס באָריס האָט געװאָלט ריידן, און אַזױ האָבן
זיי זיך צוגעגריים אין וועג ארײַן -- קיין אױסלאַנד פאָרן אֶף אַ גאנצן
ווינטער. אַז זיי זיינען געקומען קיין װאַרשע, האָבן זיי זיך אָפּנעשטעלט
אין דער דאָזיקער שטאָט אַף עטלעכע טעג, ונ די מאַדאם פרידמאן האָט
באַדאַרפט אײַנקויפן אַ טואַנספּאָרט פאַרשיידענע סחורות. זי האָט באַ-
קאַנט געמאַכט איר זון אין עטלעכע גאנץ רײַכע הײַזער, װווּחין מען האָט
אים געבעטן אַף אוונט-ברויט אָדער אף מיטאָג. זי האָט אים אויך באַ-
קאַנט געמאַכט מיט דער רײַכער פירמע עסינמאַכער". און אַזױ האָבן
זיי פאַרבראַכט אין דער גרויסער שטאָט װאַרשע, אף דער נאַכט זײַנען
זיי געווען אין טעאַטער, און באָריס איז געקומען צוריק מיט א קאָפּװײ-
טיק, ליגנדיק אין בעט, האָט ער זיך דערמאַנט. אָן דעם, װאָס ער האָט
צו ריידן מיט דער מוטער; ער האָט דאָס געלאָזט אַף מאָרגן, אַה שפּעטער...
די גאַנצע נאַכט האָט ער געזען שלעכטע חלומות, און ראָזעס גרוי"
סע, שװאַרצע, טיפע אויגן, וועלכע ער האָט שוין כמעט פאַרנעסן, האָבן
זיך אים געפּלאַנטעט א גאַנצע נאַכט פאַר זײַנע אויגן. נאָר אף מאָרגן,
ווען ער איז געקומען צו דעם באַנקיר עסינמאכער מיט א וויויט, און מען
האָט אים אײַנגעלאָדן אַף אָנבײַסן און נאָכדעם אין טעאַטער, אין ער
געװאָרן ווידער מונטער און פריילעך, און דעם באַנקירס עלטערע טאָכ-
טער, די מאַמזעל עסיגמאַכער, מיט אירע גרויע אוינן, מיט איר הויך
געשטאַלט און מיט אירע איידעלע מאַניערן, האָט אַף אים געמאַכט אַ
היבשן אײַנדרוק. די מוטער האָט אים געזאָנט, אז דער דאָזיקער מאמזעפ
גים דער באַנקיר עסיגמאַכער נדן ניט מער און ניט וינציקער פון אַ
האלבן מיליאָן רובל,
144 שלום עלּיכם
;אהאָ! -- האָט זיך אונדזער נאַאיווער העלד געטראַכט. -- אַהאָ !
אַ האַלבן מיליאָן רוב? נדן ? נישקשה פון אַ נדן, כ'לעבן! ...
נאָר גענונ ! גענוג שוין אונדז נאָכצוניין טריט באַ טריט אונדזער
יונגן העלד, וועלכער האָט עס געוויס באַ אונדז נישט פאַרדינט. מיר וועלן
זיך בעסער אומקערן צו אונדזערע צוויי ערלעכע פרײַנט, פּינחס אײַזענ-
שטאַדט און בערטע שימשעלביין, און וועלן איבערגעבן אַ גאַנצע רייע
פון זייערע בריוו, װאָס זי האָבן אין יענער צײַט געשריבן איינער צום
אַנדערן. |
דאָס צװאַנציקסטע קאַפּיטל,
קאָרעספּאָנדענץ
א.
פון פ5ּ. אײַזענשטאַדט צו ב. שימשעלבין.
, מײַן גוטע בערטע !
תא וווננדערלעכע זאַך, כ'לעבן, אַ װוּנדערלעכע זאַך ! וי אַזױ האָבן
מיר דאָס ניט אַרױסנעזען פריער, אַז סוף-כל?-סוף װעט אַזױ זײַן? און
פאַרװאָס האָב איך אים געלאָזט אַװעקפאָרן אַלײן, אָן איר? אמת, זי
האָט אַלֵיין געװאָלט בלײַבן דאָ, װאַרטן ביז ער װועט זיך אַביסל דורב-
פאָרן אַהיים און וועט זיך אומקערן; נאָר איך האָב דאָס ניט געטאָרט
דערלאָזן, איך בין מער שולדיק פון באָריסן; איך האָב געהאַט ביד ניט
אַרױסלאָזן אים פון דאַנען... נאָר װאָס זאָג איך ? עס איז גאָר אוממעגלעך
געווען אים צו האַלטן ; ער איז געווען אַזױ אומגליקלעך, אַזױ פאַרזאָרגט,
אַז איך אַלײַן האָב אף אים רחמנות געהאַט, איך האָב געזען, אַז ער עסט
זיך, אַז ער װעט דאָס נישט אוױיסהאַלטן, ער װעט באַנאַכט אַנטלױפן, וי
אַ ננב, און דאָס װאָלט פאַר איר נאָך ערגער געווען... די לעצטע עטלעכע
טעג. האָט ער ניט געגעסן, ני טגעטרונקען, ניט געשלאָפן; אַרומגעגאַנגען
איבער דער שטוב, וי אַ שאָטן, פינצטער וי די ערד, ניט גערעדט קיין
קינדערישפּיל | | 148
וואָרט, נאָר געזיפצט און געגלעט זיך די האָר... אַך, בערטע, בערטע!
װאָס האָבן מיר געטאָן צו װואָס האָבן מיר זיך אַזױ געכאַפּט זיי צו-
נויפבינדן, נישט באַקלערט און נישט באַטראַכט ? מיר, נאָר מיר, זײַנען
שולדיק אין דעם אַלּעם ! די צײַט װאָלט אַלײן געטאָן אירס; ווען מיר
זאָלן זיי נישט געווען מיטהעלפן, װאָלטן זיי אפשר געווען ביירע גליק-
לעכער, אַצינד איז זי אומגליקלעך ;אַזױ אומגליקלעך, אַז נאָר איך און
איר קאָנען זי פאַרשטײן... זי איז נאָך מער.אומגליקלעך דערמיט, װאָס
זי האָט נים פאַר וועמען אַרױסצורײידן איר האַרץ, פאַר וועמען אויסצוגיסן
אירע טרערן ! ערשט הײַנט בין איך געווען באַ איר; זעענדיק איר טויט
פּנים, אירע נעשװואַלענע אויגן, בין איך געשטאָרבן פאַר שרעק; זי האָט
מיך אָפּנעזידלט וי תמיד ;
ח--- איר זײַט, אַפּנים, געקומען מיר באַוויינען? צי איר זײַט
געקומען מיך טרייסטן, אויסריידן דאָס האַרץ ?... איר זאָלט ניט מיינען
אײַיזענשטאדט, אַז באָריס איז באַ מיר אַזױ נידעריק געפאַלן, וי באַ אײַך
אין אײַערע אוינן |.. איך קען אים בעסער, וי איר קענט אים! וען
ער זאָל קאָנען, װאָלט ער שוין לאַנו געקומען. מסתמא קאָן ער ניט;
מסתמא לאָזט מען אים ניט... אָדער אפשר איז ער ניט געזונט.. אפשר
איז ער אַזױ שלאַף, אז ער קאָן מיר אפילו ניט שרײַבן.. ער קער געוויס
זיין שלאַף ! ער איו נעבעך שלאַף! איר ווייסט דערפון נאַנץ גוט, און
ווילט מיר ניט אויסזאָגן ! איר באַהאַלט פון מיר ! איך. ווייס, איך ווייס!...
איך קען אײַך, אײַזענשטאַדט, איך קען אײַך! איר האָט תמיד ליב בא-
האַלטן ! איר ווילט מיך מוטשען ! איר מוטשעט מיך ! װאָס האָט איר
צו מיר ? {...
קאיך האָב געבראַכט דעם דאָקטער, וועלכער האָט געפונען, אַז זי
האָט היץ. דער דאָקטער זאָגט, אַז זי איז ניט מיט אַלעמען, אַז מען דאַרף
זי אָפּחיטן, װײַל זי איז.., איר פאַרשטײיט ? איך בעט אײַך, בערטע, ניט
מיר אַן עצה, װאָס טוט מען ? איר ווייסט בעסער; איך קאָן אַליין גאָר
ניט טאָן|... איך האָב שוין געשריבן באָריסן עטלעכע בריוו; ער ענט-
פערט מיר ניט. אפשר איז ער שוין ניט דאָרטן, אין אײַער שטאָט ? װאָס
טוט מען ? װאָס טוט מען 3 דאָס ביס? געלט, װאָס ער האָט איבער.
געלאָזט, הייבט שוין אָן אויסגיין. דער דאָקטער גייט צוויי מאָל אין טאָג.
די אַפּטײיק שלינגט אײַן אַ סך געלט, די הוצאות אין שטוב זײַנען גרויס,
ווי פריער, און איבערמאַכן אַנדערש לאָזט זי ניט; זי זאָגט, אַז באָרים
146 שלום עליכם
וועט קומען און װועט זי טרעפן אין אַן אַנדער לאַגע, װעט ער זײַן אומ"
צופרידן... איר פאַרשטײט, װאָס דאָס הייסט ? באָריס, װאָס האָט זיך
ניט געשעמט צונעמען די הונדערט רובל, וועלכע איך האָב אָפּגעלײזט
פאַרן עקיפּאַזש מיט די פערד, װועט זײַן אומצופרידְן דערמיט, װאָס זײַן
אומגליקלעכע ראָזע װועט ניט זיצן אין פיר צימערן מיט ווייך מעבל, וי אַ
גרעפן !... נעכטן האָב איך זי פון דער זײַט אַ פרעג געטאָן, צי האָט זי
נאָך עפּעס געלט, צי דאַרף זי געלט ? װאָלט איר באַדאַרפט הערן, וואָם ,
פאַר א תשובה זי האָט מיר געגעבן, וי אַזױ זי האָט זיך געפילט באַלײ-
דיקט פון דער פראַנע! |
;אַך. גוטע בערטע! גיט מיר אַן עצה, װאָס טוט מען? וװיָאַזױ
ראַטעװעט מען אִפּ דאָס אָרעמע קינד, וועלכן מיר אַליין האָבן אין אַזאַ
אומנליק אַרײַנגעפירט. שרײַיבט מיר, טאָמער ווייסט איר עפּעס פון באָי
דיסן ? װוּ איז ער ? װאָס טוט ער ? װאָס פּלאַנט ער טאָמער קאַנט
איר אים זען און מיט אים איבערשמועסן ? יאָ, יאָ, אַ ווונדערלעכע זאַך,
כ'לעבן, אַ וו:נדערלעכע זאַך ! וי בלינד מיר זײַנען ביידע געוועזן !
.מיט דער גרעסטער אומנעדולד דערװואַרט איך פון אײַך אַ תשובה.
,אײַער בעסטער פריינט פּ. אײַזענשטאַדט".
ב.
פון בערטע שימשעלביין צו פּ. אײַזענשטאַדט.
,טײיערער פרײַנט אײַזענשטאַדט !
;זעט װאָס איר האָט אָנגעמאַכט! זעט, װי גאָט צאָלט אײַך דער"
פאַר, װאָס איר האַלט אונדז, פרויענצימער, פאַר גאָרנישט ! איר מיינט,
אַז נאָר איר זײַט קלוג, אַז נאָר איר האָט שכל !... איך פרעג אײַך? פאַר"
װאָס האָט איר מיך פריער ניט געלאָזט קומען צו אײַך? איך װאָלט
נישט דערלאָזט, אַז באָריס זאָל אַװעקפאָרן און ראָזע זאָל איבערבלײַבן
אַליין, באַ אַזאַ טרויעריקער לאַגע ! איך, װאָס האָב אַליין איבערגעלעבט
כמעט דאָס זעלבע, װאָס ראָזע לעבט איצט איבער, װאָלט שוין גע"
ווגסט װאָס צו טאָן !... נאָר,. אײַזענשטאַדט, איר זײַט פון תמיד אַן אַ
סקעפּטיק. ס'טייטש, ויָאַזױ קאָנט איר נאָר רעכענען אַזעלכעס אַף
אונדזער אָרנטלעכן באָריסן, וועלכער --- דאָס איז באַ מיר זיכער וי דער
טאָג --- וװועט חײַנט-מאָרגן קומען צוריק צו ראָזען ! גלויבט מיר, אַז ער
א א
קינדערישפיל | 147
איז גלײַך אומגליקלעך וי ראָזע, און זי איז גערעכט, װאָס זי פאַרענט-
פערט אים, דאָס, װאָס עס האָט זיך נעטראָפן אַצינד, האָט מען באַדאַרפט
דערװאַרטן פריער; איך האָב אײַך ניט איין מאָל געזאָגט, אַז קיין גליק-
לעכע ליבע איז גאר אַף דער וועלט ניטאָ, אַז יעדע ליבע מוז זיך ענדיקן
טרויעריק, אַז דאָס גאַנצע לעבן אין אַ שרעקלעכע טראַגעדיע...
זדאָס, װאָס איך יל אײַך אַצינד שרײַבן, איז זייעריזייער ניט
פריילעך : די מאַדאַם פורמאַן, ראָזעס מוטער, איז נעכטן געשטאָרבן...
גאָט זאָל אײַך אָפּהיטן פון צו זאָגן דאָס ראָזען ! די דאָזיקע אומגליקלעכע
פרוי, װאָס האָט אַזױ ליב געהאַט איר איינציק קינד, איז אױסגעגאַנגען
מיט אַ קללח אַף די ליפּן.,. איר דאַרפט זיך שטויסן, וועמען זי האָט גע-
שאָלטן : זי האָט אײַך גערעכנט פאַר איר מלאך-המות, און איר דאַרפט
איר מוח? זײַן -- זי איז גענוג אָפּנעקומען אָף דער וועלט |... איך קאָן
זיך אָן טרערן ניט דערמאַנען, װאָס זי האָט איבערגעטראָגן פון איר מאַן
דעם דעספּאָט די לעצטע צײַט. זי חאָט שוין באַ אים לאַנג פון קיין וועלט
ניט געוווסט; נאָר זינט די טאַכטער איז אַנטלאָפן, איז מאיר פורמאַן.
געװאָרן ערגער וי אַ ווילדע חיה. ער האָט איר אַלֶע מינוט געשטאָכן
די אויגן מיט די אױיסגעלאַסענע טאַכטער, װאָס איז אַנטלאָפן מיט אַן
אָרעמען סטודענט (איר פאַרשטײט כאָטש, אײַזענשטאדט, וועמען מען
מיינט דאָ ?...). און צײַטנװײַז, אַז זי האָט שוין נישט געקאַנט איבער"
טראָגן און האָט אים געענטפערט מיט אַ װאָרט אָדער צוויי, האָט ער זי
געטריבן פון שטוב און האָט איר געשריען :
ח--- גיי דיר צו דײַן טאָכטער, צו דער מופקרת !... איר מיינט, איר
וועט מיך ירשענען לעבעדיקערהייט (,..
,אַז זי איז שלאַף געװאָרן, האָט ער נישט געװאָלט רופן דעם דאָק-
טער,.. די דאָזיקע אומגליקלעכע פרוי האָט געצאַנקט, װי א ליכט. ער
האָט נישט צוגעלאָזט צו איר קיינעם; ער האָט פאַרטריבן אַלֶע קרובים.
איך האָב זיך נים געטאָרט װוײַזן פאַר זײַנע אוינ; ער האָט כסדר גע"
זאָגם, אַז ער װעט מיך פאַרשיקן אין סיביר... נאָר צום סוף, אַז ער האָט
דערזען, אַז זײַן װײַב גייט שוין אויס, האָט ער אַראָפּגעבראַכט אַלֶע דאָק-
טוירים פון דער שטאָט. ער איז אַרומגעלאַפן, וי אַ משוגענער. ער האָט
געװאָרפן די שליסעלעך. ער האָט געעפנט דעם קאַסטן און האָט געשריען :
ח--- ראַטעװעט ! ראַטעװעט ! נעמט וויפ? איר ווילט -- און ראַ-
טעוועט !
148 | שלום עלֿיכם
,ער האָט מיך געשיקט רופן. איך האָב נישט געגלויבט מײַנע אויגן :
ער איז געווען פאַרװויינט, צעפלאַכטן, און האָט ניט געקאָנם אײַנזיצן
אַף איין אָרט. ער האָט מיך געכאַפּט פאַר אַ האַנט און האָט מיך צוגע-
פירט צום בעטל, וו זײַן אומגליקלעכע װײַב איז געלעגן באַ די לעצטע
גראַדן. |
--- דו זעסט, טײַבעלע? -- האָט ער איר געזאָגט, אײַנבױגנדיק
זיך צום בעטל. -- דו זעסט, טײַבעלע? דאָס האָב איך דיר געבראַכט
בערטען. דו זעסט, טײַבעלע ? אָט דאָס איז בערטע.. |
,טײַבעלע האָט שוין ניט געזען און ניט געהערט. אין צוויי שעה
אַרום איז זי שוין געווען אַה דער אמתער וועלט,
;נאָר דער דאָזיקער אומגליקלעכער פרוי איז אָנגעצייכנט געוען
נישט אַזױ גרינג צו קומען אַהין, וו זי האָט באַדאַפט געפינען איר רו...
מאיר פורמאַן, װאָס האָט אַ שעה פאַר זײַן װײַבס טויט געװאָרפן מיט אַ
סך טויזנטער --- אַבי מע זאָל אים לעבעדיק מאַכן זײַן טײַבעלען, האָט
זיך נאָך איר טויט אײַנגעשפּאַרט און האָט מער ניט געװאָלט געבן דער
חברה-קדישא, וי דרײַסיק רובל. אַ גאַנץ מעת-לעת האָט ער זיך געדונ-
גען, װוי מען דינגט זיך פאַר אַן אָקס, --- ביז מען האָט קוים אויסגעריסן
באַ אים הונדערט רובל, איך בין נאָר ניט אימשטאַנד צו באַשרײַבן אײַך
די בזיונות, מיט די קללות, מיטן נאַנצן רעש, װאָס עס האָט זיך דאָ גע-
טאָן אין דעם מעת-לעת װאָס זײַן װײַב איז געלעגן אפ דער ערד און ער
האָט זיך אַרומגעטראָגן מיט די שליסעלעך און געטאַפּט דעם אײַזערנעם
קאַסטן ! |
אַנאָר איין זאך קאָן איך ניט פאַרשטיין : הײַנט פאַרנאַכט האָב איך
געזען אַרײַנגײן צו פורמאַנען אין הויף אַרײַן דעם הער מאָטל פרידמאן !
װאָס קאָן דאָס באַטײַטן ? אפשר איז ער אַזױ אַרײַנגעגאַנגען, מנחם-אבל
זײַן זײַן אַלטן חבר ?,,. איך קאָן דאָס ניט פאַרשטיין! איך האָב נאָר-
װאָס געשיקט אַהין מײַן מיידל, זי זאָל אַ קוק טאָן, װאָס איז דאָרטן און
װאָס טוט זיך באַ. פורמאַנען ?... דאָס מיידל איז געקומען און זאָגט, אַז
דאָרט איז שוין קיינער ניטאָ אַצינד; נאָר דער הער פורמאַן איז אַזױ
בייז, אַזױ צערייצט ! ער שרײַט אַף דער דינסט (ער האַלט איצט ניט
מער װוי איין דינסט --- אַן אַלטע ייִדענע, א קאַרגע, וי ער אלײַן), אַז
טאָמער װעט זי דאָס צווייטע מאָל אַרײַנלאָזן אָט דעם קעשעניק, אט
קינדערישפיל 0 149
דעם גנב, --- װעט זי האָבן באַ אים דעם טויט ! איך קאָן דאָס גאָר ניט
פאַרשטיין, װאָס דאָס באַטײַט |.. -
חאַך, אײַזענשטאַדט, אײַזענשטאַדט! איך בין אײַך מקנא אַף
אײַער פלעגמאַטישן כאַראַקטער, איר קאָנט אַלץ איבערטראָגן קאַלטבלן-
טיק, איר זײַט קיינמאָל ניט געווען קיין אומגליקלעכע פרויענצימער, און
אײַער האַרץ, וי איך זע אַרױס, איז נאָך גאַנץ פרײי פון דעם הייליקן גע-
מיל, װאָס ווערט אָנגערופן ,ליבע",.. איר ווילט נישט גלויבן, אַז באָריס
איז מיט זײַן גאַנץ לעבן איבערגעגעבן ראָזען. איר קאַנט דאָס ניט פאַר-
שטיין, אַיאַ + -- זאָג איך אײַך, אַז עס איז געוויס אַזױ !... אמת, איך
האָב דאָס פון באָריסן נישט געהערט, מחמת זען זיך מיט אים ביז אַהער
איז מיר נישט געווען מעגלעך בשום אופן ואופן .און איצט... איצט אין
ער ניטאָ ; ער איז מיט זײַן מוטער ערגעץ אַװעקגעפאָרן. מע זאָגט, אַז קיין
אויסלאַנד; נאָר עס איז ניט אמת ;: מײַן דינסטמיידל האָט געהערט פון
אליק דעם משרת, אַז די בריוו שיקט מען זיי קיין װאַרשע, ניט קיין
אױסלאַנד, איך רעכן, אַז צוליב דעם זײַנען זיי זיך דורכגעפאָרן קיין װואַר-
שע צו זייערן אַ פרײַנט אָדער אַ באַקאַנטן, בכדי די מײַלער פון אונדזערע
רכילותניקעס (איר געדענקט די מאַדאַם רעגנבויגן, שטעכנהאָלץ, שפּינל-
גלאָז א. ד. ג. ?) זאָלן פאַרשטאָפּט ווערן אַף אַ קליינער צײַט... און אי
זאָג אויך, אַז עס איז גאר קיין עולח ניט פון זייער זײַט, מחמת פון דעם
ערשטן טאָג נאָך אײַער אַװעקפאָרן פון דאַנען האָבן זיך דאָ די מײַלער
נאָך נים צוגעמאַכט ביז חײַנטיקן טאָנ. עס איז געווען אַזא גערודער אין
שטאָט, אַז עס האָט זיך געטאָן חושך, חושך ! אין יעדן חויז, אַף יעדער
גאַס, אין אַלע ווינקעלעך האָט מען נאָר גערעדט פון מאיר פורמאנס
טאָכטער, ואָס איז אַנטלאַפן מיט אַן אָרעמען סטודענט, פרידמאַנס א
חבר. און מערקווירדיק ! איר זײַט דאָך מיט קיינעם ניט געװען באַ-
קאַנט אין דער דאָזיקער שטאָט, -- און פונדעסטוועגן זאָלט איר הערן,
װאָס פאַראַ מיינונגען יעדער זאָגט זיך וועגן אײַך; דער זאָגט, אַז מען האָט
געזען באַ אײַך אַפן פּנים אָנגעצייכנט, אַז איר זײַט אַ גנב אַ רוצח, א
מענטשנפרעפער ; דער זאָגט, אַז איר זײַט גאָר ניט קיין סטודענט, נאָר אַ
;ליטװאָק?, וועלכער האָט ערגעץ אין דער ליטע נאָך דרײַ װײַבער; און
דער דריטער זאָגט, אַז איר זײַט גאָר אַן אַנטלאָפענער סאַלדאַט!..
הכלל ,עס איז גאָר ניט איבערצוגעבן די אַלע היסטאָריעס, װאָס יעדער
דערציילט זיך דאָ אָן וועגן אײַך. און שטעלט אײַך פאָר זייער איבער-
100 | שלום עליכם
6
ראַשונג, ווען זיי האָבן דערהערט, אַז ניט איר, נאָר דער יונגער פרידמאַן
האָט חתונה געהאַט פאַר דער אַנטלאָפענער! דאָ איןז געװאָרן אַזאַ גע-
װאַלד אין שטאָט, אַז ווען איך זאָל ניט געווען מורא האָבן אַרויסצוגעבן
| דעם סוד, װאָלט איך שוין לאַנג אַנטלאָפן פון דאַנען. איך ווייס נאָך עד
היום ניט, פון װאַנען און וי אַרום איז מען דאָ געװאָר געװאָרן וועגן
דער התונה, נאָר מען ווייס שוין אַלְץ ניט קוקנדיק דערויף, װאָס די פריך-
מאַנס האָבן ניט באַװויזן קיין שום מינע, אַז עס קער זיך אָן מיט זייער
זון. שטעלט אײַך פאָר, װוי אַזױ איז געווען דער מאַדאַם פרידמאַן צו קו-
מען צוריק אַליין, אָן באָריסן, און נאָך מאַכן יעדן א פריילעכע מינע,
ריידן גלײַך מיט אַלע וועגן אײַער ראָמאַן מיט ראָזע פורמאַן... און נאָך
דעם, אַז מען איז אין גיכן געװאָר געװאָרן דעם אמת, האָט יעדער איר
געקוקט אין פּנים אַרײַן און האָט געװאָלט איבערלייענען באַ איר אפן
שטערן די משעה מיט איר זון און מיט דער אַנטלאָפענער --- און זי, די
מאַדאַם פרידמאַן, זאָל דאָס אפילו מיט אַן אויג אַ פּינט? טאָן ! נאָרניט,
לעבעדיק, פריילעך, װוי תמיד !... כמעט יעדן טאָג זײַנען געקומען צו איר
די גוטע פרײַנט, די מאַדאם רעגנבויגן מיט די געלע טעכטער, די מאַדאַם
שפּינעלגלאָז און די מאַדאַם שטעכענהאָלץ, און די גאַנצע צײַט האָבן זי
מיט איר גערעדט נאָר וועגן ,דער אַנטלאָפענער", און הונדערט מאָל אַ
מינוט איבערגעפרעגט, װוּ איז אצינד איר באָריס ? ואָס מאַכט ער אין
געזונט ? פאַרװאָס זאָל מען אים ניט אָפּזוכן קיין רעכטע פּאַרטיע ?
אליק דער משרת האָט מיר איבערגעגעבן, אַז אַף די אַלע פראַגן האָט זי
געענטפערט פריילעך, גלײַך װוי תמיד. דערפאַר אָבער האָט זי זיך מיט
/זיי אָפּנגערעכנט אָט דאָ, אַז באָריס איז געקומען ! זי איז מיט אים די
גאַנצע צײַט געזעסן אַפן באַלקאָן, בכדי מען זאָל אים זען, אַלע זאָלן אים
זען -- און דערמיט פאַרשטאָפּן די בייזע מײַלער. זי איזן געגאַנגען און
געפאָרן מיט אים עטלעכע מאָל אין טאָג שפּאַצירן און האָט אים אויסגע-
פירט אין אַלֶע גאַסן, אין אַלֶע געסלעך, --- אַלֶע זאָלן זען, אַז איר באָריס
איז דאָ, אַז ער אין ניט אַנטלאָפן מיט קיינעם, ובפרט נאָך מיט דער
שװואַרצער ראָזע פורמאַן פונעם קליינעם שטיבל מיט די ,רויטע לאָדן".
מען האָט מיר דערציילט פון דער זעלביקער מאַדאַם פורמאַן, אַז בשעת
מלכה פרידמאַן סיטן זון זײַנען דורכגעגאַנגען פאַרבײַ איר פענצטער,
' איז זי געפאַלן אפן בעט, און מע האָט זי קוים אָפּנעראַטעװעט... נאָר די
מאַדאַם פרידמאַן האָט שוין מער נישט געקאַנט איבערטראָגן אף זיך דעם
קינדער-שפיפ יו 181
גיפט פון די לאַנגע צונגען און האָט נעמוזט אָפּטרעטן אה אַ קליינער
צײַט מיט באָריסן פון דאַנען --- און זיי האָבן געטאָן זייער קלוג ! אַך,
ווען איר זאָלט געווען זען, װיָאַזױ אונדזער יונגער העלד האָט אַף מיר
געקוקט מיט זײַנע שיינע אויגן פונעם אײַזערנעם באַלקאָן ,בעת איך בין
פאַרבײַגעגאַנגען אַ האַלבע שעה פאַר זײַן אָפּרײַזן פון דאַנען מיט דער מו-
טער ! ווען איר זאָלט געווען אין דער דאָזיקער מינוט אַ קוק טאָן באָריסן
אין די אויגן אַרײַן, װאָלט איר שוין מער נִיט געצווייפלט, אַז זײַן ליבע
צו ראָזען איז פיל גרעסער און שטאַרקער, וי איר קאָנט זיך פאָרשטעלן
מיט אײַער שבל,.,
| ,כדי איר זאָלט מיך בעסער פאַרשטיין, װעל איך אײַיך דאָ איבער-
געבן אַלץ, װאָס איז פאָרגעקומען צווישן מיר און באָריסן זינט ער איז
געקומען צוריק מיט זײַן מוטער,
?אַז באָריס איז געקומען, האָב איך מיך דערװווּסט באַלד פון אליק
דעם משרת, וועלכן איך האָב אונטערגעקויפט. שוין פון לאַנג, ער זאָל
מיר אָפּטראָגן יעדע קלייניקייט, װאָס עס קומט פאָר באַ די פרידמאַנס
אין הויז, איך האָב אים פײַן באַלױנט און געהייסן, ער זאָל איבערגעבן
באָריסן פון מיר אַ בריוו, איך דאַרף אײַך ניט דערציילן, װאָס איך האָב
אים געשריבן; איר קאָנט זיך אַלײַן פאָרשטעלן, װוי איבערראשט איך בין
געווען, אַז איך האָב דערהערט, אַז באָריס איז געקומען אַלֵיין, אָן איך !
אַה דעם צווייטן טאָג האָט מיר אליק איבערגעגעבן, אַז מײַן בריוו האָט
ער אים אָפּגעגעבן מיט גרויס מי, נאָר קיין ענטפער קאָן אַזױ גיך ניט
זײַן, מחמת די מאַדאַם פרידמאַן טרעט נישט אִפּ אַף קיין רגע פון איך
זון. זי זיצט מיט אים, זי גייט מיט אים, זי לאָזט פון אים קיין אויג נישט
אַראָפּ; אַפילו אַן ער ליינט זיך שלאָפן באַנאַכט באַ זיך אין צימער,
שטייט זי לאַנג חינטער דער טיר, אָדער זי דרייט זיך אַזױ אַרום אין דעם
צווייטן צימער, בכדי זי זאָל קאָנען זען, װאָס ער טוט, און הערן, װאָס
ער רעדט דאָרט סמיט אליקן אָדער מיט אַן אַנדער באַדינער, זי האָט
שטרענג פאַרבאָטן, אַז קיינער זאָל זיך ניט דערוועגן ברענגען אָדער אִפֹּ-
טראָגן אַ בריוו פון באָריסן אָן איר וויסן, אַזױ אַז יעדער בריוו, װאָס ער
שיקט-אָפּ אַף דער פּאָסט, פאַלט אַרײַן גלײַך צו איר אין די הענט ארײַן...
הײַנט פאַרשטייט איר שוין, ליבער אײַזענשטאַדט, וי אומנליקלעך אונ-
דזער יונגער העלד איז באַ אָט אַזעלכע פאַנאַטישע עלטערן, בא אָט אַזעל-
כע דעספּאָטן ? ערשט אֶף דער אַנדערער וואָך האָט מיר אליק געבראַכט
1082 | שלום עליכם
אַף אַלע מײַנע בריוו (מער וי צען) איין ענטפער פון באָריסן. איך גיב
אײַך דאָ איבער, ליבער אײַזענשטאַדט, בוכשטעבלעך זײַן קוויטעלע, פון
וועלכן איר וועט זיך געוויס קאָנען ראָפּנעמען אַ מוסר, װאָס הייסט
ליב האָבן און זײַן אומגליקלעך. אָט װאָס באָריס שרײַבט מיר ; |
?טײַערסטע פריינט בערטע! אין גאָט איז מײַן עדות, אַז איך
האָב אײַך ביזן הײַנטיקן טאָג ניט געקאָנט שרײַבן. איך שרייב יעדן טאָג
בריוו צו מײַן טײַערער ראָזעטשקען, און האָב ביז הײַנט קיין שום ענט-
פער, איר פרעגט מיך, װאָס האָב איך געפּועלט מיט מײַן קומען אַהיים ?
אָ, איך פאַרהאָף, אַז איך וועל געוויס מײַן צי? דערגרייכן ! ניך-גיך װועלן
מיר זײַן גליקלעך צוזאַמען מיט מײַן טײַערער ראָזען, וועלכע שטייט מיר
שטענדיק פאַר מײַנע אויגן (איר הערט, אײַזענשטאַדט ?). איך על איין
מאָל פאַר אַלע מאָל לייגן אַ פעסטן פונדאַמענט, אף וועלכן אונדזער ליבע
וועט זײַן געבויט עפנטלעך פאַר אַלעמען, אַזױ אַז אַלע זאָלן וויסן און
זען, אַז ראָזע איז מײַנע, מײַנע אף אײביק !,.. איך בעט אײַך, ליבע בער"
טע, שרייבט צו מײַן ראָזען און גיט איר איבער מײַן ביטערע לאַגע, אין
וועלכער איך נעפין זיך אַצינד, און טרייסט זי מיט דער האָפענונג, אַז
מיר װעלן גיך ווידער לעבן צוזאַמען, און אונדזער ליבע, אונדזער גליק
וועט שוין מער קיינער ניט שטערן, און עס װעט שוין אַלץ זײַט גוט, אַזױ
װוי עס באַגערט אײַער איבערגעגעבענער
| ,באָריס פרידמאַן",
,עס פאַרשטייט זיך, אַז אף דעם דאָזיקן בריוו האָב איך אים אֶפּי
געענטפערט פּינקטלעך, אַף יעדער זאַך באַזונדער, און האָב אים געגעבן
אונטערריכט, וי אַזױ ער זאָל צוטרעטן צום פאָטער און צו דער מוטער
וועגן דער הױיפּט-פראַנע, און וי אַזױ ער זאָל ווירקן אַף זייערע הערצער
-- ער איז דאָך פאָרט זייער איין-און-איינציק קינד, איין אויג אין קאָפּ!
איך ווייס ניט עד היום, װאָס און וי אַזױ ער האָט מיט זיי גערעדט און צו
װאָס פאַראַ דעזולטאַט זיי זײַנען געקומען, מחמת פון באָריסן האָב איך
שוין מער קיין בריוו ניט געקאַנט באַקומען; נאָר װועדליק וי אליק האָט
מיר איבערגעגעבן אייניקע קלייניקייטן, פארשטיי איך, אַז אונדוער מי
װעט ניט זײַן אומזיסט, און אונדוער אומגליקלעך פּאַרפּאָלק װעט ענד-
לעך ווידער צוזאַמען זײַן אף אימער און אייביק. דערהױפּט בעט איך
אײַך, ליבסטער אײַזענשטאַדט, אַכטונג געבן אף אונדזער טײַערסטער
קינדע רישפ יל | 198
ראָזעטשקע און -- חיות ניט זיכער! -- ניט אַרױסכאַפּן זיך פאַר איר
מיט אַזעלכע ווערטער, װוי איר שרײיבט צו מיר, היט-אָפּ, אײַזענשטאַדט,
דאָס דאָזיקע יונגע בלימל, עס זאָל אף דעם קיין שטויב ניט פאַלן, דאָס
איז אײַער פליכט אַלס מענטש און מאַנספּערזאָן. אַדיע! אונדזער ראַ-
זעטשקען שיק איך באַזונדער א בריוו.
;איער בעסטער פרײַנט, װאָס פאַרבלײַבט צו אייך מיט גרויס אַכ-
טונג, ניט קוקנדיק דערויף, װאָס איר זײַט אַזאַ קאַלטער עגאָאיסט..,
,בערטע שימשעלביין",
3
פון 9. אײַזענשטאַדט צן ב. שימשעלבין.
;בערטע ! קומט צו פאָרן, אפשר װעט איר בעסער קאָנען אויסקומען
מיט איר,,, זי איז זייער-זייער אומגליקלעך און דאַרף האָבן הילף, זי ניי"
טיקט זיך, מע זאָל זי היטן --- און איך. קאָן דאָס ניט, איך טויג ניט
דערצו, איך זע, אַז איך פאַרשאַף איר נאָר שמערצן -- און מער נישט !
פאַר אײַער אַרױספּאָרן שרײַבט אַ בריוו. איך דערװאַרט אײַך, איך קוק
אַױס אף אײַך, למען השם, קומט צו פאָרן !
,5, אויזענשטאַרט",
ד
פון בערטע שימשעלביין צן מ. אײַזענשטאַדט.
חליבסטער פרײַנט ! איר האָט מיך מיט אײַער לעצטן בריוו אַזױ
פיל איבערגעשראָקן, אַז איך בין אויס מענטש. איך פאָר באַלד אַרױס און
ועל שוין זײַן אַליין באַ ראָזעטשקען, און איר זאָלט די רגע אַרױספאָרן
אַהער און קומען גלײַך צום הער פּרידמאַן. איר װעט אים טרעםן דאָ.
אַליין, װײַל אונדזער אומגליקלעכער באָויס מיט דער מוטער זײַנען אַצינד
אין אויסלאַנד. איך גלויב, אַז באַ דער מוטער האָט באָריס שוין לאַנג גע-
פּועלט; מע דאַרף נאָר איבעררעדן מיטן פאָטער, מיין איך, אַז איר, ליבער
אײַזענשטאַדט, זײַט דערצו מער פעיִק, װי אַן אַנדערער. איר זאָלט
אויסנוצן אַלע מיטלען און אױיסמאָלן פאַר אים מיט אַלערלײ פאַרבן די
טרויעריקע לאַנע פון זײַן בן יחיד און פון זײַן יונגער אומשולדיקער פרוי
ראָזע, װאָס האָט שוין גענוג-גענוג געליטן, גענוג איבערגעטראָגן, גענוג
אָפּגעקומען פאַר די זינד פון די עלטערן, וועלכע זײַנען אַזױ אײננעשפּאַרט
104
שלום עליכם
אין זייער פאַנאַטיזם ;,.. איך. דאַרף אײַך נישט לערנען, ווואַזױ צו ריידן,
ריידן קאָנט איר; הלואי װאָלט איר אַזױ געקאָנט פילן, וי איר. קאָנט
ריידן... גריסט ראָזען און זאָגט איר, אַז איך פאָר צו איר די מינוט, די
רגע ! אײַער בעסטער פּרײַנט בערטע שימשעלביין".
ה.
פון פ. אײַזענשטאַדט צו ב. שימשעלבין.
,בערטע ! בערטע ! צו װאָס האָט איר מיך געשיקט אַהער? קאַרג
געווען פאר מיר דאָס, װאָס איך האָב איבערגעטראָגן דאָרט ? אַך, װאָס
פאַראַ האַרטער מענטש דער הער פרידמאן איז! און מערקוירדיק --
װאָס פאַראַ קלוגער מענטש, װאָס פאַראַ פּראַקטישער מענטש דאָס אי !
/איך האָב אים גאָר ביז איצט אַזויפיל ניט געקענט, איך האָב קיין צײַט
ניט געהאַט צו אויסריידן עטלעכע ווערטער, האָט ער מיך שוין איבער-
געשלאָגן און האָט מיר פאַרגעלייגט אַזעלכע פראַגן, אַז איך בין געבליבן
אָן לשון, איך האָב אײַך געפאָלגט, בערטע, און האָב אים אָנגעהויבן
אויסצומאָלן מיט שרעקלעכע פאַרבן די ביטערע לאַגע פון זײַן אומנליק-
פעכן זון. האָט ער מיך אַזױ אױיסגעלאַכט, אַז איך האָב שוין װײַטער
ניט געהאַט װאָס צו זאָגן, |
+-- ע, ברודער ! --- האָט ער מיר געזאָגט דערויף מיט אַ קלאַפּ
אין די פּלייצעס אַרײַן. --- ע, ברודער ! איר לאַכט מיך אויס, איר מאַכט
פון מיר חוזק, אַפּנים, יונגערמאַן !; נישקשה, איר װאָלט זיך געמעגט
ווינטשן כאָטש האַלב אַזױ אָפּלעבן װי אײַער אומגליקלעכער ?העלר"
לעבט זיך אָפּ אַצינד אין אױסלאַנד! אַך, װוי טרויעריק זײַן לאַגע אין!
וי ,אומגליקלעך" ער איז אַצינד ערגעץ אין אַ טעאַטער נעבעך, אָדער
אין אַ שיינעם רעסטאָראַן נעבעך, װוּ ער זיצט נעבעך איבער אַ שיינעם
מאָלצײַט נעבעך מיט אַ גוטן גלאָז װײַן, און מיט אַן אַראָמאַטישן ציגאַר
נעבעך ! איר פאַרשטייט צי ניין 4...
'/גלייבט מיר, בערטע, אַז ער קען זײַן זון אַ סך מער, װוי איך מיט
אײַך קענען אים. צום לעצט האָט ער מיר ערנסט געזאָגט, אַז ער האָם
רחמנות אַף דער אומגליקלעכער ראָזע און פאַרשטייט, װוי שלעכט עס
איז איר אַצינד און װוי טרויעריק איר לאַגע װעט נאָך זײַן שפּעטער...
וי אַ גוטער פרײַנט, האָט ער מיר אַן עצה געגעבן, אַז מיר זאָלן ביס-
שיק 252
קינדע ר -שפ יפ - 199
לעכװײַז אויפדעקן פאַר איר, ער איר אָפּנאָט אין און װאָס ער איו...
ער האָט מיך אויסגעפרעגט, יאַזוױ זי פאַרברענגט די צײַט, און פון
װאָס לעבט זיך, און צי נייטיקט זי זיך אַצינד אין געלט, װועט ער איר
שיקן, וויפל זי דאַרף... אַך, בערטע, בערטע, איך זאָג אײַך נאָכאַמאָל,
און װע? אײַך שטענדיק זאָגן דאָס זעלבע, אַז מיר, נאָר מיר זײַנען
שולדיק אין איר אומגליק, און גאָט ווייס, מיט װאָס עס וועט זיך נאָך
ענדיקן!.. |
| ;איך האָב דאָ שוין מער ניט װאָס צו טאָן, און אֵף זײַן מוטער
זאָלט איר אויך קיין האָפענונג ניט האָבן,. דער הער פרידמאַן האָט מיר
אויסדריקלעך געזאָגט, אַז ,פריִער װועט דער הימ? קומען צו דער ערר,
איידער מײַן מלכה וועט דערלאָזן, אַז איר באָריס זאָל זײַן פורמאַנס
איידעם, און ווען איר זאָלט קענען מײַן מלכהן, װאָלט איר געזעסן באַרוט
אינדערהיים, װאָרום מײַן מלכה -- דאָס איז שטאָל און אײַון; זי וועט
זיך גיכער צעברעכן, איידער אײַנבייגן, איר פֿאַרשטײיט צי ניין 729 --
און מיט די ווערטער האָט מיך דער הער פרידמאַן אָפּגעלאָזט. איך
בלייב דאָ נאָך אֵף אַ צוויי טעג און װאַרט אָף אײַער ענטפער. שרייבט
מיר, איך בעט אײַך, װאָס מאַכט ראַזע? גאָט זאָל העלפן זי זאָל אי-
בערקומען, וי עס געהער צו זײַן... איך װאָלט איר איבערגעגעבן א
גרוס, נאָר איך ווייס, אַז זי גייט ניט אזוי שטאַרק אויס נאָך מיַן
גרום.. . אַ ווונדערלעכע זאַך, כ'לעבן!...
,אײַער פרײַנט, װאָס קוקט אַרױס אֵף אײַער גיכן בריוו,
,פ. אײַזענשטאַדט?,
'.
(טעלעגראַמע)
פון בערטע שימשעלביין צן פּ. אײַזענשטאַדט.
הער אײַזענשטאַדט. הײַנט אַװנט האָט ראָזע געהאַט אַ מייד? און
איז געשטאָרבן. דאָס קינד לעבט. קומט צו פאָרן, |
| ,בערטע".
עפּילאָג
װוּ דער פאַרפּאַסער זאָגט נאָך עטלעכע װערטער און נעפינט, אַז עס איז שוֹין
צײַט צוֹ געזעגענען זיך מיטן לעזער און סאַכן אַ סוף מיט דער דאָזיקער
ווירקלעכער געשיכטע
געזעגענענדיק ויך מיטן לעזער, מוון מיר, װוי עס פירן זיך אַף
דער וועלט די אַלע ראָמאַניסטן, שענקען אים אַן עפּילאָנ און איבערגעבן
אַלץ, װאָס עס האָט זיךף אױסנעלאָזט מיט אונדזערע העלדן, וועלכע
ווערן דערמאַנט אין דער דאָזיקער ריכטיקער, ניט אוױיסגעטראַכטער גע-
שיבטע, |
אַלע אונדזערע באַקאַנטע פּאַרשױנען זײַנען געזונט און שטאַרק,
אויסער די צוויי אומגליקלעכע פרויען: טײַבעלע פורמאַן און ראָוע
פרידמאַן, אפילו דער אַלטער מאיר פורמאן לעבט נאָך! נאָר זײַן לעבן
! איז טרויעריקער, װי דער טױיט: צו װאָס און פון וועמענסוועגן לעבט
אַזאַ אומגליקלעך נפש אַף דער װעלט ?4 פון וועמענסוועגן האַלט ער דעם
אײַזערנעם קאַסטן מיט געלט ? צו װאָס פאַרשליסט ער די רויטע לאָדן
אַלע נאַכט, און אַז ער דערהערט אַ שאָרך פון אַ מויז, ווערט ער פאַר-
ציטערט און כאַפּט זיך צו די שליסעלעך ?4 צוליב וועמען טרײַבט ער
אַן אָרעמאַן פון שטוב ? פאַר וועמען און פאַר װאָס קוילעט ער זיך אַלע
טאָג מיט דער ייִדענע פאַר די אָפּנעלעקטע ביינער, ואָס זי וארפט +
אַרױס פאַר די הינט ? אַז עס װועט אַ קלאַפּ טאָן זײַן לעצטע שעה, װעט
ער שיקן רופן דעם רב מיט די דיינים און וװועט מאַכן אַ ,צוואה": כך
וכך רובל אַף ,עולמות?; כך וכך רובל אֵף אַ מרחץ; כך וכך אַף דעם
הקדש ; כך וכך קיין ליבאַוויטש דעם רבין אַף אַ סוכה (װאָס װײַטער
ווערט ער אַלץ פרימער); כך וכך אֵַף .חברח-קדישא", אֵֶף ;חוכרת-
נשמות", אַף ,חברה תהלים, אַף ,חברה משניות", אף ?עשרה בטלנים.. . .
אַף דעם דאָזיקן געלט װעט ער מאַכן עטלעכע אָפּעקונעס, גבירים, שיינע
ייִדן, װאָס וועלן זיך נאָכדעם צווישן זיך צעטיילן אחת ואחת, און די
אָרעמעלײַט פון דער שטאָט ועלן אַרומניין פון איינעם צום אַנדערן און
קינ דע רש יפ ' 157
וועלן שרײַען: אגנבים ! רוצחים ! הולטײַעס ! װוּ איז ערגעץ דאָס געלט,
װאָס רב מאיר פורמאַן האָט איבערגעלאָזט? די נגידים האָבן זיך צע-
טיילט --- און מיר װועלן שװײַגן ? ! גיט אונדו אֶפּ פורמאנס געלט --
עס איז אונדזער געלט|2,...
אט אַזױ זײַנען, הייסט עס, די ,רויטע לאָדן" שוין פארמאַכט פאַר
אונדז אַף תמיד... אָבער דער אײַזערנער באַלקאָן" ?
דער ,אײַזערנער באַלקאָן? איזן תמיד יונג, תמיד פריילעך, תמיד
באַלױכטן און פול מיט געסט, פּונקט וי פריער, קיין שום פאַרענדערונג !
דאָס געשעפט פון דער גלענצנדער פירמא ,פרידמאן" איז זייער א גרוים
געשעפט. די קלייטן װאַקסן, די קאַנטאָר ארבעט. מאָטל? פרידמאַן אין
שטענדיק פאַרנומען מיט זײַנע חשבונות. ער אין שטענדיק פאַרטראָגן.
ער איז אײַנגעטונקט פון קאָפּ בין פיס אין ציפער... אַז זײַן זון אין
דאָס ערשטע מאָל געקומען אַהיים צוגאַסט מיט זײַן גרױיסאַרטיקער פרוי
,יאַדװיגאַ?, די טאָכטער פונעם װאַרשעווער באַנקיר לודוויק עסינמאַכער,
איז מלכה געווען אַזױ גליקלעך, אַז זי האָט אַרומגעכאַפּט דעם מאַן קושן.
--- װואָס זאָגסטו עפּעס, מאָטל, אַה אונדזער באָריסן און אֵף זײַן
פרוי, אַף יאַדװיגאַן 4... |
-- יאָ, אויב אונדזער פויג? װעט אַװעקװאַרפן די שאַרלאַטאַנסקע -
שטיק, קאָן פון אים ווערן מיט דער צײַט אַ שטיקל מענטש, דו פאַר-
שטייסט צי ניין?... איך האָב געהאָט אַ דעפּעש פון זימעלשטיין.
פאַרקויפט דרײַסיק טויזנט פּוד צוקער אַף חודש מײַ --- בין איך צופרידן,
דו פאַרשטייסט צי ניין 3...
װאָס האָם געטאָן מאָטל פרידמאַן בא מאיר פורמאַן, בעת יענער
איז געבליבן אַן אלמן ? עס װײַזט אויס, אַז אין פרידמאַנען האָט פּלוצים
אָנגעהויבן צו ריידן זײַן געוויסן. צי אפשר האָט ער זיך דערמאַנט, אַז ער,
מאָטל-מזיק, אי אַמאָל געװען אַ חבר און אַ גנוטער ברודער מים
פאיר קװאַשע? אדער ער האָט געװאָלט מיט זײַן וויזיט פונעם
,אײַזערנעם באַלקאָן? צו די ,רויטע לאָדן? אויסקויפן זײַנע אַלטע זינד
אַקעגן זײַן געוועזענעם שותף9...
מזל-טוב ! אונדזערע האַרציקע שוועסטער מאַשאַ און פּאַשאַ רעגנ-
בויגן האָבן שוין חתונח געהאַט פאר גאַנץ רײַכע קאָמערסאַנטן. די טא
דאַם רעגנבוינן איז גליקלעך, אַלּע יאָר קומען איר צו אַ פּאָר אייניקלעך,
אליק דער משרת איז באַ די יונגע פרידמאַנס א לאֲקיי. ער טראַנט
198 | שלום עליבם
אַ װײַסן זשילעט מיט אַ זילבערנעם זיינער און זאָגט: ,בא אונדז אין
וואַרשאָ". |
גאַלדענשטאַדט און זילבערשטאַדט האָבן שוין דיפּלאָמען אין די
הענט. דער ערשטער איז אַ דאָקטאָר און קוקט-אַרױס אַף פּאַציענטן, װאָס
װײַזן זיך עפּעס ניט. און דער אַנדערער איז אַן אַדװאָקאַט, װאָס האָם
נאָך ניט געהאָט די ערע צו זען אַ קליענט אין די אויגן. זיי זוכן רײַכע
פּאַרטיעס און אַרבעטן אַה אַלֶע כלַים, |
אײַזענשטאַדט האָט זיך ניט שטאַרק פאַרענדערט פון יענער צײַט.
עס האָט זיך אים נאָר אױסגעשאָטן אַ קליין שפּיצעכיק בערדל, וועלכעס
ניט אים צו דעם זיבעטן חן. ער איז זייער באַליבט באַ אַלֶע זײַנע חברים
סטודענטן, און אַף יעדער אסיפה איז ער תמיד דער ערשטער, הגם ער
קריכט ניט צום אוױיבנאָן און רײַסט זיך ניט אַף די ווענט.
ראָזעס קינד --- זי הייסט נאָך דער מוטער : ראָזעטשקע --- געפינט
זיך באַ בערטע שימשעלביין.
,בערטע די גרושה" איז נאָך עד היום אַ גרושה. זי איז גערעכט,
װאָס זי זאָגט, אַז אונדזער לעבן איז אַ לאַנגע טראַנעדיע און מיר,
מאַנצבילן, זײַנען די העלדן --- גוטע און שלעכטע העלדן, ערלעכע און
פאַרדאָרבענע. זי זאָגט נאָך עד היום: ;אָ, מענער, מענער!"..
א
אָט אַזױ ניט-פריילעך האָט זיך אױסגעלאָזט אונדזער ראָמאַן --
אַ ראָמאַן, אין וועלכן די הױיפּט-ראָלן האָבן געשפּילט ניט קיין העלדן,
נאָר קינדער,
אַ ראָמאַן אָן א ראָמאַן"
און ו
יו
ונעוינדל
. , א : { + : { + י 5 א יאר,, 3 2.5 * 8 2
4 ' 5 65 4 16 { ר ר 5 6 א 2 יניר 25.458 ק. וא 9ה, זא "-ו* 5 8 2 .5
17 5 טאר וע ףד ר עגקיט + 28 א רש" יז א עי .היענ 2.8 יי 8א 4 אל 0 4 * 2
255 מט. ישר ו ינלעט קאר טערט + 88 נ קטה.ב; ישש ור העש 2 פך הי וי א 2וף 2 ר
= , : בלב ")ייג
דאָס ערשטע קאַפּיטפ.
דער פאָרהאַנג הייבט זיך אויף --- און די קאַמעדיע הייבט זיך אַן
צו א גרויסן צװײיגאָרנדיקן מויער אויף דער שענסטער גאַס פון
דער שטאָט א, (אַזױי חייבן אָן אַלע ראָמאַניסטן, אַזױ הייב איך אויך אֶן)
פארן צו און פאָרן אֶפּ אַ גאַנץ פרימאָרגן פאַיעטאָנען מיט דראַזשקעף
מיט פאַרשײידענע פאַרשוינען; די פּאַרשױנען. שפּרינגען אַראָפּ און באַ-
צאָלן דעם קוטשער מיט דער ברייטער האַנט, נישט געדונגען זיך,
חוץ װאָס עס פאָרן אַהער אַ גאַנצן טאָג מענטשן, איז שוין דאָ געווען
צוויי מאָל דער דאָקטער קלוגער, און נאָך יעדן מאָל, װאָס ער איז אַרויס-
געגאַנגען פון דאַנען, האָבן אים באַגלײט יונגע לײַט מיט װײַבער און
האָבן מיט אים אַ חיבשע ויילע פאַרבראַכט אַף דעם טראָטואַר, און
איינע פון די װײַבער, די יונגערע, האָט אַלע רגע צוגעטראָגן אַ קלאָר
ווײַס טיכעלע צו די אויגן און האָט. חוץ דעם געשנײַצט די נאָז מיט אזאַ
כוח, גלײַך וי זי װאָלט געװאַלט אױיסשנײַצן אינגאַנצן אירע צרות דורך
דער נאָז,. דער דאַקטער קלונער האָט זי באַרויִקט מיט אַלע מעגלעכקייטן;
ער האָם אױסגעשאָטן פאַר דער אומגליקלעכער פרוי אַ סך מיט שיינע
; ווערטער, וואָס איך מיין, אז קיינער האָט פון זיי װינציק װאָס פאַרשטאַ- -
נען מחמת דער דאָקטער קלוגער האָט ליב איבערצושיטן זײַן שפּראַך
מיט זייער פיל הויכע ווערטער, אָדער גאר ווערטער פון דער מעדיצין,
-- באַרוֹיָקט זיך, מאַדאַם זעמעל, קומט צו זיך; באַטראַכט זיך,
! אַז איר זײַט אַ מוטער פון קינדער, אַ יונגע מוטער, -- װאָס טוט איר
דאָס? זײַט דויָק: אייער פאָטער װעט, אם ירצה השם, זײַן געוונט. אַמת,
ער דאַרף איבערטראגן זייער אַ שווערן קריויס, נאָר די נאַטור פונעם
109 ש לום ע ?9 יב ם
מענטשן איז שטאַרקער פון אײַזן, איר האָט געוויס געהערט דאָס װואָרט:
,א מענטש איז שוואכער פון אַ שטרוי און שטאַרקער פון אַ שטיין". אַ
וווי? װאָרט, כ'לעבן, אַ קלוג װאָרט! מיר דאַרפן זײַן צוגעגרייט צו אַלעם,
וי אַ גרויסער חכם האָט געזאָגט; ,,סי וויזע פּאַצום פּאַרראַבעלאַם?. אַף
אונדזער לשון הייסט דאָס; ווילסט דו שלום, טאָ גרייט זיך צו א מלחמח..,
פאַרשטייט איר, מײַנע ליבע דאַמען? אַדיו! אין צוויי שעה אַרום בין
איך ווידער דאָ...
--- אוי, שוויגער! איר פאַרשטייט װאָס דער דאַקטער זאָגט? ער
זאָגט, מ'דאַרף זײַן גרייט, מ'דאַרף זיך ריכטן, איר פאַרשטייט, שווינער?
---| אוי,. איך ווייס נישט! איך ווייס נאָר, אַז איך בין אומגליקלעך,
עלנט און אומנליקלעך! וויי איז צו מיר און צו מײַנע יונגע יאָרן...
פון דעם טיפן האַרצן איז דער מחבר זיך מודה ומתוודה, אַז דער
טוט פונעם נגיד מאַכט אַף אים אַ סך אַ גרעסערן אײַנדרוק װוי למשל,
פון דעם קבצן; ער האָט זיך נאָך ביז אַהער נישט אָפּגעגעבן קיַן דין
וחשבון, פאַר װאָס דאָס איז אַזױ; דער קבצן איז דען נישט אַזאַ מענטש,
וי דער נניד? פאַר װאָס זשע הערן מיר אויס גאַנץ קאַלט, ווען דער
שמש קלאַפּט מיט דער פּושקע; ,,צדקה תציל ממות!", אַז יאָסל דער
שניידער, אָדער הערש?ל דער שוסטער אין געשטאָרבן? און אַז מזאַנט
אונדז: ,,איר ווייסט? רב יאָסעלע איז דאָך געשטאָרבן!? אָדער ,רב
הערשעלע איז געשטאָרבן!" -- טוט עס אונדז אַ כאַפּ און אַ טראָג אין
דער לופטן, און מיר ווערן פאַרצאַפּלט; ,,האַ? װאָס? רב יאָסעלע? וויפל
איז געבליבן געלט? וויפ? קינדער? ער האָט מיסתמא געלאָזט אַ צואה?
אַזא נוטס! אַזא גוטס! א רחמנות, כ'לעבן, אַפן װײַבל!" װועט אונדו
דען קומען אַפן זינען אַפילו צו באַדױערן די לאַגע פון יאָסל דעם שניי"
רערס, אָדער הערשל דעם שוסטערס אלמנה? ווער וועט זיך דאָס פּלוצים
אַנידערזעצן מאַכן אַ דעכענונג, וויפ? קינדער זיי האָבן געלאָזט? וו
וועלן זיי זיך פּריטוליען מיט די וויסטע אַלמנות, זייערע מוטערס, און
װאָס װועט זײַן פון זיי דער תכלית?
מען קאָן אָבער פון דעם אמת נישט אַװעקגײן אַפילו אַף קיין טריט,
און מיטן גאַנצן ווילן באַגערן מיד צו וויסן, װאָס טוט זיך דאָ אין דעם
דאָזיקן הויז? ווער איז דאָ אַזױ מסוכן קראַנק? מיר ווייסן, אַז דאָ װווינט
סענדער בלאַנק, כמעט דער גרעסטער גביר פון דער דאָזיקער שטאָט!
קאָן עס דען געמאָלט זײַן, אַז סענדער אַליין זאָל זײַן שלאַף און אַזױ
ס ע גנ ד ע ר ב לאַ נק | יי 108
מסוכן שלאַף? מיר קאָנען דאָס שוין מער אַף זיך נישט טראָגן און בעטן
אונדזערע נײַגעריקע לייענער מטריח זײַן זיך מיט אונדז צוזאַמען צו
סענדער בלאַנק אין שטוב אַריין אים מבקר חולה צו זײַן, נאָר לעת-עתה
וועלן מיר אַף אַ װײַלע אָפּשטעלן זיך דאָ פון הינטן און צוהערן די שיינשץ /
רייד, װאָס פרויקע דער משות האַלט פאַר דעם גאַנצן קאָמיטעט דינסטן,
משרתים און פּריקאַשטשיקעס; און הנם עס איז זייער נישט שֵיין איבער"
הויפּט אונטערצוהערן זיך, ובפרט נאָך אין קיך, װאָס דינסטן ריידן צווישן
זיך, נאָר װאָס זאָל נעבעך טאָן, זאָגט אַליין, איין אָרעמער פּאַנאָראַט-
שטשיק, װאָס וויל צופרידן שטעלן אַלע זײַנע ליבע נעסט? װאָס זאָל
נעבעך טאָן אַ מחבר אַ ראָמאַניסט, װאָס װויל, אַז אלע קלאָסן לייענער
זאָלן זײַן צופרירן? לאָז אײַך צו קיין חרפּה נישט זײַן, אייר?לסטע דאַמען!
צווישן אײַך געפינען זיך אַ סך באַלעבאָסטעס אַזעלכע, װאָס שטייען נישט
איין מאָל מיטן אוער הינטער דער טיר צו כאַפן עפּעס א װואָרט פון די
דינסטן אין קיך; פון דעם רעדט מען שוין נישט, אַז אַ שוויגער איז מחויב
זיך אונטערהערן, װאָס רעדט עפּעס דאָס איידעמ? מיט דער טאָכטער
אַף איר, אַף דער שווינער? און די שנור פון איר זײַט מוז דאָך אַודאי
וויסן, װאָס שושקעט זיך עפּעס דער שווער מיט דער שוויגער דאָרט, און
| װאָס ווינקט עפּעס דער שװאָגער מיט דער שוועגערן|? אויערן, מײַנע
ליבע פרײַנט, אויערן האָט אונדו גאָט געשענקט במתנה, אַז מיר זאָלן
דורך זיי הערן, װאָס מ'רערטן..,
--- איך ווייס נישט, --- זאָגט פרויקע, ווישנדיק די גלעזער און קייענ-
דיק קאָרענעם לעקעך --- איך ווייס נישט, װאָס פאַר אַ רוח האָט זיך אַרײַנ-
געכאַפּט צו אונדזער ,,אַלטן? אין בויך אַרײַן! אַליין ליגט ער, וי אַ קלאַץ,
אויסגעצויגן, מיט אָנגעבלאַזענע באַלן, מיט אַ רויטן פּיסק, מיט אַ קאַרק,
אַף מיר געזאָגט געװאָרן, און שרײַט, וי אַ משוגן קעלבל: ,אוי, מיין
סוף! אוי, מײַן עק!? נישט מיט אַזאַ פּנים ליינגט מען אין דער ערד אַרײַן,
ניין! און דער דאָקטער גיסט אין אים רעצעפּטן, מיט פלעשלעך, מיט
דער רוח ווייס װאָס! מזאָל באַ מיר פרעגן, װואָלט איך אים געהייסן
אויסטרינקען אַ גלאָז ריצנאייל, אַ טאָפּ סאָראַװועץ מיט אַ דרײַ קרינלעף
זויערמילך, װאָלט עס אים באַלד נעעפנט די אויגן! נישט אַזאַ בויך נעמט
מען מיט פלעשלעך!
די באַלעבאָסטע וויינט דאָך און זאָגט, אַז ער שטאַרבט שוין אַוועק?
104 -י - ש פֿום ע 5יכ ם
--- האָט זיך אָנגערופן זעלדע די קעכן און האָט אַרײַנגעקוקט אין אויוון
אַרײַן.
: -- זי זאָגט? שפּײַט איר אָן אַ פולן פּנים! -- האָט פרויקע מיט היץ
געענטפערט און אַרױסגעשלעפּט פון קעשענע נאָך אַ שטיק לעקעך. --
זי ווייס דאָך יאָ מער פון אַ טויטן! דאָס האָבן איר די קינדער אײַנגע-
רעדט; דאָס װאַקסט פון רעוועקען!
--- װואָס האָסט. דו צו מײַן מאַדאַם, פרויקע? -- האָט זיך אײַנגע-
שטעלט פאַר איר באלעבאָסטע אַ יונג מייד? פון אַ יאָר צװאַנציק מיט
דעם נאָמען מלכה-סאָסל,
-- ד ײַ ן מ אַ ד אַ ם ? -- איז אַף איר פרויקע אָנגעפאַלן.
דײַן מאַדאַס װאָלט שוין לאַנג געװאָלט, אַז דער , אַלטער? זאָל אויסציען
די פיסלעך; פאַר װאָס --- דאָס איז שוין ,,אונדזער" עסק און נישט פאַר
דײַן קאָפּ צו פאַרשטיין אַזעלכע זאַכן! דײַן רעוועקע קאָן נאָר שפּילן אין
קאָרטן מיט פרעמדע יונגע לײַט און אָסיפּן אַרױיסשטעלן דרײַ פײַגן, און
אַמאָל שטילערהייט, אַז קיינער זעט נישט, אָפּשטעקן אים טאַקע אַ פינצ-
טערן פּאַטש אויך. פון ואַנען איך ווייס -- דאָס איז שוין ,,אונדזער?
עסק! זי האָט אַזױ ליב דעם טאַטן, וי אוינגן װייטיק; זי קאָן נאָר אָפּנאַרן
אים גוט! און איצט, אַז ער איז עפּעס נישט געזונט, האָט זי זיך עס אַביסל
צעפּעסטעט -- ננו! גראָד איז זי איצטער געװאָרן אַ נוטע שוועסטער מיט
דער שוועגערן ; זי שושקעט זיך מיט איר און סוידעט זיך אַ גאַנצן טאָג,
און נאָכדעם שיקט זי מיך, איך זאָל שטיין אונטערהערן זיך, װאָס רעדט
דאָרטן סאָני מיט דער שוויגער. אַ גוטע סחורה דײַן רעוועקע, קיין מעשה
נישט! ,,מיר" קענען זיי; ,,מיר" זײַנען דאָ אויך נישט קײַן נעכטיקע,
פאַרשטייסט דוֹ מיך...
--- מיין מאַדאַם סאָני הערט זי, וי דעם פאַראַיאָריקן שניי! -- האָט
זיך אָנגערופן זלאַטקע די שװאַרצע, סאָניס דינסטמיירל. -- באַ אונדז
אין דער היים,.. :
--- דײַן מאַדאַם --- האָט איר פרויקע איבערגעשלאָגן -- איז אויך
געקומען אַהער טאַנצן אַף דער חתונה און אָפּלעקן אַ ביינדל; נאָר האָט
צײַט אַביסעלע --- פפיו ! ! ! (דאָ האָט פרויקע אױסגעצויגן אַ לאַנגן
סווישטש), דײַן מאַדאַם האָט אויך נישט פייַנט קײַן פּליאָטקעס פירן און
אָנריידן אַף איר איינגענער שוועסטער כל הצרות אֵַף איר קאָפּ! אומ-
זיסט האָט זי מיך געמוטשעט דרײַ טעג מיט דרײַ נעכט כסדר, איך זאָל
= יי
טענ דער ב 5 אַ נ ק | ר יי 100
איר דערציילן װאָס טוֹט מאַרקוס? װוחין גייט ער דאָס אַלע טאָג? צו
וועמען שרײַבט ער דאָס קוויטעלעך, און װאָס לויף איך אַלֶע טאָג אַף
דער פּאָסט נאָך בריוולעך? אַ! דײַן סאָני איז דאָך גאָר אַן אַנטיק! דערפאַר
אָבער האַלט זי דער מאַן שטאַרק אין די הענט! נאָר איין אֶסיפּ אין אַ
בראַווער מאַן,. ער װאָלט יאָ געווען אפשר אַ שטיק? לײַט, ווען ער זאָל
נישט זײַן אַזאַ שקרן, אַזא לאָך, אַז ער זאָל נישט האָבן אין זיך קײַן װאָר
װאָרט און זאָל... | |
פרויקע האָט געהאַלטן אָפן דאָס מוי? און װאָלט נאָך אפשר גאַנץ
לאַנג גערעקאַמענדירט פאַר אונדז זײַנע פּרינציפּאַלן; נאָר אַ שטאַרקער
קלונג פונעם גלעק? האָט אים איבערגעשלאָגן אין מיטן די רייד. ער האָט
אַ װאָרף געטאָן דאָם האַנטוך מלכחן אין פַּנים אַרײַן און האָט זיך גע-
שווינד געלאָזט קויפן צו די טרעפּ אַרױױף, אָף דעם אויבערשטן עטאַזש;
אָבער וי פאַרווונדערט און דערשטוינט איז ער געװאָרן, אַן ער האָט אַלֵיין
מיט זײַנע אויגן דערזען, וי צוויי הויכגעשעצטע און געערטע דאַמען
שטייען הינטער דער קיך"טיר! און אַז די דאַמען האָבן אים דערזען, האָבן
זיי זיך גלײַך מיט אים געלאָזט קויפן אֵף די טרעפּ! אונדזער אָרעמע
פעדער אין נישט אימשטאַנד אַרױסצולאָון די דאָזיקע ווערטער, נאָר
דער אמת פאָדערם פון אונדוֹ אויפדעקן פאַר אונדוערע ליבע פריינט,
אַז,,., גװאַלד! די דאָזיקע צוויי דאַמען זײַנען געווען נישט קיינער, נאָר
די הויכגעשעצטע מאַדאַם רעװועקאַ זעמעל און די געערטסטע מאַדאַם
סאַני בלאַנק, וועלכע האָבן מיט אונדז קײַן װאָרט נישט דורכגעלאָזט פון
דעם, װאָס פרויקע דער מעשאָרעס האָט גערעדט,
אונדזערע פילגעשעצטע דאַמען, רעוועקאַ און טאָני, לויפנדיק אַרױף
אַף די טרעפ, האָבן זיך פּלוצים ביידע אין איין אויגנבליק אַ כאַפּ געטאָן
צוריק אַראָפּ, און מיט דעם דאָויקן מאַנעוור האָבן זיי געװאָלט אָפּנאַרן
פרויקען, בכדי ער זאָל מיינען, אַז זיי קומען ערשט אָן און לויפן גאָר
אַראָפּ, נישט אַרױף, צי דער מאַנעוור אין זיי געראָטן, צי ניין, --- דאָס
קאַנען מיר בשום אופן נישט וויסן, װאָרום פרויקע האָט נאָר אַ קוק גע"
טאָן אפ זיי מיט אױיסנעגלאַצטע אוגן, װאָט געטאָן אַ שמייכעלע, א
װאָרף מיט דער גריווע (נייטיק צו באַמערקן, אַז באַ סענדער בלאַנק זיי-
נען אַלע געגאַנגען אָן חיטלען, חוץ סענדערן אַלין, װאָס האָט געטראָגן
א יאַרמעלקע) און געשווינד אַרױפגעלאָפן אַפ די אויבערשטע טרעפּ.
אונדזערע געערטע דאַמען זײַנען תחילת געכליבן שטיין און געקוקט
וָ
:
:
100 | ש 5 ום ע 5 יכ ם
איינע אַף דער אַנדערער מיט גרויס חרפּה ובזיון, און נאָט וייס מיט
װאָס דאָס אַלץ װאָלט זיך געקאָנט ענדיקן, מיט װאָס װאָלט פרויקע אִפַּי
געשפּילט פאַר זײַן שאַרפע צונג, און וי אַזױ װאָלטן די דאָזיקע צוויי.
דאַמען געקאַנט זיך קוקן גלײַך אין פּנים אַרײַן, ווען צווישן זיי װאָלט
זיך נישט פאַרבונדן, טאַקע דאָ אַף די טרעפּ, אַזאַ מין שמועס :
--- נו, װאָס זאָגט איר עפּעס, רעוועקאַ, אַף אײַער טאַטנס מעשאָר-
סים? דעם גרעסטן בזיון קאָן מען דורך זיי האָבן! אַ מערכה באַלײידיקט
צו ווערן דורך אַזעלכע הינט? עס איז מיר אַ חידוש, כ'לעבן, אַז איר, רע-
וועקא, זאָלט דערלאָזן האַלטן אַזאַ חונט אין שטוב? מיר דאַכט זיך, אַז
אײערס איין װאָרט װאָלט באַם שווער..
-- זאָגט דאָס נישט, סאָני! דער פּאַפּאַשאַ איז נישט שולדיק; דאָס
איז ,,איר" פליג?-אַדיוטאַנט, און דאָס בך-יחידל ,אירס" הענגט זיך
פּשוט אַף זײַן האַלדז. דער פּאַפּאַשאַ זאָל וויסן אַ צענט-חלק, אַ הונדערט-
חלק פון אָט די זאַכן... א, סאָני! נישט אומזיסט קרענקט ער פון ,,איר?!
,זי איז זײַן מלאך-חמוות! ,,זי? דערגייט אים דעם עק!...
--- און פונדעסטוועגן באַרימט ,זי? זיך, אַז ,איר" מאַרקוסל
װועט זײַן אַ האַלבער יורש... אײַער טאַטנס גוטס װעט אַרײַנפאַלן אין אַ
מקום קדוש...
װאָס מיינט איר דאַמיט? איר האָט תמיד ליב, סאָני, יענעם באַ-
ליידיקן אומזיסט און אומנישט מיט שטעכווערטלעך און אַפן װונק...
--- שטעכווערטלעך, רעװועקאַ? איך ווייס נישט, וװער האָט ליב
יענעם צו שטעכן אַזױ וי איר, רעוועקאַ?
-- סאָני! איר זײַנט ערשט נעכטן געקומען אַהער, הייבט איר
זיך שוין אָן צו קריגן! איר מיינט, עס איז אַמאָליקע יאָרן, ווען איר זײַנט
געזעסן באַ אונדז אַף קעסט ?
--3 אַ א ײַ ך אַף קעסט, דעװעקאַ 4..
ווער ווייס מיט װאָס דאָס װאָלט זיך געענדיקט, ווען אין דער
מינוט זאָל נישט געווען דורכלויפן דער יונגער הער בלאַנק, מאַרקוס
בלאַנק, מיט וועלכן מיר וועלן זיך אינגיכן באַקענען, און ווען מאַרקוס
זאָל נישט געווען מיט אַ שמייכעלע אַ קוק טאָן אַף די דאָזיקע צוויי דאַ-
מען, װאָס האָבן געפונען, אַז דאָס דאָזיקע שמייכעלע איז פאַר זיי די
גרעסטע באַליידיקונג,
--- װאָס זאָנט איר עפּעס, סאָני, אַף ,,אים"?
ס ענ דע ר ב לאַ נק | 167
-- אַף אײַער ברודער, רעוועקא? װאָס זאָל איך זאָנן? אַַ ווילער
יונגערמאן, אַ גאַנץ פײַנער יונגערמאַן; אַן עבירה ואס ער איז ביז אַהער
נישט אַנטלאָפן, נישט באַנומען דעם שווער און נישט אַנטלאָפן שאַרלאַ-
טאַנעוען...
--- אַנטלאָפן?
--- ווייסט איר װאָס? נאָט אוַך אט דאָס בריוןל, לייענט -- װעט .
איַר אויך וויסן,
און איינע האָט איבערנעגעבן דער אַנדערער אַ בריו, װאָס מיר
דערלויבן זיך איבערצונעבן אונדזערע לייענער װאָרט אין װאָרט, וי אַ
דאָקומענט, װאָס איז נייטיק צו דעם דאָזיקן דאָמאַן.
, מיין טײַערער אַריה-לייב! מײַן ערלעכער לערער! מײַן גנוטער
חבר! מײַן ליבסטער פריינט! װאָס װועט זײַן פון דעם דער תכלית? איך
קאָן דאָס שוין מער נישט איבערטראָגן! װאָס װײַטער ווערט אַלץ ערגער
און ערגער. װאָס טוט מען? װאָס טוט מען? מע מוטשעט זיך, מע האַלט
מיך אַה אַן אײַזעדנער קייט, מע באַלײידיקט מיך אַף יעדן טריט! מע
רעדט מיר שידוכים, מע יל מיך חתונח מאַכן. איר פאַרשטייט, אַרית-
לייב? חתונה מאַבן מיט גװאַלט! מע װויל מיר אָנהענגען אַ װײַב, א װײַב
צו נײַנצן יאָר! איר פאַרשטייט? מע װוי? סיך פאַרקויטן, װוי מען פאַר-
קויפט אַ זאַך, אַ חפץ, פּונקט אַזױ װוי עס ווערט באשריבן אין אַ ראָמאַן!
און ווען? דעמאָלט, ווען איך בין דערפון אַזױי װוײַט, נאָך װײַטער וי איר,
אריה-לייב, זײַט פון מיר! אָ, גוטער, ליבער, טײַערער אריח-לייב ! נגיט
מיר אַן עצה; איך בין נרייט אַף אַלץ! איך פיל, אַז אין דער דאָזיקער
מינוט איז באַ מיר אױיסנעװואַקסן פליגל -- און איך וואָלט זיך געלאָזט
פליען, לויפן אין דער וועלט אַרײַן, װונהין די אוינן װועלן מיך טראָנן!
אבי אַנטלױפן, אַנטלויפן װײַט פון דאַנען, װײַט פון די דאָזיקע ווילדע
חיות, מערדער, דעספּאָטן, טיראַנען, װאָס האָבן קיין שום געפיל פון קיין
מענטשן װאָס האָבן קיין שום באַנריף פון דער השכלה, װאָס האָבן נישט
געהערט פון קיין ציוויליזאַציע, װאָס זײַנען איבערגעגעבן מיט זייער גאַנץ
חיות צו דעם געלט און צו די אַלע נאַרישע, בלינדע, אוממענטשלעכע גע-
פילן, אַ! קיינער, קיינער פאַרשטייט מיך נישט, נאָר איר, אַריה-לײב!
נאָר איין מענטש אֵף דער ועלט!... וי אַזױ רײַסט מען זיך אַרױס פון
דאַנען? קיין לערער ווילן זיי מיר נישט האַלטן; קיין ביכער ווילן זיי
מיר נישט קויפן --- און איך בין עלנט, עלנט, וי אַ שטיין, װוי א פאַר-
108 | | יש 5 וו ם ע 39 יפ ם
בלאַנדזשעטער אין דער װיסטעניש, װי אין געפענקעניש. איך האָב אַפילן
נישט פאַר וועמען אויסגיסן מײַן ביטער האַרץ, אַ חוץ אײַך, מײַן ערלעכער
אריה-לייב, איז דאָס -- מיט גרויס מי, װײַל איך האָב מורא פיל צו
שרײַבן, זיי זאָלן מיך נישט באַמערקן, --- און איר ווייסט דאָך, װי עס
איזן שווער אויסצוהאַלטן מײַן פאָטערס אָפּעקע. דאַרום קאָן איך אײַך
אָפט נישט שרייבן און די בריוו אָפּטראָגן אַף דער פּאָסט אַלין קאָן איך
נישט, מען זאָל מיך נישט באַמערקן, איר ווייסט דאָך, וי אַזױ דאָ האָט
מען ליב צו קוקן מיט זיבן אויגן, דאַרום מוז איך שיקן דעם בריוו דורך
אונדזער פרויקען, פון וועלכן איך האָב גענוג צרות מיט יסורים ביז איך
רייד אים צו און ביז איך באַצאָל אים גוט -- איר געדענקט דאָך ואָס
פאַר אַ פּאַרך און אַ גנב ער איז... וי גאָט איז אײַך ליב, אַריה-לײב,
ענטפערט מיר װאָס גיכער אַף דעם דאָזיקן בריוו מיט אַן עצה פון אַן
אמתן גוטן ברודער: וואָס זאָל איך טאָן? אַצינד װעל איך אײַך פאָלגן
אַלץ, װאָס איר װועט מיר שאַפן -- אַפּילו אין פּײַער אַרײַן! אײַערע
בריוו שיקט ווידער אַפ דעם זעלבן אַדרעס, װואָס פריער, און פאַרגעסט
נישט צו שרײיבן , געבזנצוס 13 6400/6 עזיההסקסת חח!/6
-- ווען נישט בין איך אַ פאַרפאַלענער!
,אײַער איבערגעגעבענער תלמיד, געטרײַער חבר און בעסטער,
בעסטער פריינט
מאַ רקוס ב לאַנק.
8 = אַריה-לײיב! איר געדענקט דאָך מײַן שװאָגער אַסיפּ זעמעל?
האָט דער דאָזיקער פּראַלער נישט לאַנג אַרײַנגעשריבן א בריוו, אַז ער
עפנט אַ נײַ געשעפט, אַן אַמעריקאַנישע ואַש-פאַבריק, און האָפט צו
געווינען אַ גרויסן פּראָצעס פון אָנדערהאַלבן מיליאָן! עס פאַרשטייט זיך,
אַז מע האָט אים דאַרױף אַפילו נישט געענטפערם...
אײַער מ אַ ר ק וס
-- װווּ האָט איר געקריגן אַזאַ בריוו, סאָני?
--- װוו? אײַער אָסיפּ האָט דאָס מיר געגעבן, טאַקע אֶסיפּ אַלין!
--- מיין אָסיפּ? וי אַרום? װאָס הייסט דאָס?
דאָס דאָזיקע שיינע בריוו? האָט אין איין אױיגנבליק אויפגעמונטערט
די פאַרזאָרגטע, פאַרקלאָגטע רעװועקאַ. שיין, הויך, געזונט און פריש איז
רעוועקא געווען, כאָטש זי האָט געהאָט געלע האר מים גרויע אויגן. אַ
קליינינקע, אַ שװואַרצינקע, אַ לעבעדיקע, מיט גאַנץ שװאַרצע האָר, מיט
ס ענ ד'ע ר ב פאַ נק | ' 109
גרויסע שװואַרצע אויגן, מיט אַ קליין נעז?, אַ צענויפגעציפּעט מײלכל,
װוי אַף שנירלעך, מיט גריבעלעך אין די בעקלעך, אַפילו ווען זי האָט
נישט געלאַכט -- אָט האָט איר סאָנין אינגאַנצן.
--- סאָניטשקע! ליובעניו, האַרצעני, נשמהניו! -- אַזױ האָט זיך
רעוועקאַ גאַנץ פריינטלעך געווענדט צו איר שוועגערן. --- איך בעט אײַך,
גייט, נעמט, רעדט מיט אָסיפּן! לאָז ער אײַך אַקוראַט דערציילן, װווּ האָט
ער דערטאַפּט דאָס דאָזיקע בריוועלע? אַלץ, אַלץ, אַלץ וװוערט געוויר,
איך בעט אײַך, סאַניטשקע, האַרצעניון טאַקע באַלד לויפט אַרוױף! איך
װועל אַרײַנגײן צום פּאַפּאַשאַ און װוע? אויך אַרוסשיקן אָסיפּן. גיכער!
|--- די דגע! -- האָט טאָנִי געענטפערט. און וי די פייגעלעך, זײַנען
אונדזערע געשעצטע דאַמען אַרױפגעפלױגן אַה דעם אויבערשטן עטאַזש,
װווּחין מיר בעטן אויך אונדזערע לייענער, זיי זאָלן זיך מיט אונדז מטריח
זײַן,
ד אַ ס צ װײ טע קאַ פּיטל.
די אַקטיאָרן שפּילן גשצייכנט גוט,
וי אן אָרנטלעכער ראָמאַניסט, זײַנען מיר מחויב פאַרצושטעלן אַ
בילד פון סענדער בלאַנקס הויז און נישט דורכלאָזן קיין קלײיניקײַט; נאָר
מחמת מיר זײַנען זייער נײַנגעריק שוין אָנצוֹקוקן דעם הער בלאַנק עטלע-
כע שעה פאַר זײַן טויט, מוון מיר די באשרײַבונג פונעם שיינעם הויז
אָפּלײגן אַף אַן אַנדער צײַט, און איצט נאָכגיין טריט באַ טריט אונדוער
געשעצטע העלדן, רעװועקאַ זעמעל, גלײַך צו סענדערן אין צימער אַרײַן.
דער שאַרפער ריח פון די אַפּטייק-פלעשלעך שטעלט אונדז פאָר אין
ידער פאַנטאַזיע אַן אויסגעצויגענעם חולה מיט אַ בלאָס געזיכט, מיט אַ
פּאָר גלעזערנע אויגן און מיט פאַרשמאַכטע ליפּן, און מיר פילן, אַז דאָ
האָט זיך דער טויט געמאכט א נעסט, און דער מלאך-חמות לינט ערנעץ
אין אַ ווינקעלע און מיט א לאַנגן שעכט-מעסער אין דער װאַנט היט ער
אים די נשמה, אַזױ אַז אַ פראָסט לויפט דורך איבערן לײַב; און יעדער
פון אונדז, אַפילו דער גרעסטער אַפּיקורס, דערמאַנט זיך אויך אין דעם
לעצטן טאָג פונעם קורצן לעבן, און יעדער נאָך זײַן פאַרשטאַנד הייבט
170 ש 5 ום ע 5 י פ ם
אָן צו פילאָזאָפירן אַף זײַן שטיינער; דער מאַטעמאַטיקער זאָגט, אַן די
נאַנצע וועלט איז גענליכן צו אַ ראָד, און דער טויט איז דער צענטר,
און מיר, מענטשן, זײַנען נישט מער וי אומגלײַכע ראַדיוסן, װאָס שפּאַרן
זיך אָן אַלֶע אַף איין פּונקטום... דער זייגערמאַכער זאָנט, אַז די גאַנצע
וועלט איז נענליכן צו אַ ציפערבלאַט, די װוײַזערס -- דאָס איז אונדזער
לעבן, דער אומרו --- דאָס זײַנען מיר, און אַז די װאָג פאַלט אַראָפּ ---
איז אונדזער לעצטע היסטאָריע... דער שוסטער זאָגט, אַז די װועלט אין
געגליכן, להבדיל, צו אַ כאַלעוע, און דער מענטש -- דאָס איז דער האַ-
מער... דער באַלעגאָלע זאַנט, אַז די גאַנצע וועלט איז באַשאַפן געװאָרן
נאָר צוליב דעם באַלענאָלע; אי װאָס דרייען זיך דאָ אַרום אַזױ פיל
מענטשן? --- דאָס, זאָגט ער, זײַנען אונדזערע פּאַרשױנען, פון וועלכע
מיר האָבן פּרנסה... פון אַ באָנדער האָב איך אַלֵיין געהערט, וי ער האָט
געזאָגט, אַז די נאַנצע וועלט איז געגליכן, ?הבדי?, צו אַ פעסל, װאָס אַז
סע ווערט נאָר צעלעכצט, מוז דאָס דער באַנדער אָנשלאָגן...
אַרײַנגעקומען צו סענדער בלאַנק אין חדר אַרײַן, צום חולה, האָט
זיך פאַר אונדזערע אויגן פאַרנעשטעלט אַזאַ מין בילד: אֵף אַ גריסן
אייזערנעם בעט לינט מיטן בויך אַרױף אַ ייַד פון אַ יאָר פופציק, מיט
געלע האָר, מיט אַ גרויסער געלער באָרד, דאָס גאַנצע פּנים במעט מיט
די הענט באַװאַקסן מיט גילדענע האָר, מיט לאַנגע געלע ברעמען אֵף
די אויגן (אַ סך ענלעכקייט מיט זיין טאָכטער רעוועקאַ). סענדער איז גע-
שלאָפן, װוי עס האָט אויסגעוויזן, מיט אַ זיסן געזונטן שלאָף, און אף
זיינע באַקן האָט געפלאַמט אַ פײַערן,
רעוועקאַ אין שטיל צונעגאַנגען צו זיין בעט, האָט צוגעלייגט אַ
פינגער צום מויל: ש-שישישישישישיש!!!7? -- און דער אומגליק-
לעכער חולה האָט זיך נעבעך אויפגעכאַפּט, האָט אויפגעעפנט זײַנע גרויי
סע גרויע אויגן און האָט אַרױסגעלאָזט עפּעס װוי פון אַ ליידיקן פאַס ;
;אוי, מיין סוף ! אוי,,. מײַן עק!?" -- אַז די פענצטער האָבן געציטערט,
אין איין אויגנבליק האָט זיך רעװעקאַס פריילעך שיין געזיכט ווידער
פאַרענדערט, און אַפ איר שיינעם װײַסן שטערן האָבן זיך פּלוצים אויס-
געלייגט מיט אַמאָל עטלעכע טיפע, טיפע קנייטשן, און אירע אויגן האָבן
זיך באַנעצט מיט אמתע, ביטערע טרערן. |
--- פּאַפּאַשאַ } -- האָט אים אונדזער העלדן געזאָגט, אַרױסשיקנדיק
אָסיפּן מיט אַ װווּנק, און האָט זיך געזעצט באַם פאָטער צוקאָפּנס און האָט
= וט
48!
ס ע נ ד ע ר ב לא נק 171
אַנידערגעלײיגט איר ווייכע, װײַסע האַנט אֵף זײַן שטערן. --- פּאַפּאַשאַ !
ווער שוין געזונט. סע איז שוין צײַט. זע, װאָסער אַ פּנים דו האָסט באַ-
קומען, פּאַפּאַשא ! שטאַרק זיך ! פאַל ניט אַראָפּ באַ זיך! לאָז זיך ניט
אָפּ אינגאַנצן !
--- אוי, שלעכט, שלעכט, טאָכטער ! -- האָט איר דער פאָטער גע-
ענטפערט. --- אַן עק! אַן עק! גאָט ווייס, צי איך װועל דערלעבן מאָרגן,
גאָט ווייס! רבקה ! קינדער ! חיים ! מאַרקוס ! װוּ זײַט אי ? װוּ זײַנען
מענטשן ? רופט מיר מענטשן ? איך וויל שרײיבן אַ... אַ... אַ... צואה !
-- אַ צואח ? ווייס איך, װאָס דו רעדסט, פּאַפּאַשאַ ! נאַ דיר גאָר
אַ צואה! מילא, אַז מע אין ניט געזונט, איז װאָס? סע סמאַכט זיך!
אַ מענטש איז ניט קיין אײַזן..
-- אָ... אוי, טאָכטער, איך װויל? שרײַיבן אַ צואה, איך האָב עטלעכע
געציילטע שעה צו לעבן, צו מוטשען זיך. גװאַלט ! גװאַלט !
דער דאָזיקער ,גװאַלט? האָט אויפגעהויבן דאָס נאַנצע הוין אֵף די
פיס,. צום אַלעם ערשטן האָט מרים:חיה, סענדערס װײַב, געחלשט, און
דאָס ווייסן מיר דאָך אַלע, װי גרינג דער שװאַכער פרוי איז צו חלשן:
צו איר איז צונעלאָפן די מאַדאַם סאָני מיט אַזאַ שרעקלעך געשריי , שווי-
גער!!? -- אַז ווען מרים-חיח זאָל טאַקע אף אן אמת געוען חלשן
װאָלט זי זיך אויך באַדאַרפט אױיפכאַפּן --- און זי האָט זיך טאַקע אויפגע-
כאַפּט, אויפגעעפנט די אויגן, אַנידערגעלייגט דעם קאָפּ בא דער שנור אפן
האַרצן און גענומען צו לייענען אַ צעט?, וי אַזױ אומנליקלעך און עלנט
זי איז, וי אַזױ זי בלײַבט וי אפן װאַסער, וי אַ פאַרװויסטע אַלמנה ---
אַ יונגע נאָר אַ פאַרװיסטע אַלמנה ! ווער װועט זיך אף איר אַרומקוקן ?
אף איר קוקנדיק, איז סאָני צעגאַנגען געװאָרן פאַר געוויין, און פאַר
גרויס רחמנות האָט זי כמעט פאַרגעסן אין אירע איינענע צרות און האָט
גענומען טרייסטן די ,וויסטע אלמנה? מיט די דאָזיקע רירנדיקע און
האַרצרײַסנדיקע ווערטער : |
--- גענוג אײַך צו טרויערן, שוויגער, כ'לעבן, גענוג ! פאַרגעסט ניט
אָן גאָט און זינדיקט נישט מיט אײַערע רייד, שווינער! גאָט װעט אײַך
ניט פאַרלאָזן. איר זײַט נאָך אַ יוננט, און אײַער מו? קאָן קיינער נישט
וויסן. איר זײַט ניט די ערשטע, און ניט די לעצטע. גאָט קאָן אײַך נאָף
באַשערן, און איר קאָנט נאָך וויסן פון אַ וועלט, און מסתמא וועט אײַך
דער שווער ניט פאַרגעסן אין דער לעצטער מינוט און װעט אײַך באַ-
172 בי ר שפֿום ע ליכמ
װאָרענען, אָבער איך, שווינער, איך קאָן זיך צו אײַך נישט גלײַן, איך
בין באַפאַלן מיט קינדער, און דאַרף האָבן פי? זכות-אבות, ביז איך זאָל
פּועלן באַ נאָט ,אַז דער שווער זאָל מיך אויך נישט פאַרגעסן מיט מײַן
מאַן,. איר ווייסט, איך האָב נאָך כמעט קיין חיי-שעה נישט געהאַט, חוץ
דחקות, יסורים און האַרצװײטיק, כאָטש מײַן חיים איז אַן ערלעכער, אַ
שטילער, אַ לײַטישער יונגערמאַן, ניט אַזױ װוי אונדזער אָסיפּ, דער שאַר"
לאַטאַן, װאָס פאַרשפּילט, זאָגט מען, אין קאָרטן אַ יאָר וויפיל איך מיט
מײַן מאַן און מיט מײַנע קינדער דאַרפן פאַרלעבן און פון דעסטוועגן
ווייסט איר, וויפי? מתנות רעװועקאַ האָט תמיד פונעם שווער, און איך,
אַ חוץ דֶעם נדן, נישטאָ װאָס צו רעדן !...
און מיט די דאָזיקע װוערטער האָט נעבעך סאָני באַהאַלטן איר וויי"
נענדיק פּנים בא מרים-חיהן אפן האַרצן, און אַזױ האָבן נעבעך די דאָ-
זיקע צוויי אומנליקלעכע ווייבער אוױיסגעגאָסן איינס פאַר אַנדערן זייערע
הערצער, זייערע ביטערע הערצער, װאָס זײַנען אָנגעזאָדן פון אַ צײַט מיט
יאָרן מיט קנאה, שנאה, פאַרדראָס, האַרצװײטיק מיט נאָך אַנדערע גע-
פילן... מיר זײַנען אַלע אַזױ, לעזער, ער װינציקער, װער מער, װער
קלינער, ווער נארישער, װוער אֶטן, ווער פאַרבאָרגן -- אָבער עגאֶיָסטן
זײַנען מיר אַלע, האָט אַף מיר קיין פאַריב? ניט! אמת, מיר האָבן אַ
באַקאַנטן איינעם, רב הערץ אָדער רב זרח -- דאָס אין אַלץ איינס --
געדענק איך גאַנץ גוט, וי אַזױ צוריק מיט אַ יאָר צוויי, אָדער דרײַ, אַז
דער דאָזיקער רב הערץ אָדער רב זרח האָט באַדאַרפט שטאַרבן און זײַנע
קינרער מיט זײַנע פרײַנט זײַנען זיך צונויפגעפאָרן צו אים -- איז כדאי
געווען צו זען, מיט װאָס פאַר אַ רירנדיקער פרײַנטלעכקייט, מיט ואָס
פאַר אַ ווירקלעכער איבערנעגעבנקייט און ליבשאַפט דאָס דאָזיקע גע"
זינד? איז געגאַנגען און געהאנגען אַרום דעם חולה ; עס איז כדאי גע-
ווען צו זען, וי אַזױ דער גאַנצער עולם האָט אַרומגערינגלט דעם דאָק"
טאָר, און וי אַזױ איינער איבערן אַנדערן זײַנען געלאָפן צו באַדינען דעם
חולח; און שטעלט אייך פאָר, אַז אַלֶע האָבן פאַרגעסן אָן זיך און מע
האָט נאָר געהאַט צו טאָן מיטן חולה, און ביז דער לעצטער מינוט האָבן
זײַנע קינדער און זײַן וװוײַב זיך נישט נגעזעצט צו באַדױערן זייער איי-
גענע לאַנע, וי אונדזערע געשעצטע פרויען מרים-חיה בלאַנק מיט איר
ליבסטער שנור סאָני בלאנק, װאָס האָבן, װוי עס װוײַזט אויס, באַצײַטנס
באַוװויינט ניט דעם הער בלאַנק, װאָס האָט זיך נעקליבן שטאַרבן, -- זיי
ס ענ דע ר ב לאַנק בי 178
האָבן באַקלאָגט זיך אַליין. שטעלט אײַך פאָר, אַז בשעת רב הערץ אָדער
רב זרח האָט זיך געראַנגלט מיטן מלאך-חמות, האָט קיינער נישט אין
זינען געהאַט קיין צואה מיט קיין באַװאָרענישן, און ווען עמעצער זאָל
זיך געווען דערפון אויפריידן, װאָלט דאָס געווען די גרעסטע באַלײידי-
קונג פאַר דעם גאַנצן הויזגעזינד. ניט אַזױ וי דאָ, כאַ אונדזער בארימטן
הער בלאַנק, װוּ די מאַדאַס רעוועקאַ זעמעל האָט א װונק געטאָן צו איר
; פילגעליבטן מאַן אֶסיפּ זעמע?, ער זאָל לויפן און ברעננען װאָס גיכער
מענטשן, דעם רב, דעם נאָטאַריוס, און אַזן דער דאָזיקער וועלטלעכער
דיפּלאָמאַט, מיט וועלכן מײַנע לעזער װעלן זיך באַלד באַקענען גאַנץ
נאָענט, אַז דער דאָזיקער הער זעמעל, זאָג איך, אין געקומען צום נאַ-
טאַריום, האָט ער מיט אים געמאַכט אַ גאַנץ לאַנגן שמועס וועגן זאַקאַנעס
בכל? און װעגן ירושה באַזונדער,. ער האָט באַויזן, וי װוײַט ער איז
קלאָר אין זאַקאָנעס, און כאָטש ער איז, דאַנקען נאָט, ניט אַזױ נויט-
באַדערפטיק, דאָך פאַרהאָפט ער, אַז זײַן געליבטער שווער, דער הער
בלאַנק, װעט איר אֶפּשרײַבן דעם גרעסטן חלק ירושח, מחמת אים, אסיפּן,
האָט ער ליב, וי אַן אייגענעם זון. און שפּעטער, אַז דער נאַטאָריום מיט
די איבעריקע זײַנען געקומען צום חוֹלה האָט אסיט אַרום זיי שטאַרק
אַרומגעטאַנצט, און אַזױ אײַנגענומען און אויפגעליינט, אן א מענטש
פון דער זײַט האָט געקאָנט מיינען, אַז דאָ וועט מען שרייבן תנאים, ניט
קיין צואה, אַז דאָ איז אַ חתונה, ניט קיין געפערלעכער קראנקער, װאָס .
געזעגנט זיך מיטן לעבן... נאָר איין רעוועקא האָט זיך ניט פאַרלױירן ;
די דאָזיקע געטרײַע טאַכטעד איז ניט אָפּנעטראָטן אה קיין מינוט, אה
קיין רגע, פונעם קראַנקן פאָטער; אַף איר פּנים זײַנען געולען אַנגעצויכנט
אַזעלכע יסורים, אַזעלכע טיפע שמערצן, אַז דער געפערלעכער סענדער
האָט זי געטרייסט :
--- וואָס ויינסטו, נאַרעלע ?
די דאָזיקע עטעלכע ווערטער האָבן געעפנט באַ דער זעלטענער מאם-
טער אַ נײַעם קװאַל פון טרערן, און קוים מיט צדות האָט וי געקאַנט
אויסרעדן אָדער אויסקוויטשען :
-- טאַטע! מען דאַרף ניט ! מען דאַרף ניט !
--- וואָס, נאַרעלע ? ואָס דאַרף מען ניט, נאַרעלע?
--- קיין צואה דאַרף מען ניט ! איך וויל ניט! איך קאָן דאָס ניט
איבערטראָגן ! דו װעסט נאָך לאַנג, לאַנג לעבן!
114+ | ש לום ע ליב ם
--- גיי שוין, גיי, נאַרעלע ! זעסט דאָך, אַז איך עק זיך !
-- מע דאַרף ניט! מע דאַרף ניט! |
װאָס האָט געקלערט אונדזער שיינע רעוועקאַ, שרײַענדיק: !מע
דאַרף ניט", באַ זיך אין האַרצן ? עס איז נישט גרינג צו וויסן, ליבער
פּרײַנט, װאָס איר אָדער איך קלערן אין האַרצן; דאָס איו בכלל אַ
שווערע זאַך צו טרעפן, און הײַנטיקע יאָרן איז גאָר ניטאָ דער נאַר,
װאָס זאָל אַרױסגײן און דערקלערן, װאָס דער אָדער יענער טראַכט
באַ זיך אין האַרצן; יעדער אף זײַנע געדאַנקען איז בעל-הבית און קאָן
זיך מיט זיי באַנוצן, װוי ער פאַרשטײט... על כל פּנים, דאָס קאָן איך
אײַך זאָגן, אַז נאָך דעם געוויין מיטן געשריי פון אונדזער פײַנער העלדן
רעוועקא .מע דאַרף ניט ! מע דאַרף ניט !? האָב איך אַליין מיט מײַנע
אויגן געזען, װוי זי, רעוועקאַ, האָט אַוועקגערופן איר געשעצטן מאַן, אָסיבּ
זעמעל, און האָט זיך מיט אים עפּעס געסוידעט און געשושקעט עטלעכע
מינוט, און אירע אויגן זײַנען געווען טרוקן, װי פעפער. װאָס האָבן זיי
גערעדט --- קאָן איך עד חיום נישט וויסן; איך האָבן נאָר געכאַפּט עט-
לעכע װוערטער; יירושה".. ,צואה".. ,אַ חלק".. ,זאַקאָן"... ,אַן
אַכטל"... ,אַ זון"... ?אַ טאָכטער?,.. און דאָס איז שוין גענוג פאַר אונדז,
און מיר שטויסן זיך שוין אָן, פון װאָס דאָס דאָזיקע פּאַרפאָלק האָט דאָ
געשמועסט. די מאַדאַם רעוועקאַ איז געווען עפּעס זייער צעטראָגן, וי
א סוחר בשעת ער שמועסט פון אַ גרויס געשעפט, און דער הער אֶסיפּ
זעמעל? האָט אַרײַנגעשטעקט ביידע הענט אין די הויזנקעשענעס, פאַרריסן
די נאָז מיט די אַשקאָלירענע ברילן און האָט אַביסל? וי אונטערגעשפּרונ"
גען, װוי אונטערגעטאַנצט, סקריפּענדיק שטאַרק מיט די שטיוול, און אף
זײַן פריילעך פּנים איז געווען קלאָר, אַז עס איז אים הײַנטיקן טאָג בכלל
זייער אויפגעליינט אפן האַרצן...
דאָס אײַזערנע בעטל, װאָס דער אומגליקלעכער קראַנקער ליגט אף
דעם אַצינד און אַמפּערט זיך מיטן מלאך-חמות, איז, אייגנטלעך, ניט
קיין שלאָף-בעטל, נאָר אַזאַ מין קושעטקע, אַ גאַנץ גרויסע, װוּ סענדער
האָט ליב געהאַט צו לייגן זיך אָפּרוען נאָך יעדן מאָלצײַט מים אַ גאַנץ
גרויסער און גראָבער צינאַר אין די ציין. וי עס װײַזט אויס האָט סענדער
ליב פון תמיד אָן שטאַרק און מאַסיוו מעבל; דאָס קאָן מען באַמערקן נאָך
דֶעם נאַנץ גרויסן דעמבענעם שרײַב-טיש, און נאָך דער הויכער דעמבענער
קרעסלע (פאָטעל), װאָס האָט גיכער אַ פּנים פון אַ גאַרדעראָבנע שאַפע,
. 4 קרין
ס ע גנ ד ע ר ב לאַ נק - 1/8
אײַדער פון אַ קרעסלע, כאָטש אינמיטן איז אױיסגעהאַקט אַן אָרט אף סענ-
דערס געזעס, באַצױגן מיט אַ גאַנצער יוכטענער פעל, מערקווירדיקער,
שטאַרקער און מאַסיווער פון אַלץ איז דאָס רײַב-געצײַג מיט די אַלע
שמאָכטעליאַקעס, װאָס געפינען זיך באַ יעדן לײַטישן מענטשן פון היינ-
טיקער וועלט אַפן שרײַבטיש. אַלץ איז אָפּנעאַרבעט און אָפּנעטעסעט אַזױ
ערנסט, אַזױ אָרנטלעך, אַזױ געטרײַ, --- ניט אַנדערש, וי , פּאַדזאַקאַזו"
געמאַכט געװאָרן, װאָרעם אַז מע קויפט באַ די הײַנטיקע טאַנדעטניקעס,
איז דאָס נאָר קײַ און שפּײַ מיטן ווינט און מיטן רויך, אַבי נאָר געלט אויס-
צונאָרן און גענוג ! ניין, סענדער איז ניט פון די דאָזיקע שפּרינגערס,
װאָס הײַנט לעבן זיי און מאָרגן פויפאַ! סענדער האָט ליב שטאַרקם,
פעסטיקם, מאַסיוועס --- און איז אַליין אויך שטאַרק, פעסטיק און מאַ-
סיוו, פאַרפּראַװעט פון געזונטע מאכלים מיט די בעסטע װוײַנען און פאַר-
זאָרגט אף היבשע, היבשע עטלעכע יאָר. נאָר -- אך ! ניטאָ קיין אייביקע
זאַך אַה דער וועלט ! איין איבעריקער טראָפּן װאַסער אין טײַך מאַכט אַ
גרויסע באַװעגונג אין די כװאַליעס; איין איבעריק שטיק? געפילטע פיש
פון אַ דרײַיפיר פונט מאַכט-אָן אַ גאַנצע סומאַטאָכע, אַ רעװאָלוציע אין
בויך --- און מיר זײַנען אַלֶע באַ גאָט אין די הענט!... ווער װאָלְט זיך
דאָס געקאַנם ריכטן, אַז איבער אַ האָן מיט א הון זאָל חרוב ווערן אַזאַ
גרויסע שטאָט, וי ביתר ? ער װאָלט זיך דאָס געקאָנט ריכטן, אַז אי-
בער אַזאַ גאָרנישט מיט אַ נישט, װי אַ שטיקל העכט, זאָל עס נעמען
אומוואלגערן אַזאַ מויער, װי סענדער בלאַנק, װאָס האָט זיך נאך אֵף זײַן
לעבנס לעבן קיינמאָל נישט געקלאָגט, אַז עס זאָל אים עפּעס ויי טאָן ?
און פון דעסטוועגן זעט איר דאָך, אַז אף דער וועלט קאָן זיך אַלץ מאַכן.
116 | ' ש לום ע יכ ם
דאָס דריטע קאַפּיטל
איז אַביסל צו גרוים, דען עס װערט דאַ באַשויכן אַ סך פּאַרשױנען
| און געשמועסט פון פאַרשיידענע זאַכן
אַלצדינג קאָן זיך מאַכן אף דער גרויסער וועלט, און יעדער צופאַל
קומטאָן אַזױ אומגעריכט, פּלוצים, אַז אונדזער מענטשלעכער פאַר"
שטאַנד שטעלט זיך אַנידער און ווערט פאַרגליווערט, אַז ער באַגעגנט
אַזעלכע ווננדערלעכע זאַכן אין דער נאַטור.
דער פאַרפאַסער פונעם דאָזיקן בוך איז אַליין געווען אַן עדות באַ
אַ סך אַזעלכע אומגעריכטע צופאַלן, װוי הײַנט שטייט אונדז פאַר די אויגן
אונדזער .רב יאָסל-דוד פאָני" מיט דֶער גרויסער באַרד, מים רער צע-
פּלעצטער נאָז, מיטן גראָבן בויך, מיט דער ברייטער ליסענע אפן קאָפּן
אָט איז ער געקומען פונעם דאַװענען, אָט האָט ער געמאַכט .שהכל" אף
אַ גלעז? ספּירט און האָט פאַרביסן מיט עטלעכע הייסע קאַרטאָפליעס,
אָט האָט ער זיך צוגעלייגט אַ מינוטקעלע אפן טאַפּטשאַן -- און אִם
האָט ער ניט געסטײַעט !... און אלי ? אלי דער טליתניק וי אַזױ איז
געשטאָרבן ? אין באָד פּרײַטיק, אַףּ דער אויבערשטער באַנק! נאָר ווען
מיר זאָלן נאָר וועלן זיך אַרײַנלאָזן אין לאַנגע שמועסן, װאָלטן מיר גע-
קאָנט אָפּציילן נאָך צװואַנציק אַזעלכע צופאַלן, װוּ דער טויט קומט פּלו
צים, נישט געריכט. נאָר ניט דאָ איז דער אָרט צו פאַרנעמען זיך מיט
אַזעלכע ,ספּורי-מעשיות", און אַז אַ ראָמאַניסט זאָל וועלן אין איין בוך
אַרױסשרײַבן אַלץ, װאָס ער וויים, װאָלט זײַן ראָמאַן קיינמאָל קיין עק
ניט געהאַט, ביזן טויט אַרײַן. |
מיט אונדזער געערטסטן סענדער בלאַנק איז אויך געװען אַן אום"-
געריכטע זאַך. דאָס איז געווען אין אַ שיינעם פרימאָרגן, נישט אין קיין
כמאַרנעם טאָג, איז זיך סענדער אויפגעשטאַנען, װי אַ מענטש דאַרף
אויפשטיין, און טרינקענדיק טיי האָט ער, פּונקט וי אַלע טאָג, אַ צי
געטאָן באַם גלעקל, און עס איז אַרײַנגעקומען אונדזער באַקאַנטער פרויקע,
אויסגעצויגן זיך פאַר דעם באַלעבאָס, וי אַ סטרונקע.
--- מע האָט שוין געבראַכט די פיש? -- האָט סענדער אַ פרעג גע"
געבן און האָט אָפּגעזופּט אַ האַלבע גלאָז טיי.
--- געבראכט ! -- האָט פדויקע געענטפערט, וי אַ כװאַם.
ס ע נ ד ער ב ל אַ גנ ק - 177
=
רשיי
יי
=
יי
ריש
וזייראישלאיאזיח.
? העכט
העכט.
גרויסע העבט ?
גרויסע העכט,
פרישע ?
פרישע,
זאָג זעלדען, די פיש זאָלן וײַן מיט מערן געקאָכט, --- האָט
סענדער אַרױסגעגעכן אַ באַפעפ און האָט אַ זופּ געטאָן די אַנדערע האַלבע
נלאָז טיי,
--- מיט מערן געקאַכט, -- זאָגט אים פרויקע נאָך, וי נאָך אַ סידור,
עטלעכע קאַרטאָפליעס אין די פיש איז אויך נישקשה, --- האָט
סענדער באמוילן װײַטער,
אייאי 5505
,עי
אויך נישקשה, --- זאָנט פרויקע,
און בעטעמט, מאָסטקע, וי מיט קליי, רויטלעך, געדעכט, מיט
פעפער, חיים, אױסגעזאָדן. דו הערסט צי ניין ?
=
ייד שיש
איך הער, איך הער,
קיין זראַזע דאַרף מען הײַנט ניט, -- האָט סענדער װײַטער
אַרױסגעגעבן אַן אינסטרוקציע,
אארלייי-55:,
=
:00
יינש
יי
זייר-ד 0
פרליז-יקלזרטן
אקרפ-זי-,,
=
=
שיר ריאי
=
סענדער
דאַרף מען הײַנט ניט, -- זאָגט פרויקע.
אפן אָרט פונעם זראַז -- אַן עסיס-פלייש.
עסיק-פלייש, --- זאָנט פרויקע,
גענדזן-פלייש אין סום.
גענדון-פלייש אין סופּ, --- זאָגט פרויקע.
די דרויבעלעך פון די גענדז אויך אין סופ אַרײַן,
אויך אין סופּ אריין,
באַשיטן מיט גרײַפּלעך,
מיט גרײַפּלעך,
א צימעס פון פּאַסטערנאַק.
פון פּאַסטערנאַק.
סע איז נאָך דאָ באַ אונדז פונעם ווײַסן װײַן ? --- האָט פּלוצים
אַ פרעג געטאָן און אנידערגעשטעלט אף פרויקען אַזעלכע אויגן,
גלײַך וי איינער רעדט : ײזאָג שוין, זאָג, ממור, נאַ, שטעך מיך, קוילע
מיף!..,
פרויקע איז גאַר צעמישט געװאָרן; ער האָט זיך א כאַפּ געטאָן
178 ש פֿום ע 5 יכ ם
מיט ביידע הענט באַם שטערן, באַ די קנעפּלעך פונעם פּידזשאַק, באַ די
עלנבויגנס, באַ די קעשענעס, און האָט אַ װאָרף געטאָן מיט די אויגן אף
דער סטעליע, גלײַך וי דאָרט איז געווען אנגעצייכנט, וויפל בוטעלקעס
װײַן עס געפינט זיך נאָך באַ סענדערן אין קעלער, און קוים מיט צרות
געענטפערט : | |
-- האָ? װאָס ? װײַטער וויין? ניין! יאָ! סע איז נאָך ראָי
--- פאַרגעס ניט שיקן נאָך ביר.
-- נאָך ביר, --- זאָגט פרויקע.
--- מע מעג שוין עפענען אַ נײַע פאָס אוגערקעס.
--- אוגערקעס.
-- געדענק זשע, װאָס איך האָב דיר אָנגעזאָגט מכח די פיש,
--- מכח די פיש, --- זאָגט פרויקע.
-- איצט גיי! /
פרויקע איז אַרױסגעגאַנגען, און סענדער האָט גיך-גיך געענדיקם
מיטן אָנבײַסן, האָט זיך אַרומגעטרײסלט, אָפּגעװישט מיט דעם סישי
טעכל די ליפּן, די הענט, אויפגעשטאַנען, אויסגעגלעט דעם בויך, פאַר-
רויבערט אַ גראָבע ציגאַר און האָט זיך אַראָפּגעלאָזט אין דער באַקאַנטער
קרעסלע אַרײַן. די ציגאַר האָט אַרױסגעלאָזט און צעטראָגן איבערן גאַנצן
קאַבינעט זייער א שיינעם אַראָמאַט און ספענדערס געדאַנקען זײַנען אַועק
ווייט-ווייט אין קיך ארײַן, און עס האָט זיך אים אויסגעוויזן, אַז ער הערם
אַ ריח פון געקאָכטע פיש{ סענדער האָט צעשפּרײט די נאָזלעכער און
האָט מיטן גאַנצן כח גענומען אַרײַנשלעפּן צו זיך אין נאָז אַרײַן דעם שיי"
נעם, געשמאַקן אַראָמאַט פון די אויסגעצייכנטע געפילטע פיש, און אַזױ
האָט ער געכאַפּט אַ דרימ?, זיצנדיק אין קרעסלע, אף אַ האַלבע שעה.
אויפגעשטאַנען, האָט ער זיך גענומען אַבָיסל צו די געשעפטן, אָפּגערעדם
מיט אַ צוזיי-דריי מעקלערס, איבערגעזען די בריוו פון דער פּאָסט, אֶפּי
געענטפערט וועמען מע דאַרף און האָט אַ קלונג געטאַן צו פרויקען און
האָט געהייסן גרייטן צום טיש.
| אַז אונדזער סענדער האָט אַרײַנגעטראָטן מיט אַ פאַרחלשט האַרץ
אין עסיצימער אַרײַן, איז שוין דער לאַנגער דעמבענער טיש געווען אינ-
גאַנצן גרייט מיט די טעלער, מעסערס, 5עפ?, פלעשער און קליינע פלע-
שעלעך, גלעזער און קליינע גלעזעלעך, מיט אַלערלײ געזאַלצנס, הערינג
געשניטענער, הערינג געהאַקטער, שמאַלץ-הערינג, גערויכערטער הערינג,
סענדער בלאנק : 179
געמאַרינירטער הערינג, קליינע הערינגלעך, סערדעלען, איקרע און וואר-
שעווער קאָלבאַסן,. דאָס עס-צימער אַלֵיין האָט מיט דער שטאַרקײיט פונעם
מאַסיוון מעבל געכאַפּט דעם אָנבליק פון סענדערס קאַבינעט; די דאָזיקע
צוויי חדרים האָט סענדער ליב געהאָט מער פון זײַן נאַנצן גרויסן הויז,
מחמת די איבעריקע חדרים זײַנען געווען אויפנעפּוצט אֵף הײַנטיקן שטיי-
גער, און זייער גרינג, רויכיק מעבל האָט נישט געקאַנט אויסהאַלטן אף
זיך דעם שווערן קערפּער פונעם געשעצטן הער בלאַנק. דרײַ פּריבאָרן
זײַנען אַפן טיש געשטאַנען: פאַר סענדערן, פֿאַר זײַן װײַב און פאַר
| מאַרקוסן,
אונדזערע לעזער זײַנען נאָך ניט באַקאַנט מיט די איבעריקע צוויי
פּאַרשױנען, ביז װאַנען סענדער וועט זיך אָפּפאַרטיקן מיט די געזאלצענע
זאַכן, ואס שטייען דאָ אפן טיש, ועלן מיר מיט איין קוק באַטראַכטן
סענדערס ווײַב מיט איר זון מאַרקוסן,
מרים-חיה, די מאַדאַם בלאַנק, איז נאָך אַ יונגע פרוי, פון אַ יאָר זעקס
און דרײַסיק, נישט מער; זייער אַ שיינע, א קלאָר-װײַסע, וי געפאַלענער
שניי, מיט זייער שיינע בלויע אויגן און שװאַרצע ברעמען, מיט זייער
אַן אײַנגענומען סימפּאַטיש געוזיכט; די גוטסקייט אירע ליגנט איר, וי
מע זאָנט, אפן פּנים. מרים-חיה איז אַ פּשוטע, ערלעכע און אַ פרומע יידי-
שע פרוי. זי טראָגט נישט קיין אייגענע האָר. פרעמדע טונק?-רוסאווע
צעפּ באַשײנען איר קאָפּ. און געקליידעט אין זי ניט נאָך דעם לעצטן.
זשורנאַל, נאָר ריין, ציכטיק, טשעפּקע, אײַנגענומען. איר װווקס אין ניט
זייער קליין, דאָך װײַזט זי אויס וי א קינד, װי אַ ליאַלקע אַקעגן איר
מאַן װאָס זי שעצט אים העכער און גרעסער פון אַלעמען אף דער וועלט,
און סענדערס וואָרט איז באַ איר, להבדיל, אַ די זי איז בא אים די
צווייטע פרוי און האָט מיט אים איין-און-איינציקן זון מאַרקוס, װואָס די
נאַטור האָט אים געשענקט מרים-חיהס שיינקייט מיט סענדערס גבורה,
און אינאיינעם אין פון אים אַרױס אַקוראָט אַזא זעלטענער העלד, װוי מיר
דאַרפן אין אונדזער ראָמאַן, אַרױסלאָזן אים אֵף דער גאַס, ווען עס שפּאַ-
צירן אונדזערע מאַמזעלן מיט די דאַמען, איז געווען, מיין איך, אַ געפער-
לעכע זאַך, װאָרעם אין דער שטאָט, װוּ עס קומט פאָר אונדוער אמתע
געשיכטע, איז דער צווייטער מאַרקוס ניט געווען, אמת, עס זײַנען געווען
נאָך צוויי, דרײַ סאַרקוסעס, נאָר ניט אַזעלכע מאַרקוסעס, וי אונדזער
מאַרקוס, מיט אַזעלכע גרויסע בלויע אויגן, מיט אַזאַ ברייטן װײַסן שטערן,
180 | - | שלום עליכם
| הח ןד{ א 2ן;
א
12
מיט אַזעלכע שיינע בלאַנדע געקרײַזלטע האָר, מיט אַזעלכע שיינע װוײַסע
הענט, מיט אַזאַ הויכן גרויסאַרטיקן שטאַלט, מיט אַזאַ שיין ליכטיק ריין
פּנים, מיט אַזעלכע איידעלע מאַניערן, מיט אַזאַ אײַנגענומענעם רעדן..
לאַכט, לאַכט, איר געבילדעטע מאַמזעלן, קורסיסטקעס! אב אײַערע
איידעלע הערצער זײַנען נאָך ניט פאַרדאָרבן געװאָרן פון פאַרשיידענע
פרייע, מאָדנע געדאַנקען, וועלן זיי זיך נאָך קאַנען קלאפּן, באַגעגענענדיק
אַזאַ. מאַנספּאַרשױן, אַזאַ שיינעם קאַװאַליער, וי אונדזער יונגער העלד
מאַרקוס בֿלאַנק, מיט וועלכן מיר טרעטן-אַרױס מיט גרויס גדלות אֵַף די
בלעטלעך פון אונדזער אמתער דערציילוננ. איך ווייס, איר וװועט מיר
ענטפערן: ואָס קומט אונדז אַרויס פון אַ שיין פּנים מיט אַ גרויסן שטאַלט?
דער עיקר איז --- צי האָט ער עפעס אין קאָפּ, אין האַרצן ? װאָס אמת
איז אמת : פײַן העלד האָט די נאַטור ניט נעשענקט קיין באַזונדערע
פעיקייטן, אָדער טאַלאַנטן; ווער פאַרמאָגט אָבער אַזאַ גוט, ווייך, װאַרעם
האַרץ, װי מאַרקוס האָט ? ווער פאַרמאָגט אַזאַ גליקלעכע לאַגע, צו זײַן אַ
זון, אַ בןדזקונים באַ סענדער בלאַנק, װאָס קאָן אים געבן נדן, וויפיל מיינט
איר ? צװאַנציק טויזנט, דרײַסיק טויזנט, און פאַר װאָס ניט קיין פופציק
טויזנט רוב?? סענדער װעט אים געוויס געבן פופציק טױזנט רובל,
אויב ער װעט גרייכן דעם שידוך, װאָס ער װויל. און דעם שידוך, װאָס ער
וויל, פאַרװאָס זאָל ער אים ניט גרייכן ? מיט װאָס איז סענדער בלאַנק
ערגער פון גרשון מירמעלשטיין ?
--- װאָס זאָגסטו, מרים-חיה, אף דעם דאָזיקן פּאַרך? -- זאָגט
סענדער צום װוײַב און קוֹקט ארײַן אין די פיש אַרײַן.
-- אָף װאָסער פּאַרך, סענדער ? װאָס פאַר אַ פיש װילסטו ? אַ מיטל-
שטיק ? אַן עקשטיק ? צי אַ קאָפּ? ,
-- זאָל זיין אַ מיטלשטיק מיט אַן עקשטיק מיט א קאָפּ, --- זאָגט
פענדער. --- איך רעד פון דּעם שייגעץ, רעד איך.
--- װאָסער שיינעץ, סענדער? נעם -- אָט דאָס אין אַ גוט שטיקל,
סענדער.
--- טויזנט מאָל דאַרף מען דיר זאָנן, צי װאָס ? איך רעד פון גדליה
דעם שדכן, רעד איך. ער שרײַט שוין ווידער אַמאָל וועגן דעם דאָזיקן
גראָביאַן !
--- וועגן װאָסער גראָביאַן ?
--- איך האָב דיר שוין, דאַכט מיר, צען מאָל געזאָגט, אַן גדליה
דרפענדער בלאַנק | 181
דער שדכן דולט מיר אַ ספּאָדעק, איך זאָל אַ שידוך טאָן מיט מאיר קװאַ-
| שע, אָט דעם בעל-עגלה-יונג, װאָס פאַרמאָגט ניט מײַן מיסט. דו פאַך:
שטייסט ? אַ העזה פון א שייגעץ!
--- וואָס הייסט, סענדער? מע זאָגט דאָך אָנער, אַז ער איז אַן
עושר, אַ גביר! נעם, סענדער, דו האָסט דאָך ליב אַ געפילטן קאָטּ ?
--- אַן עושר ? אַ נביר, זאָגסטו? אַ קבצן, אַן עני ואביון ! זעסטו,
דער שותף זײַנער מאָטל פרידמאַן, האָט אַביס? נעלט, נאָר װאָסער אַ
געלט ? געראַבעװעט, געגולט, אויסגעריסן מיט גװאַלט, אַזױ וי רואבן
בײַטשעלע, אָדער שמחח פּײַג איז אויך א גלײַכער שידוך ? האַ ? וי
מיינסטו, אַ שטייגער ? אַיאָ, אַ מײַנע זאך ? סענדער בלאַנק מיט שמחח
פײַג --- צוויי גלײַיכע מחותנים, איאָ ?
--- איך ווייס ? מיר דאַכט, אַז רב שמחה איז אַ... פיינער מענטש.,
--- אַ פײַנער מענטש, זאָגסטו? נו, און רב יואליק שלעפּער? און
רב אײַזיק פאַטשײלע 4 און זלמן קרוםפּנים ? אויך פּײַנע מענטשן?
האַ ? זאָל איך זיך מיט זיי אויך משדך זײַן ? װי מיינסטו ?
--- איך זאָג דען, פענדער, אז...
-- אַז װאָס ? חט ושלום ! דו ווילסט נאָר, איך זאָל נעמען אַף מײַנע
עלטערע יאָרן און אַװעקגעבן אַזאַ קאַפּיטאַל מיט געלט דער רוח וויים
וועמען -- עפּעס פייפערס, ננבים, שלעפּערס !
--- שלעפּערס ?
-- פֿאַרשטייט ויך, שלעפּערס! זאָלסטו טאַקע וויסן, אַז סע איז
שלעפּערס, קבצנים, כלבים, שאַרלאַטאַנעס, פליערס, אָנזעצערס, ניטא
איינער אַ דעכטער, אַלע אף פרעמד געלט, אַבי קאַרעטעס, פערדלעך !
סע איז גאָלע הולטאַיעס, בלוטזויגערס, קולעספּאַט,.. קולעספּאַטאַרניקעס..
וי אַזױ הייסט דאָס דאָרטן באַ דיר, מאַרקוס, אין די הײַנטיקע ביכלעך ?
-- עקספּלאָאַטאַטערעס, --- פאַרריכט אים מאַרקוס.
--- עקסלאַפּאַטאַטשניקעס, מערזאַווצעס, סװאָלאָטשעס, און גענוו !
און מען וויל, איך זאָל מיך מיט זיי משדך זײַן! אָ, װי לאַנג קרענקען
זיי, ניט דערלעבן זאָלן זיי דאָס !
--- עס, סענדער, דערװײַ? עסטו ניט,
-- איך עס, איך עס, װאָס דען טו איך ? זעסטו, אָט דער דאָזיקער
גרשון, נרשון מירמעלשטיין -- אָט דאָס הייסט אַ לײַטישער מענטש,
אַ מענטש, אַ פײַנער מענטש, אַ געשטעלטער מענטש, אַ באַרוטער מענטש,
182 + שלום עלים
אַ מענטש, װאָס סע חייסט מענטש, װאָס מע קאָן אף אים זאָגן מענטש,
מיט איינעם װאָרט --- אַ מענטש !... וי מיינסטו, מרים-חיה, אַ שטייגער,
אַז איך זאָל וועלן מיט אים אַ שידוך טאָן, װאָס װאָלט ער געואָגט, האַ ?
--- איך ווייס ? װאָס קאָן ער זאָנן, פענדער ? איך ווייס װאָס ?
-- אַדרבח, וי מיינסטו, מרים-חיה ? איך װויל הערן דײַן מיינונג.
--- מײַן מיינונג ? איך מיין, אַז... איך מיין גאָרניט,
פאַראַן באַ אונדז אַ סך אַזעלכע װײַבער, װאָס מיינען ג אָ ר נ י ט,
װאָס מיינען נאָר דאָס, װאָס דער מאַן װויל און װאָס דער מאַן הייסט,
מרים-חיה איז געווען איינע פון די װוײַבער, װאָס האָבן דרך-ארץ פאַרן
מאַן, נישט מחמת ,אהנה", נאָר מחמת ,יראה", דאָס הייסט, נישט אַזױ
פאַר ליבשאַפט, וי פאַר אָפּשײַ. סענדער איז געווען אַ ייִד, װואָס באַ זיך
אין שטוב האָבן אַלֶע פאַר אים געהאַט דרך-ארץ פונעם ווֹייִב ביון געבאַ-
לעװועטן מיזיניק מאַרקוס. אפן לשון פון די ,העכסט-אינטערעסאַנטע ראָ-
מאַניסטן? קאָן מען זאָגן, אַז סענדער איז געווען אַ ד ע ס פ אָ ט, אַ
ט י ר אַן... איך װאָלט נאָך צונעזעצט דאָס װאָרט ,מערדער/, איז
ער אָבער געווען װײַט פון א מערדער. ער איז געווען אַ ייד גלײַך מיט
אַלע ייִדן, װאָס באַ זיך אין שטוב האָט ער געהאַט די דעה, און װײַטער.
קיינער ניט. און אַז מיר האַלטן שוין דערביי, געבן מיר דאָ איבער אַביסל
זײַן ביאָגראַפיע אין קורצן : סענדער איז געווען אמאָל אַ קליין מענטשע-
לע, נאָר אַ קליין מענטשעלע. דאָס איז געווען שוין לאַנג, אָבער גאַנץ
לאַנג, נאָך איידער ער האָט געהאָט די קליננערס, אַז ער האָט נאָך גע-
הייסן סענדער חלפן (למאי זאָלן מיר לייקענען ? ער איז געווען אַ חלפן),
האָט ער זיך דעמאָלט אָנגעליטן פון די שײַנע ייַדן, זײַדענע יונגעלײַט,
נגידישע קינדער, אוי, האָט ער זיך פון זיי אָנגעליטן! אוי, פלעגט ער
שטיין פאַר זיי כעבדא קמיה מאריה, האָבן דאָס נײַניעריקע קדחת ! אוי,
פלענט ער זיי מקנא זיין, און אוי, פלעגט אים אֵף זיי ברענען!.. און
נאָכדעם, אַז ער איז פון אַ חלפן אַרױף אַף דער מדרגה פון בעל-הלואה,
און פון אַ בעל-הלואה --- אָף אַ פעלהענדלער, פון אַ פעלהענדלער -- אַ
גראַבאַרשטשיק, פון אַ גראַבאַרשטשיק --- אַ צעלניקער, פון אַ צעלניקער
-- אַ קאָמיסיאַנער, פון אַ קאָמיסיאַנער -- אַליין אַ סוחר, אַ צוקער-
הענדלער, אַ גרויסער סוחר, אַ רײַכער סוחר, ביז אַ באַנקיר, -- איז ער
אַלץ געוואַקסן העכער און העכער אין די אויגן פון זײַנע באַקאַנטע, און
ער האָט אָנגעהויבן אַראָפּוואַרפן איינציקוװײַז די פריעריקע נעמען, וי אַ
סענדער בלאנק 188
פויג?, װאָס װאַרפט פון זיך איינציקװײַז די אַלְטע פעדערן, און האָט אָנ-
געהויבן צו באַקומען נײַע נעמען: סענדער גואַבאַרניק, סענדער צעלנ-
קער, סענדער האַרטאָוניק. איינער פון זײַנע אָרעמע קרובים האָט אים
געשענקט פון זיך אַ ,על" -- איז נעװאָרן ,סענדערל", און צום סוף (אַ
צײַט מיט יאָרן האָט מען נישט געװוּסט זײַן פאַמיליע) -- סענדער
בלאַנק !,.. רב חײַמקע, רב זיאַמקע, רב מאיר? האָבן ביסלעכװײַז אויפנע-
הערט צו פאַררײַסן פאַר סענדערן די נאָז און האָבן אָנגעהויבן אֲרוְמַ-
דרייען זיך אַרום דעם אויפנעקומענעם נגיד, פריער געבנדיק אים צו וויסן,
אַז ער איז פון די ,אויפנעקומענע", מיט אַזעלכע אויסריידלעך, למשל:;
, { שלום-עליכם, א באַקאַנטער ייִד! דאַכט זיך, סענדער? ואָס זשע
מאַכט איר עפּעס גוטס ? עפּעס זאָגט מען אף אײַך, אַז סע גייט אײַך,
אָן עין-הרע, זייער גוט 4,. און נאָכדעם שוין; ,רב סענדער סערדצע!
מיר שטייען, דאַכט זיך, אף איין סטאַנציע ? קומט אַרײַן אף דער נאַכט
צו אונדז אַביס? !".., ,אַ, רב סענדער! איר דערװוײַטערט זיך שוין פון
אונדז 77,,, ,איך האָב צו אייך אַ קליינע בקשה, רב סענדער:; עטלעכע
טויזנט קערבלעך אף צוויי חדשים",. אַך! ועמען זע איך 4 וען איך
ווייס, אַז איר זײַט הי !7,,. און נאָכדעם ; ,מיר ווילן, די גאַנצע שטאָט
וויל, זי חלשט, אױסקלײיבן אײַך פאַר אַ גבאי, פאַר גלאַסנע, דעפּוטאַט,
פאַר דירעקטאָר אין באַנק".,. ,הער בלאַנק! פיר האָבן די ערע, מיר
בעטן, איר זאָלט אונדז ניט אָפּואָגן, זײַט אַזױ גוט און גייט אַרײַן אין
אונדזער לאַגע, איר זײַט דאָך באַ אונדז, וי זאָגט מען עפּעס, איר פאַךי
שטייט, צי ניין 4/...
אונדזער סענדער איז ניט געווען פון די דאָזיקע, װאָס פאַרכליניען
זיך מיט זייער מזל און בלאָזן, וי מען זאָגט, פון זיך; ניין! ער קאָן
אויסהערן די דאָזיקע אַלע קאַמפּלימענטן גאַנץ גלײַכגילטיק, מיט עניוות,
גלײַך וי ער װאָלט נאָר אַזאַ כבוד ניט פֿאַרדינט, און ענטפערן, אַז ער
איז נישט מסוגל, נישט מיט אַלעמען, נישט אויפגעליינט, סע איז דֹאַ
גרעסערע פון אים, אָבער דאָרט, טיף-טיף אין האַרצן, האָט ער געמעגט
שטאַרק אָנקוועלן פון ביידע זײַטן; אי ואָס ער האָט דערלעבט אַזאַ
כנוד, אי. װאָס אָט די אַלע כלבים האָבן אַראָפּגעלאָזט די וויידלען און
פאַרשטייען דרך-ארץ. און נישט פאַר קיינעם, נאָר פֿאַרן װײַב האָט ער
ליב זיך פאַרגיסן אַמאָל מיט אַ געלעכטער,
--- וואָס זאָנסטו עפּעס, מרים-חזיה, אף רב זיאַמקע דעם מיוחס,
164 שלום עליכם
כאַיכאַיכאַ ? געדענקסט אים כאָטש, אַ רוֹח אין זײַן טאַטן ,.,
קיין פעטער אָנבײַסן, קיין גוט גלאָז װוײַן האָט ניט געקאַנט אים
צושטעלן אַזאַ פאַרגעניגן, װי רב זיאַמקע וכדומה אַזעלכע לײַט, ווען זי
האָבן באַדאַרפט אָנקומען צו אים, אפן שענסטן אופן און מיטן גרעסטן
כבוד האָט אונדזער סענדער צוגענומען דעם געערטסטן גאַסט באַ זיך אין
קאַבינעט, געבעטן זיצן, געגעבן אַ פּאַפּיראָס, אָנגעצונדן און אונטערנע-
טראָגן דעם גאַסט א שוועבעלע, געפרעגט; תװאָס האָט איר עפּעס אַזאַ
שלעכט פּנים 74 און געגעבן אַן אויסרייד; ,פאַר װאָס זעט מען אײַך
עפּעס ניט ??. וי אַף נאָדלען איז דער נאַסט געזעסן; ער האָט שוין לאַנג
אויסגערויכערט דעם געשענקטן פּאַפּיראָס; ער האָט שוין לאַנג זיך אויס-
געהוסט דרײַי מאָל און אַכצן מאָל זיך אונטערגעהויבן אפן בענקל, אִפּ-
געווישט דעם שווייס, גוט אױיסגעשנײַצט די נאָז, אַרויסגענומען און גע-
מאַכט זיך אַן אייגענעם פּאַפּיראָס, איינעם, דעם אַנדערן, דעם דריטן,
עטלעכע מאָל געפּרגווט אָנהייבן צו ריידן, װאָס ער באַדאַרף, און איבער-
געהאַקט געװאָרן אפן ערשטן װאָרט, --- און סענדער האָט אַלץ דערציילט
פון זײַנע געשעפטן, פון זײַנע פאַרפאַלענע חובות, פון זײַנע משפּטים,
וכדומה, מיט גרויס התלהבות, נלײַך װוי דער גאַסט בעט אים, וויינט און
חלשט פאַר אים, ער זאָל אים ,אינגאנצן" דערציילן און חס-ושלום ניט
דורכלאָזן קיין ברעקעלע,.. נאָר יעדע זאַך דאַרף זיך אָבער האָבן אַן עק,
און א מענטש האָט אין זיך אַ גאַל! דער נאַסט, רב זיאַמקע, אָדער רב
חיימקע, כאַפּט די מינוט און הייבט-אָן גלײַך גיך, אין איין אָטעם;
--- איך האָב אײַך געװואָלט בעטן, רב סענדער, איר האָט דאָך גע"
הערט מסתמא, אַז איך האָב אַוועקגעקויפט באַ דעם פּריץ שישינסקין אינ-
גאַנצן די ווייץ, און מחמת... | |
--- איך ווייס, איך האָב געהערט ! -- שלאָגט אים סענדער איבער
אינמיטן,. -- איך האָב נעהערט פון אײַער נילדענעם געשעפט, איך בין
אײַך װײיניק-װאָס מקנא, רב זיאַמקע, אָבער נאָר ווייניק! וייסט איר
זשע, פאַר װאָס ? איך ווע? אײַך דערציילן! אָט דער שישינסקי האָט
באַ מיר פאַר פיר יאָרן געװאָלט לײַען פופציק טויזנט קערבלעך, און דוקא
אה גוטע קאָנדיציעס. איך האָב אָבער דעמאָלט געהאַט אַן עסק מיטן
קאַשקיווקער פּריץ. די מעשח איז אַזױ געווען.. |
און סענדער האָט אַװעקגעצויגן אַ שפּאָנל-נײַע מעשה אֵף נײַע זעקס
שעה. רב זיאַמקע איז שוין פיטשינאָס: עס רינען פון אים ריקעס שווייס;
ס ע נ ד ע ר ב לאַ נק | 185
ער װוישט זיך נעבעך מיט דער פּאַלֶע און זיפצט, וי אַן אומנליקלעכער
פּלענער אין געפענקעניש ; רב זיאַמקע שלאָנט אים איבער די רייד :
--- האָט מיר קיין פאַראיב? ניט, רב סענדער, װאָס איך שלאָג אײַך
איבער די רייד... איר ווייסט, װאָס איך בין געקומען צו אײַך ?
-- ניין; פון ואַנען זאָל איך ווֹיסן ?
סענדער בלאַנק האָט גאַנץ גוֹט געװװוסט, װאָס רב זיאַמקעס וויזיט
באַדײַט, נאָר ער מאַכט אַ נאַוון פּנים און קוקט אים אין די אויגן אַרײַן.
רב זיאַמקע איז אויפגעדיכט געװאָרן און זאָנט זיך גאַנץ פריילעך :
--- פאַרשטייט איר מיך, רב סענדער, די מעשה דערפון אין אַווֹי:
איך האָב די ווייץ אַװעסגעקויפט מיט אַ שוטף, מיט אַברחם זאַלצװאַסער...
--- מיט אַברהם זאַלצװאַסער? גאָט זאָל אויך אָפּהיטן, רב זיאַמקע!
דאָס איז דאָך א שווינדלער, אַ דרייער, אַ דוצח, אַ קוילער ! שטעלט אײַף
פאָר, אַז פאַר צוויי יאָרן ווינטער, ארום חנוכה, צי ארום פּורים, --- איף
געדענק נישט אַקוראָט --- קומט צו מיר אַרײַן א ייִד. גוט מאָרגן! --- גוט
יאָר! זייער פּײַן! און מישט מיר אויף אַ מעשה... |
רב זיאַמקע בײַסט זיך די נעג?, קראַצט זיך אונטער דער יארמעלסע,
רער חוסט, ער קלאַפּט מיט די פים, ער פאַרשפּיליעט זיך די קאַפּאָטע, ער
רוקט-אָן דאָס היטל שטאַרק, שטאַרק. און טענדער דערציילט גאר אַ נײַע
מעשח גאַנץ אָנגענעם, בהדרגה, מיט זייער שיינע וויצן פארפּראַװעט, אָן
אַן אױיסלאָז, אָן אַן עק! רב זיאַמקע שפּרינגט שוין אונטער און פאַלט אַרײַן
אין די רייד, שוין נאָר אָן דרך-ארץ:;
--- פאַרשטייט איר, רב סענדער? האָב איך באַ אײַך געװאָלט בעטן
אַ נמילות-חסר אֵף אַ קליינער צײַט,
--- אַ גמילות"חסד?! -- פרעגט סענדער שטאַרק:שטאַרק טאַרוות"
דערט, גלײַך וי מען האָט אים דערציילט, אז דער און דער האָט גענומען
דאָס גרויסע געווינס, אָדער ס'איז געווען נאָר-װאָס אין דרויסן א הריגה,
אַ שרפה, אַ מגפה..,
-- יא, אַ גמילות-חסד, -- ענטפערט זיך רב זיאַמקע נישט הויך,
נישט שטיל, נאָר אַזױ, מיטלמעסיק, נישט צו פאַרשטיין, װאָס װוּנדערט
זיך דאָס עפּעס אַזױ רב סענדער? -- יאָ, אַ גמילות-חסד, ביז וועסנע :
נישט קיין סך: אַ רובל? צענטויזנט.
--- איצט האָב איך נישט, בנאמנות, איך האָב נישט איצט בא זיך,
186 שלום. עליכם
איך זאָל אַזױ נישט האָבן קיין שלעכטס, איך זאָל אַזױ ריין זײַן פון שלעק
מיט אײַך אינאיינעם. פאַר װאָס האָט איר מיר נעכטן נישט געוזאָגט?
נעכטן האָב איך גראָד יאָ געהאַט, איז געקומען צו מיר אַ מענטש פון
נבריא? פעלקענשטיין און לייגט מיר פאָר אַן עסק, אַזױ װי אין טיטי-
קיווקע סטראִיעט זיך הײַנט אַ נײַע פאַבריק. און גבריאל פעלקענשטיין
האָט געמאַכט אַ קאָנטראַקט מיט די שותפים נאָך פאַראַיאָרן, אַז דער
װאַלד דער טיטיקיווקער... און אַזױ װײַטער -- אָן אַן אױסלאָז, מיט
מעשיות און מיט קליינע מעשהלעך געבונדן און געפּלאָכטן, אַזױ, אַז סע
ברעכט דעם מוחן..
און אַזױ גייט זיך רב זיאַמקע אַװעק נעבעך אָן געלט, אֶן כח, אַן
אויסגעמוטשעטער, אַ נאַפער פון שווייס, און פאַר זײַן אַװעקגײן מוו ער
נאָך אויסהערן אַ לאַנגע נאָטאַציע פון רב סענדערן, אַז נישט אַזױ האַנדלט
מען, אַז מען זאָל דאַרפן אָנקומען צו יענעם, און מען טאָר זיך נישט
פירן אַזױ גרויס, און מע דאַרף זיך היטן פון שלעכטע שותפים, און מע
דאַרף וויסן, וי אַזױ צו האַנדלען און מיט וועמען צו האַנדלען, און מע
זאָל פרעגן באַ אים, באַ סענדערן, װאָלט ער קלאָר געמאַכט און געוויזן
אַ דרך אין אַלֶע נעשעפטן. און באַם געזעגענען זיך בעט אים סענדער
אַמאָל אַרײַנקומען, מהיכא תיתי, אַביס? שמועסן... רב זיאַמקע לויפט
אָן אַן אָטעם און האָט מורא זיך אַרומקוקן! עס גייט איבער אַ קליינע צײַט,
מען דאַרף אָבער פאָרט די קלינגערס, -- װאָס טוט מען? ער גייט נאָך
א מאָל צו רב סענדערן, טאָמער, אַ קשיא אַה אַ מעשה?... און װײַטער
די זעלבע געשיכטע; װײַטער א מאָל דאָס אייגענע! און אַזױ איז מיט
רב זיאַמקען, מיט רב חיימען, מיט רב איציקלען, און אַזױ איז מיט אַלע
זײַנע אַלטע באַקאַנטע, אָט אַזאַ מין נפש איז ער.
אונדזער סענדער איז נישט בעסער און נישט ערגער פון אַלע אַנ-
דערע אויפנעקומענע נבירים, פּשוטע מענטשלעך, ואָס קאָנען קיין אַנ-
דערע פאַרגעניגנס נישט האָבן פון קיין זאַך, אַ חוץ געלט און כבוד.
אייגנטלעך, װאָלט איך דאָ באַדאַרפט אַביס? באַשרײַבן די ביאָג-
ראַפיע זיינע;: ווער איז ער? פון װאַנען שטאַמט ער אַרױס? ווער זײַנען
זיינע עלטערן ? מיטן גרעסטן און מיטן שענסטן כבוד װאָלט איך דאָס
געטאָן, ווען איך זאָל דאָס וויסן. איז דען מעגלעך, אַז ראָמאַניסטן זאָלן
קענען אַ גאַנצע וועלט ? און װאָס איז אונדז דער אונטערשייר --- לאָמיר
שמועפן עפנטלעך : --- װאָס גייט אונדז אָן, װער איז געווען סענדערס
סענדער פלטנק 187
זיידע, צי סענדערס באַבע? צי איז זײַן פאָטער געווען אַ מלמד, אַ שוס--
טער, אַ באָנדער, צי אַ מעקלער? מיר ווייסן נאָר סענדערן; מיר געדענקען
אים, אַז ער איז אַמאָל, נישט הײַנט נעדאַכט, געווען א געמיינער ייָד, אַ
חלפן, אַ פעל-הענדלער, אַ מוכר-:תבואהניק און הײַנט.. הײַנט אין ער
ס ע נ ד ע ר ב 5אַ נק! קוקט אײַך גוט צו צו אים; אפשר איז ער
אײַך אויך קענטלעך, אַזױ װוי מיר?
ד אַ ס פ ע ר ט ע ק א פיט ל
טראקטירט פון מאַרקוסן אַלײן,
שוין צײַט, שוין צײַט צו פאַרנעמען זיך אַביס? מיט דעם ייַנגסטן
פון דער פאַמיליע בלאַנק; שוין צייט, אַז אונדזערע לייענער זאָלן אביס?
נענטער זיך באַקענען מיט אונדזער יונגן העלד, מיט אונדזער שיינעם
מאַרקוס בלאַנק, -- דאָס קלענסטע און דאָס בעסטע קינד פון סענדערן.
,,דאָס קלענסטע און דאָס בעסטע? -- אַזאַ מיינונג איז געווען וועגן
מאַרקוסן דער פאָטער אַליין איבער צוויי זאַכן, ערשטנס, האָט סענדער
ליב געהאַט זײַנע קינדער, ווען זיי זײַנען נאָך געווען קליינע, ברעקעלעך,
קאַראַפּוזיקעס; און וי באַלד די דאָזיקע קאַראַפּזיקעס האָבן אָנגעהויבן
אונטערצעװואַקסן, אַזױ האָט אונדזער פײַנער סענדער אָנגעהוֹיבן באַקו-
מען צו זיי אַ שנאה, וועלכע איז געוואַקסן אַלֶע מאָל שטאַרקער און גרע-
סער. ער האָט נעקוקט אֵף זיי, װוי אַף שותפים, װוי אַף פּרעטענדענטן אַף
זײַן גוטס, און אָן קריג, אָן סצענעס, אָן פּעטש האָט זיך נישט געמאכט
קיין. שמחה, קיין חתונה ; דער פאָטער האָט געאַרבעט מעשים, נעטופּעט
מיט די פיס, די מוטער האָט געוויינט, די קינדער האָבן געגאָסן מיט
טרערן, -- און דער סוף האָט זיך אױיסגעלאָזט, אַז סענדער האָט געמוזט
עפענען די האַנט און מיט טויטע קללות אָפּציילן געלט, וויט? מע האָט
באַדאַרפט, |
באַ אַ סך גאַנץ לײַטישע מענטשן פירט זיך אַזױ. דער מחבר פון
דער דאָזיקער געשיכטע איז נישט איין מאָל געווען אַן עדות באַ אַזעלכע
פײַינע סצענעס, נישט איין מאָל געווען אַ פאַרמיטלער צווישן פאָטער מיט
זײַנע אייגענע קינדער, װווּ דער נאַנצער סכסוך איז געגאַנגען וועגן אי"
{ 188 יו : שלום עליכם
בעריקע עטלעכע הונדערטערס, װאָס מיט דעם האָט מען געקאָנט פּשוט
מציל זײַן פון הונגער און פון דחקות אַ גאַנץ הויזנעזינד; געלט האָט
טאַקע דער פאָטער געגעבן, נאָר בלוט האָט ער אָפּנעצאַפּט באַ די אומ"
גליקלעכע קינדער אַ סך מער, וי אַף עטלעכע הונדערטערס,.. אַז איך
האָב אַף אַ ציקאַװעסט אַ פרעג געטאָן דעם אײַנגעשפּאַרטן פאָטער, צו
װאָס האָט אים געטויגט דער נאַנצער טאַראַראַס מיט די בזיונות, מיט
די טרערן אומזיסט און אומנישט? -- האָט ער מיר גאַנץ ערנסט געענט-
פערט: |
-- אַ קינד טאָר מען נישט װוײַון קיין ווֹעג, אַ קינד איז א חזיר, אַ
קינד דאַרף מען לערנען, סע זאָל וויסן, אַז אַ קערב? איז נישט קיין הונט,
וװועט ער אויך וויסן אַף דער עלטער, װוי אַזױ זיך צו באַגון מיט אַ קינד
און וי אַזױ מע דאַרף היטן אַ קערבל הײַנטיקע יאָרן...
עס פאַרשטייט זיך, אֵף אַזאַ לאָגיקע האָב איך נישט געהאַט װאָס
צו ענטפערן...
די צווייטע סיבה, װאָס מאַרקוס איז געווען טײַערער באַ סענדערן
כמעט פון אַלע קינדער, אין װוײַל מרים-חיה איז באַ אים געווען דאָס
צווייטע װײַב, און אינגאַנצן איר לעבן איז געווען אָפּנעהאַנגען פון איר
טײַערן בן-יחיד, |
,נו, מילא ? --- פרעגט מיך דער לעזער. --- װגּ שטייט דאָס, אַז די
קינדער פונעם צווייטן װוײַב דאַרֹף מען בעסער ליב האָבן??"
-- נו, מילא ! ענטפער איך אויך דאָס אייגענע. מילא אַהין, מילא
אַהער --- ס'איז פאָרט אַזױ אײַנגעפירט באַ אַ געוויסן קלאַס ייָדן, נאָר
לִמאַי זאָלן מיר אַװעקגײן פונעם אמת? מאַרקוס איז טאַקע געווען אַן
אַנטיק?, װאָס מיקריגט עס גאָר נישט. די גאַנצע שטאָט האָט מיט אים
געהאָט צו טאָן; אַז סענדער האָט געבראַכט דעם ערשטן שבת דעם פינם-
יעריקן מאַרק? אין בית-:המדרש מיט אַ זײַדן העמדל, סאַמעטענע הייזלעך
און מיט אַ גילדן היטעלע, האָנֿן אים אַרומגערינגלט אַ מאַסע ייַנגלעך,
ווייסע-חברהניקעס, און יעדער האָט אים אַ טאַפּ געטאָן, פון יענעם שבת
אָן איז אַװעקנעגאַנגען א שם אַף דער גאַנצער שטאָט, אַז בא סענדער
בלאַנק אין דאָ אַ מיזיניקל, אַ מאַרקל, עקט זיך מיט אים די װעלט! עס
איז אים נישט אין פּנים אַרײַנצוקוקן, און קלוג איז ער, אַז עס זאָל אים
גאָר קיין גוט אויג נישט שאַטן... איך װאָלט אַ בעלן געווען אָנטאָן לייזער
דעם באַלענאָלעס יינגעלע אין אַ זײַרן העמדל, סאמעטענע הייזלעך מיט
סענדער בלאַנק 189
אַ גילדן יאַרמעלקע, אוֹן הערן, װאָס וועלן זאָגן אָט די אַלע צבועקעם,
װאָס דאַרפן אָנקומען צו סענדערס קעשענע, אַף לייזערס אַנטיקל, װאָס
איז שיין און קלוג, אַז ,,ס'עקט זיך מיט אים די וועלט"? אָבער דערװויי?
זעען מיר פאַר אונדזערע אויגן סענדערס מיזיניקל און מיר לייענען גרויסע
נילדענע אותיות, אָנגעצייכנט אַף זײַן װײַסן שטערן:
,, געלט וועסט דו האָבן,
אַ פערד וװועסט דו זיין ...
און דאָרט, באַ דער זײַט, שטייט לייזער דעם באַלעגאָלעס אַ זונדל,
אַ שװאַרץ ,אינגבער?" מיט אַ שטיק בולקע אין דער האַנט (קוים דער-
לעכט דעם גליקלעכן שבת!)), אָפּגעריסן און באָרוועס, מיט א פֹּאָר גלע-
זערנע אויגן, און אָף זײַן באַװאַקסענעם שװאַרצן שטערן איז אָנגעצייכנט
פאַרקערט:
,אַ פערד וועסט דו האָבן,
אַ קבצן וועסט דו זײַן"...
אַך! פאַר װאָס בין איך נישט קיין פּאָעט? איך זיץ אַצינד באַגײַס"
טערט, פול מיט מחשבות; איך װאָלְט אָננגעשריבן דאַרױף א גאַנצן שיר
אין שיינע קלינגענדיקע פערון, מיט מעלאַנכאָלישע, פילאָזאָפישע, הויכע
געדאַנקען, מיט טענות צום בורא-שמים, פאַר ואָם קומט דאָס, אַז טענ-
דערס קינד, װאָס איז פּונקט אַזױ קלונ און מיט די זעלבע טאַלענטן, וי
לייזערס אידיאָט, און פונדעסטוועגן גייט יעדער צו צוֹ מאַרקלען מיט אַ
פאַרטיק שמייכעלע, מיט אַ חנופהלע, מיט אַ קניפ אין בעק?, און צו
לייזערס פּעמפּעק װויל קיינער אַפילו קיין קוק נישט טאָן, און אַז ער קומט
זיך יא עמעצן אונטער די הענט, טוט מען אים אַ שטורך, א שנעל אין
נעז?, אַ ציפ באַם אויער, אָדער מ'רוקט אים אָן דאָס חיטעלע איבער די
אויגן און מ'מאכט פון אים הוזק...
און שפּעטער, אַז מיר האָבן דערעלכט צו זען אונדזער קליינעם העלף
צו דער בר-מצוה, האָבן מיר זיך זאָט נישט געקאַנט אֶנקוקן זײַן שיינע
צורה, און הגם מיר האָבן פון אים אַלין קיין באַזונדערע שארפע חכמות
נישט געהערט, דאָך האָט מען אונדו דערציילט פון דעם דאָזיקן פײַער,
פונעם דאָזיקן מאַרק?, אַזעלבע אַנטיקלעך, אַז מיר זײַנען באמת געוען
אָנטציקט פון דעם דאָזיקן יוננאָטש. , שטעלט אײַך פֿאָר, -- אַזױ האָט
דערציילט חיים-חנא דער מלמד --- אַז מיט זײַנע פּלוצלעכע קשיות, װאָס
0טב. שלום עלפֿיכם
ער פרענט באַ אים, בא זײַן רבין, שטעלט ער אים אַזױ אַנידער, אַז ער,
רב חיים-חנא, מאָלט אײַך, װאָס איז באמת אַ חריף, בלײַבט אֶפּהענ-
טיק און קאָן קיין מוי? נישט עפענען אַנטקעגן דעם דאָזיקן תלמיד, װאָס
דאַרף אויסװאַקסן עפּעס אַ פין נאון, אָדֶער איך וייס אַליין נישט
װאָס!?... איז נאָך דאָ װאָס צו ריידן פון סענדערס פאַרגעניגן און פון
מרים-חיהס גליק, ואָס האָט זיך אױסגעגאָסן אין טרערןף מיט װאָס
האָט זי פאַרדינט באַ גאָט אַזאַ ברכה? מיט װאָס האָט זי זוכה געווען צו
האָבן אַזא תכשיט, װאָס גאָט און לײַט טוען זיך פרייען מיט אים? נישט
אַנדערש, אַז דער װאָס לעבט אייביק האָט זיך אַרוּמגעקוקט אַף איר, וי
זי קומט נעבעך אִפּ באַ סענדערן, כמעט וי אַ דינסט -- גאָט זאָל נישט
שטראָפן פאַר די רייד! נישט אַנדערש, אַז דאָס איז איר אַ רפואה צו
דער מכה... יי
נאָר מרים-חיה האָט, אַפּנים, נישט פאַרדינט באַ גאָט, אַז איר זון
זאָל באמת זײַן אַ גאון-עולם; כ? ומן רב חיים-חנא דער מלמד האָט
געלעבט, איז מאַרקל געווען אַזא תכשיט, אַזאַ גילדן קעפּל, אַז קיינער
האָט אים נישט געקאָנט נעמען פאַרהערן, מחמת חיים-חנא איז דערצו
געווען אַ מזיק; ער האָט קיינעם נישט געלאָזט אויסרעדן א װאָרט: נישט
דעם פאַרהערער, נישט דעם תלמיד, ער האָט גערעדט פאַר אַלעמען; ער
האָט אַלֵיין געפרעגט און אַליין געענטפערט. און אַז יענער האָט געפרעגט
דעם תלמיד, למשל?; ,,װאָס לאָזט מיך דאָ, מאַרקל, דער תנא הערן?4? --
האָט חיים-חנא פאַרקאַטשעט די אַרבל, געמאַכט מיט די הענט און אין
דער גיך געענטפערט: ,,נו, זאָגט ער דאָך אײַך, אַז עבודה זרה איז נישט
גלײַך, זאָגט ער, צו דער פּרה אדומה ; פאַר װאָס ? זאָגט ער, מחמת עבודה
זרה, זאָגט ער, איז אַן אַנדער זאַך, און פּרה אדומה, זאָגט ער, איז ווידער
אַן אַנדער זאַך; איז געדרונגען, זאָנט ער, אַז דער תנא האָט זיך געשטעלט,
זאָגט ער, אַה דעם פּסוק, צו פרעגן, זאָגט ער, אַ װידעראַנאַנד: מה
| דאָך, זאָגט ער, עבודה זרה איז אַזױ, איז דאָך פּרה אדומה, זאָגט ער,
על אַחת כמה וכמה!"... און מיט דעם דאָזיקן ,זאָנגט ער" האָט חיים-חנא
אַזױ פאַררעדט און פאַרקלאַפּט די ציין, אַז דער פאַרהערער איז געבליבן
זיצן וי אַ מענטש, װאָס מע כאַפּט אים אויף פונעם שלאָף און מע זאָגט
אים: אקוק"! --- ער קוקט און קוקט און ווייס נישט, װוּ ער איז אין .
דער וועלט...
אַז חיים-חנא איז געשטאָרבן, און פאַרקל איז אַרײַנגעפאַלן צו
סענדרער בלאַנק 191
אַנדערע מלמדים אין די הענט אַרײַן, האָבן די דאָזיקע אָנגעהויבן באַ-
מערקן, אַז רב סענדערס זון האָט אַביס? ,אַ האַרט קעפּל", אַ ,שווערע
תפיסה" מיט אַ אקורצן זכרון"; דערצו האָט סענדער אָנגעהויבן ווערן
רײַכער און רײַכער, און באַ לײַטן האָט ער געזען, װי אַזױ מען לערנט
קינדער אֵף דעם נײַעם שניט, האָט ער נעקרינן פמאַרקוסן א צװיידרײַ
לערערס פון ,,הײַנטיקער וועלט", װאָס אונדזער יונגער העלד האָט באַ
זיי גענאַשט פון יעדער זאַך צו ביטלעך, עטװאָס פון אויבן, אַזױ, אַז צו
זיבעצן-אַכצן יאָר האָט ער געהייסן זייער א פײַן בחורל?ל, נישט ערגער פֿון
אַ סך אַזעלכע בחורימלעך, װאָס איך מיט אײַך קענען זיי זייער גום; זיי
גייען זייער שיין אויסנעפּוצט, זיי האָבן באַ זיך א סך ביכלעך; צווישן זיך
שמועסן זיי אָף דער נאס וועגן טורגעניעוון, און שרײַען אַזױ שטאַרק,
אַז איר מווט זיי באַמערקן; צײַטוננען לייענען זיי אַלערליי, און מיט
פרעמדע הענט שרײיבן זיי אַלֵיין אויך אַ סאָל אַרײַן א קאַרעספאַנדענציע
אין אַ ייִדיש בלאַט, און שפּעטער, אַז ער ווערט עלטער, דערמאַנט ער
אײַך, אַז ער האָט אַמאָל, אין די יוננע יאָרן, ,, נעשריבן אין די צײַטת-
נען". מיט איין װואָרט, אונדזער אויסגעצייכנטער מארקוס װאָלט געווען
אַ יינג? אַ משכי?, װי אַלע משכילים אין דער פּראָװינץ, א קאינטעלי-י
גענט", אַ געוויינלעכער טיפּ פון אַ ייִדיש בחור? אַ נאכאָל, װאָס נעמט
אַ שיינע כלה מיט רויטע בעקלעך און מיט אַ סך נדן, -- און האָט חתונה,
און ווערט אַ פײַן איידעמל, אַ בעליהלואה, אַ שטיקל סוחר, אַ גרויסער
סוחר, א יונגערמאַן אַ גביר מיט עטלעכע קינדער, װאָס באַקומען באַ אים
פּונקט אַזאַ דערציונג, וי זײַנע עלטערן האָבן אים געגעבן, און אַזױ איז
,דור חולך ודור בא והארץ לעולם עומדת? -- איין דור גייט נאָך
דעם אַנדערן, וי אַ זיינער,.. נאָר ניין! אונדזער שיינער העלד האָט געהאָט
אַן אַנדער השגה אין דער וועלט, און זײַן צוועק איז געווען נישט אַזױ,
וי מיר האָבן פון זײַנעטװענגן אויסגעבעט. יעדער מענטש האָט זיך זײַן
קאַפּריז, זײַנע השנות; טאר װאָס זאָל מאַרקוס בלאַנק זײַן ערנער פון
אַלע אַנדערע מענטשן? איך זע, אַז מיינע לעזער ווילן טרעפן, אַז מסתמא
מוז דאָ זײַן א שיין מיידל אינמיטן, און מאַָרקוס איז שטאַרק פֿאַרליבטן..
ניין! איר דאַרפט געדענקען, אַז מײַן ראָמאַן איז ,א ראָמאַן אָן אַ ראמאַן"!
איך ווע? אײַך נישט גיין שווערן, אַז ווען מײַן שיינער העלד זאָל געווען
באַגעגענען ערגעץ אַ פין ראָזא, אָדער אַ יעליזאבעטא, װאָלט ער פון איר
אַנטלאָפן ווו דער שווארצער פעפער ואַקסט, איך וויים נישט. די עפּאַכע
192 הי שלום עליכם
1 .
צווישן אַכצן און צווישן צװאַנציק יאָר אין די געפערלעכסטע צײַט פאַר
די יונגע קינדער, און אַזױ װוי דאָס ברעקעלע קינד מוז נעבעך איבערקומען
פּאָקן, מאָזלען און ציינדלעך, אַזױ מוז דאָס גרעסערע קינד איבערקומען
די צײַט פון ליבע, -- און למאי זאָלן מיר זיך נאַרן? מיר האָבן דאָך
אַלע געפּאָקט, געמאָזלט, ליב געהאָט און, דאַנקען גאָט, איבערגעקומען
אָט די אַלע ווייטיקן געזונטערהייט,.. װאָס קאָן איך אָבער טאָן מיט מײַן
יונגן העלד, אַז עס האָט זיך אים פאָרט נישט געטראָפן דער צופאַל? קאָן
איך אים דען מיט גװאַלט זאָגן: ,ניי, מאַרקוס, ליב זיך אײַן, שרײַב
פלאַמפייעריקע בריוולעך, ווער צעגאַנגען װוי אַ װאַקס, הענג זיך,. טרינק
זיך, אַבי איך זאָל האָבן שטאָף אַף אַ ,,העכסט-אינטערעסאַנטן ראָמאַן"?
וכפרט, אַז מײַן יוננער העלד האָט געהאַט גאָר אַן אַנדער אידעע, אַן
אַנדער ציל, װאָס ער האָט זיך צו דעם געשלאָגן דורך טיר און דורך
טויער מיט אַלַע כחות פון זײַן געזונטן יונגן קערפּער, --- מיט איין װאָרט,
מײַן מאַרקוס האָט געװאָלט שטודירן. אַיין מאָל פאַר אַלע מאָל שטודירן:
אַף דאָקטער, אַה אַדװאָקאַט, אָף אינזשיניער -- שטודירן און גענוג!
ווען און וי אַזױ איז דער דאָזיקער געדאַנק אײַנגעפאַלן מאַרקוסן
אין קאָפּ אַרײַן --- קאַן איך אײַך אַקוראַט ניט זאָגן; נאָר די בריוולעך
װאָס ער האָט געשריבן צו איינעם פון מײַנע חברים, צו אריה-לייבן, זיי-
נען געווען מיט אַזאַ פייער געשריבן, אַזױ הייס, אַזױ ענערגיש, אַזױ אמת,
אַז איך האָב זיך אף קיין מינוט ניט פאַרטראַכט, אַז דער דאָזיקער יונגער
מענטש ועט זײַן צוועק דערגרייכן. (איינע פון די דאָזיקע שיינע בריוו
האָט דער לעזער באַנעגנט אין דעם ערשטן קאַפּיטל פון אונדזער אמתער
מעשה),
נאַטירלעך, האָט דער פאָטער ניט געטאָרט וויסן פון דער דאָזיקער
פײַנער אידעע, און איך רעכן, אַז עס איז גלײַכער, װאָס סענדער האָט ניט
געוונסט, װאָס מאַרקוס טראָגט באַ זיך אין קאָפּ און אין האַרצן: גאָט
ווייס, װאָס עס װאָלט געקאָנט דערפון אַרױס! סענדער האָט געהאַט
צו טאָן מיט די שידוכים, און מאַרקוס האָט געשריבן הייסע בריוולעך
צו אריה-לייבן, אַזױ וי אויבן איז געשטאַנען.
מער וי אַלֶּע מאָל האָט זיך אויפגעהויבן דאָס פײַער באַ אונדוער
יונגן העלד זומערצייט, פּונקט אין דער עפּאָכע, ווען עס קומט פאָר אונ-
דזער נאַטירלעכע געשיכטע; אין דער דאָזיקער צײַט זײַנען זיך צונוים-
געפאָרן אַלַּע תלמידים פון די נימנאַזיעס מיט אַלע סטודענטן פונעם או-
סענדער בפֿאַנק 198
ניווערזיטעט. אַך ! וי שטאַרק אונדזער מאַרקוס האָט זיי נעבעך מקנא /
געווען אף זייערע גילדענע קנעפּלעך, די אָפיצערסקע היטעלעך, די העמד-
לעך פון די סטודענטן; וי פריילעך, וי פרײַ, וי גליקלעך זײַנען די דאָ-
זיקע מענטשן, און וי טרויעריק, געבונדן און אומגליקלעך איז ער נעבעך !
| דעמאָלט, ווען זיי שיפן זיך אַף דער לאָדקע אין דער אויסגעצייכנטער זו-
מער-נאַכט און זינגען לידלעך אַקעגן דער זילבער-לבנה, מוז ער נעבעך זיצן
אין דער היים און אויסהערן אָט די אַלֶע מעשיות מיט די רייר פונעם
טאָטער, ואָס האָבן זיך אים שוין אַזױ צונענעסן! ער אין פּשוט גע-
פּענטעט אין קייטן; ער איז אין געפענקעניש; מען האָט אים פאַרשפּאַרט,
מען האַלט אים אין אָסטראָג; מען לאָזט אים ניט אַרויס אף דער ליכטיקער
שײַן,. װאָס האָט מען נעבעך צו אים און צו זײַנע יוננע יאָר און טעג ?
פאַר װאָס קאַן ער ניט געניסן פוֹן דער זיסער יוננט, גלײַך מיט אט די
אַלע יונגע מענטשן? פֿאַר װאָס אין פאַר אים אַלְץ פאַרשלאָסן, אלץ
באַהאַלטן, אַלץ פאַרבאָטן ? אַלֶע מעגן, נאָר ער, מאַרקוס, טאָר ניט; ער
דאַרף דאָ זיצן און פאַרשװאַרצט ווערן --- ביז װאַנען ? ביז וי לאַנג נאָך ?
מיט אַזעלכע שװאַרצע געדאַנקען זיצט נעבעך אונדזער יונגער העלר,
אָנגעשפּאַרט דעם שיינעם קאָפּ אף די װײַסע הענט, און סענדער דער
ציילט זייער אַ שיינע געשיכטע, וי אַזױ אַ שותף האָט אים אַרײַנגעפירט
אין אַ געשעפט אַרײַן, וי אַזױ ער האָט אים געװואלט אאָפּקאָכן", וי אַזױי
זיי זײַנען ביידע געקומען צום פּריץ, וי אַזױ דער פּריץ האָט אים געבעטן
זיצן, װי אַזױ דער שותף האָט זיך אַרײַנגעכאפּט צו אים אין די הענט
אַרײַן, װוי אַזױ דער פּריץ האָט זיך מיט אים אָפּנערעכנט און האָט אים
געואָגט : ,עי, מאַשקאַ ! יאַק סיעמאש, פּאן מאַשקא ?" כא-כאזכא ! --
סענדער לאַכט, און זיין פעט לײַב טרייסלט זיך פאַר געלעכטער, מרים-
חיה לאָזט ניט אַראָפּ קיין אויג פון איר טײַערן זון, װאָס איז נעבעך שוין
פון אַ צײַט אַזױ בלאַס, אַזױ אומעטיק; ער עסט ניט, ער טרינקט ניט --
װאָס איז ,דעם קינד" ?
--- װאָס איז דיר, מאַרקל ? װאָס טוט דיר וויי, מײַן קינד? --
אַזױ זאָגט אים די געטרײַע מוטער פאַרן שלאָף, קוקט אים אין די אויגן
אַרײַן און נעמט אים אָן באַ דער האַנט, און טרערן קלײַבן זיך איר אף די
אוינן,
-- אִי, סשעפּע זיך אָפּ פון מיר ! גאַרניט ! גאָרניט ! --- מאָרקום
4 + | שלום עליבכם
שלעפּט אַרױס זײַן האַנט פון איר הענט, און מרים-חיה גייט-אַװעק מיט
אַ טיפן זיפץ פונעם האַרצן,
איך פרעג אײַך: באַ אָט אַזעלכע פאַרשײדענע אומשטענדן, װאָס
איז דער חדוש, אַז יעדן צופאַל, וועלכער זאָל קאָנען אונדזער פײַנעם
! העלד אויסלייזן פון זײַן טרויעריקער לאַגע, װאָלט ער באַגעגנט מיט
פרייד ? ואָס איז דאָ צו װוּנדערן זיך, װאָס מאַרקוס האָט גלײַך מיט
אַלֶע אונדזערע באַקאנטע באַ סענדערן אין הויז אַרױסגעקוקט אף דעם
דאָזיקן צופאַל, װאָס קיינער פון זיי האָט אויך ניט אַרױסגערעדט און װאָס
יעדער באַזונדער האָט געטראַכט באַ זיך טיף-טיף אין האַרצן 4..
ליבער לעזער, טײַערער פרײינט ! ווער דו ביסט דאָרטן און װאָס דו
ביזט דאָרטן --- ניג מיר אַהער דײַן האַנט און לאָמיר זיך ביידע ווינטשן,.
אַז עס וועט קומען אַמאָל די צײט, ווען מיר וועלן זיך דאַרפן אָפּזעגענען
מיטן דאָזיקן נאַרישן וועלטל, זאָל אונדז גאָט שומר ומצי? זײַן פון אַזאַ
טרויעריקער לאַנע, ונ אונדזער געערטער סענדער בלאַנק האָט זיך געפו-
נען אין דער צײַט, ווען זײַן פײַנע משפּחה האָט זיך צונויפגעפאָרן צו אים
,מנקר חולה זיין...
דאָ ס פינפ טע קאַפּיטפ.
טענדערס משפחה פאָרט זיך צונויף ביסלעכװײַז,
מיר האָבן איבערגעלאָזט. סענדער בלאַנק אין קאַבינעט נאָך דעם
גרויסאַרטיקן אָנבײַסן. סענדער האָט זיך געפילט עפּעס ניט אין בעסטן;
אַ שרעקלעך שנײַדעניש איז אַף אים אָנגעפאַלן, און אַ גאַנצע מלחמה האָט
זיך אויפגעהויבן אין זײַן בויך. :
--- שלעכט! שלעכט! -- האָט ער געזאָגט צו מרים:חיהן. --
ס'איז מיר שלעכט, זייער שלעכט !
--- װאָס זשע איז דיר אַזעלכעס ? גאָט איז מיט דיר, סענדער !
--- איך ווייס נישט. אָט דאָ איז באַ מיר אַן אומגליק! -- און סענ-
דער האָט אָנגעוויזן מיט ביידע הענט אַפן בויך. ראשית חכמה, האָט מרים-
חיה געשיקט רופן דעם דאָקטאָר. הגם סענדער גלויבט ניט אין קיין דאָק-
טאָר און זאָגט, אַז די גאַנצע ,שפּיל? (די מעדיצין) איז נאָר אַ שאַנטאַזש,
קענדער בלאַנק 198
שש
אַ אפאקום" אָף צו נאַרן געלט, פונדעסטוועגן לאָז אים וויי טאָן אַ פינ-
גער -- שיקט ער באַלד צום דאַקטאָר, פאַראַן אַ סך אַזעלכע צווישן אונ-
דזערע ייִדן, װאָס האָבן עפּעס קיין ,אמונה" ניט אין דער מעדיצין, כאָטש
(די מעדיצין) איז נאָר אַ שאַנטאַזש, א ,פאָקוס" אף צו נאָרן אה דער
וועלט, און ער מעג יא גלויבן און ניט גלויבן --- אַלץ איינס !
אונדזער געערטער סענדער האָט זיך געהאַָט זײַן דאָקטאָר, דעם
דאָקטאָר קלוגער, און מיט אים האָט איר ליב געהאָט אין אַ פרײַער צײַט
אַרײַנצושמועסן מכח ,דאָקטאָריע?. דער דאַקטאָר האָט לאַנג געקנעלט,
ביז ער האָט אים אײַנגעבילדעט, אַז פּונקט אַזױ וי ער קאָן שטאַרבן פון
א שלאַפקײט, אַזױ קאָן מען זיך געזעגענען מיטן לעבן געזונטערהייט,
דער דאָזיקער כל? אין סוף-כל-סוף אים אַרײַן אין קאָפּ, און פון יענער
צײַט אָן האָט ער געפילט, אַז זײַן לעבן הענגט אֵף א האָר, כאָטש אַפילן
ער איז געזונט און שטאַרק אף אַלע אברים. דעריבער האָט ער זיך גע-
ריכט טאָג אף טאָג און האָט זיך שוין לאַנג צוגעגרייט אַ צואה, אויסגע-
רעכנט ביו דער לעצטער פּרוטה (דאָס אין באַ אים געווען בסוד), און
יעדער טאָג איז באַ אים געווען א געשענקטער, און דעריבער טאַקע פלעגט
ער זיך אָנטאָן כל התענוגים אף דער וועלט: גוט עסן, רעכט טרינקען,
אויסרוען די ביינער, גענוג אויסלאַכן זיך אף ,די הײַינטיקע", ,די קבצנים",
אָפּנעבן גאָט זײַנס, דאָס הייסט, דאַװענען אַלע טאָג, אַמאָל, אַז עס איז
געווען צײַט, אָפּזאָגן אַ צװיי-דרײַ קאַפּיטלעך תהלים, און אַמאָל שענקען
אַ נדבה (זעלטן, זייער זעלטן). אַך! וען יעדער פון אונדו זאָל האָבן
בכח, אַזױ ווֹי סײַן העלד, מקיים זײַן אַלֶע חובות, װאָס לינן אֵף אונדו,
און דערצו נאָך אַזױ באָרוט אָפּלעבן ויך דאָס וועלט? -- אַך, וי גריננ
װאָלט געווען צו גיין פון דער וועלט ! װי אָנגענעם װאָלט בא אונדז גע-
ווען דער טויט ! באַרעכנט זיך אַליײן: איך עס מיר אִפּ אָנבײַסן, פאַר:
רויכער מיר אַ געשמאַקע ציגאַר, טרינק מיר אוים אַ גוט גלאָז ביר, זאָג
מיר אִפּ אַ פּאַר קאַפּיטלעך תחלים, שענק מיר אַן אָרעמאַן אַ צוויי גראָשן,
איך נעם מיר דעם טינט-או"פּען און מאַך מיר אַ חשבון; דעם זון אַזױ
פיל, דער טאַכטער אַזױ פיל, עטלעכע קערבלעך אף דער שול, אַ פּאָר רובפ
אפן מרחץ, להבדיל, עטלעכע גריוונעס אף צעטיילן די תלמוד'תורה-
ייַנגלעך פאַר דער מטה, אַז זיי זאָלן פון מײַן כבוד וועגן שרײַען : , צדק
לפניו יהלך !? נאָכדעם זאָג איך מיר אֶפּ גאַנץ בארויקט ווידוי מיט א
גלאַטן לונג-אוןדלעבער און מיט אַ ריינעם סאָוועסט, איך לייג מיך צו,
190 שלום עלֿיכם
פאַרמאַך מיר איין אויג, דאָס אַנדערע אויג -- און ווער אַנטשלאָפן..
און אף מאָרגן ווידער אַמאָל דאָס אייגענע... אַז דער דאָקטאָר איזן גע-
קומען צו סענדערן, האָט ער אים געפונען זייער אין אַ טרויעריקער לאַגע.
די ערשטע פראַנע, װאָס סענדער האָט פאָרגעלייגט דעם דאָקטאָר,
איז געווען : :
--- איז מײַן שלאַפקײט ניט געפערלעך, און צי װעל איך נאָך קאַנען
געזעגענען זיך מיט מײַנע קינדער ?
--- ווען איר זאָלט זײַן אַזױ געפערלעך, -- האָט אים דער דאָקטאָר.
קלונער גאַנץ ערנסט געענטפערט -- װאָלט איך איצט ניט געהאַָט דאָס
גליק מיט אײַך צו ריידן ; נאָר נאָך די קינדער שיקט װאָס גיכער. טוט-
אָפּ אײַערס, װועט איר זײַן רויִק, אַראָפּ אַ משא !
טויט וי די װאַנט איז ספענדער געװאָרן, אַז ער האָט דערהערט דעם
דאָקטאָרס רעזאָלוציע, און ער האָט אָנגעהויבן צו ציטערן, צאַפּלען מיט
אַלע אברים : ,אוי, מײַן סוף ! אוי, מײַן עק! אָט דאָס איז שוין מײַן
| עק! אָט דאָס איז מײַן עק !"... |
-- זאָגט מיר, דאָקטאָר, דעם אמת, דעם ריינעם, לויטערן אמת :
צי קאָן איך האָבן אַ שטיקל האָפענונג ? איך בין ערשט אַלט דרײַ און
פופציק יאָר ! מײַן פאָטער האָט געלעבט פיר און אַכציק יאָר, מײַן
מוטער --- זעקס און ניינציק יאָר, און מײַן זיידע, זאָגט מען, האָט אִפּי
געלעבט מער אַלס הונדערט יאָר; פאַר װאָס זשע קומט עס מיר, איך זאָל
אַזױ גיך .:5 .
באַ די דאָזיקע ווערטער האָט זיך סענדער צעויינט, וי אַ קליין
קינד,. מרים-חיה האָט געחלשט, און מאַרקוס, װאָס האָט געהאַט זייער אַ
גוט ווייך האַרץ, האָט זיך געווישט די נאַסע אויגן.
און דער דאָקטאָר קלוגער האָט צענומען די הענט, אויסגעצויגן דעם
קאָפּ און געמאַכט אַזאַ מינע, פּונקט וי דער רײַונדער מאַכט, בשעת עס
ברעכט זיך איבער אַן אַקס און דער װאָגן טוט אַ טראַסק אין דער ערד
אַרײַן. |
די דאָזיקע מימיקע האָט אַף אונדזער סענדערן געווירקט שרעקלעך :
עס האָט זיך אים דײַטלעך פאָרגעשטעלט, וי זײַן אינעװוייניקסטע ,מאַשי
נעריע", די ,געדערים", האָבן פּלוצים געלאָפּנעט, און צוהערנדיק זיך
צום בויך, האָט זיך אים אויסגעוויזן, אַז דער מאָגן האָט זיך אים ווירק-
לעך אַנידערגעשטעלט אַף אייביק. דאָך האָט ער זיך געשעמט אַ פרעג
סענדער בלאַנק | 194
טאָן דעם דאָקטאָר און האָט אים נאָר געבעטן, ער זאָל אים נאָך אַמאָל
גוט באַטראַכטן. דער דאָקטאָר קלונער איז מרוצח געװאָרן צו באטראכטן
דעם חולה נאָך אַמאָל און האָט זיך צוגעלייגט סיטן אויער צום קראנקנס
בויך. באַטראַכטנדיק אים, האָט דער דאָקטאָר ניט אַרױסגעלאָוט קיין
פּיפּס פונעם מויל, נאָר גלאַט אַזױ געקנייטשט מים די פּלייצעס, געדרייט
מיטן קאָפּ, געסמאָרעט מיט דער נאָז, לאַנג-לאַנג געטראַכט, געקוקט דעם
חולה אין די אויגן ארײַן, געזיפצט, װײַטער געשאַקלט מיטן קאָפּ, גע-
קנייטשט מיט די פּלייצעס און אַזױי ווײיטער. סענדער בלאַנק האָט דאָס
אַלְץ גוט באַמערקט, און טראָפּנס שווייס, קאַלטער שוויים, האָבן אַרויס-
געטראָטן אף זײַן פּנים. נאָכדעם האָט ויך דער דאָקטאָר אױיפגעכאַפּט,
אױיסגעשנײצט די נאָז שטאַרק-שטאַרק און האָט אַזױ געזאָגט ;
--- מײַן ליבער העררר בלאַנק! איר ווייסט, אַז איך בין אײַך אַ
גוטער פרײַנט. איך װעל טאָן אַלע מיטלען. נאָר איר וװועט מיך פאָלגן,
צי גיין 4 רופט נאָך אַ דאָקטאָר, װועלן מיר מאַכן א קאָנסיליום. באַ אונדו
אין דער מעדיצין איז דאָ אַ גלײַך װאָרט; איין קאָפּ איז גוט, צוויי איז
נאָך בעפער... --- מיט די דאָזיקע ווערטער האָט ער זיך אָפּגעזעגנט מיטן
חולה און מיט אַלע אַנדערע און אין געשװינט אַרױסגעגאַנגען פון קאַי
בינעט, אַראָפּגעלאָטן פון די טרעפּ און געקומען אַראָפּ, האָט ער געטראָפן
פרויקען מיט זײַן פּאַלטאָ אין די הענט. אַרױיפגעװואָרפן אפן דאָקטאָר דעם
ראָק, האָט זיך פרויקע ניט געקאַנט אײַנהאַלטן און האָט אַ טרעג געטאָן
דעם דאָקטאָר : ,װואָס הערט זיך מיטן באַלעבאָס?? האָט אים דער דאָק-
טאָר קלוגער געענטפערט מיט אַ זיס שמייכעלע אף לאַטײַן (דער דאָק-
טאָר קלונער איז זייער אַ פּשוטער בא זיך, זייער אַ ליבנסװוירדיקער
מענטש און איז מיט יעדן אַ גוטער ברודער) :
-- נישקשה, אַביסעלע גאַרגולעס, אַביסעלע פּלעריז קסוכאַטיואָ,
נאָר סע וועט זײַן רעכט ; דער דאָקטאָר קלוגער שלאָפט ניט |..
--- דער רוח ווייס אים, ונ ער נעמט אַזעלכע טערקישע ווערטער !
-- האָט פרויקע געזאָגט צו זיך אליין און פאַרשלאָסן די טיר,
מיר ווייסן װוויל פאַר קלאָר, אַז פרויקע האָט זיך גאָרניט אָננע-
קערט מיט די בלאַנקס; נאָר מחמת ער דינט שוין דאָ אַ יאָר זיבן אַכט,
דערפאַר האַלט ער זיך מיט זיי שטאַרק היימיש, נאענט, כמעט וי א ווי-
טער קרוב, און דעריבער האָט זיך פרויקע גערעכנט בא זיך, אַז על"פּי
יושר קומט אים אויך א שטיקל חלק פון סענדער כלאַנקס ירושה. ער אין
198 | ש 5ֿום ע יכ ם
געווען, נאָך זײַן הַשׁגה נאָך, זייער גערעכט : האָרעווען האָט ער געהא-
רעוועט, וי אַן אייזל, און אין דער גאַנצער צײַט פון זײַן געטרײַער דינסט
האָט ער נאָך ניט געזען פון זײַן באַלעבאָס קיין מתנה אַפילו פאַר אַ
צווייער, און חוץ לזה האָט נאָך סענדער געהאַט א טבע אָפּנעמען חשבון
באַ פרויקען פונעם מאַרק ביז דער לעצטער קאָפּיקע! מיט זײַן גאַנצן
לעבן איז פרויקע געווען איבערנעגעבן דעם באַלעבאָס, און פון זײַנעט-
וועגן װאָלט ער געגאַנגען אין פײַער און אין װאַסער, און דעדיבער האָט
פרויקע געשאַרפט די ציין אף דרי טוץ זילבערנע לעפל, אַ גרויסן זילבער"
נעם הדס, אַ גוטן בורשטינענעם, אין גאָלד-געפאַסט, צינאַרן-שפּיץ, וװאָס
נאָך זײַן רעכענונג נאָך האָט ער באַדאַרפט ווערט זײַן, צום ווייניקסטן,
פינף און דרײַסיק רובל, אַ טוץ געפּרעסטע העמדער, מיט נאָך אַזעלכע
קלייניקייטן, װאָס די יורשים ואָלטן זיך באַם טראַסק ניט אַרומגעקוקט,
און איבערהויפּט איז פרויקע געווען אַנטציקט פון סענדערס גילדענעם
זייגער מיט דער פאַסיווער גילדענער קייט; דאָס דאָזיקע קייט? האָט
סענדער בלאַנק אַליין געלאָזט מאַכן אין דער פאַבריק, און דעריבער איז
דאָס געווען אַזױי מאַסיוו. פרויקע פלעגט ניט איין מאָל האַלטן דאָס קייטל
מיטן זייגער, אָנמעסטן זיי אף זיך, קוקן אין שפּיגל אַרײַן און אָנקוועלן
פון זיך. נאָר פרויקע איז ניט געווען קיין גנב; חלילה! נאָלד האָט גע-
מעגט ליגן פאַר זײַנע אויגן, װאָט ער ניט געטשעפּעט. ,נאָר נאָך דעם
באַלעבאָס! טויט, --- האָט באַ זיך פרויקע געפּױעלט -- ווען אַלֶע װעלן
נעמען, װעל איך אויך נעמען : ווער װעט זיך אַרומקוקן אַה דעם עלנטן
פרויקען ?? און איצט, אַז פרויקע האָט דערזען, װוי זיין באַלעבאָס פאָכעט
מיט דער נשמה, האָט אין אים אָנגעהויבן קלאַפּן דאָס האַרץ פאַר שרעק,
און זיצנדיק אונטן אפן בענקל און װאַרטנדיק, אַז אָט-אָט װועט מען אים
שיקן נאָך דער .חברה-קדישא", האָט זיך פרויקע דערװײַל געמאַכט אַ
צעטל, װאָס ער דאַרף, און אַז עס איז געקומען צום זייגער מיט דער קייט,
האָט ער זיך געטראַכט, װאָס זאָל ער טאָן מיט זיי ; צי זאָל ער זיי פאַר-
קויפן, צי זאָל ער נעמען זיך דעם זיינער און דאָס קייטל אַװעקשענקען
בליומקען (זײַן כלה), צי אפשר זאָל ער גאָר איבערמאַכן דאָס קייטל אַף
אוירינגלעך מיט אַ בראָש פון בליומקעס וועגן 1... |
-- דזין } דזין ! דזין! -- האָט דאָס גלעקל זיך געלאָזט הערן פון
אויבן, פיל אויס דעם בויגן האָט זיך פרויקע געלאָזט לויפן אַרױף און
אין עטלעכע מינוט אַרום איז ער אַראָפּגעלאָפן מיט צוויי דעפּעשן, װאָס
פענדער בלאַנק 199
מע האָט אים נגענעבן אַוועקצושיקן עקסטראַ צו די קינדער און מע האָט
אים צען מאָל אָנגעזאָגט : ,ער זאָל לויפן גיך, אַף איין פוס !" פונדעסט-
וועגן האָט זיך פרויקע דערלויבט צוצוזעצן זיך אף אַ רגעלע, זען, װאָס
שטייט דאָ אין די דעפּעשן.
צום כבוד פונעם דאָזיקן געטרײַען דינער מוזן מיר באַמערקן, אַז אין
די פינף יאָר, װאָס פאַרשײידענע לערערס האָבן פאַרבראַכט באַ די בלאַנקס
אין הויז, האָט זיך פרויקע צונעלערנט אַביס? רוסיש לייענען און שרײַבן.
מען קאָן ניט זאָגן, אַז פרויקע האָט זייער טײַערע פעיקײַטן צום לערנען:
דערטאַר האָט אָבער מאַרקוס אַלֵיין גענונ געקנעלט סמיט אים, ביז ער
האָט דערלעבט, אַז פרויקע קען שוין האַלב טראַף (סקלאָדעס) און חתמע-.
נען זיך אף רוסיש : ,פרויקע קראָקמאַן". אַזױ אַז עס אין אויסגעקומען
גאָר; ,מאַנפרויקערקאקער". נאָר צום רעכענען האָט פרויקע געהאט
אַ זעלטענעם קאָפּ, און ווער ווייס, װאָס פאַר אַ מאַטעמאַטיקער פון אים
װואָלט אַרױס, ווען זײַן פאָטער, קאָפּ? קראָקמאַן, זאָל ניט געווען זײַן קיין
קוימענקערער און זאָל ניט געווען פון בראַנטן שטאַרבן און פאַר דעם
טויט אָפּגעבן פרויקען צו אַ קאַװאַל, און דער קאַװאַל זאָל אים ניט געווען
שלאָגן אַלע טאָג וי אַ חונט, און פרויקע זאָל ניט געווען אַנקומען פריער
צו זײַן אַ חויף-משרת און נאָכדעם אַ לֹאָקִיו באַ סענדער בלאַנק, די גרעס-
טע תזאַדאַטשע? האָט פרויקע געקאַנט אויסרעכענען אפן קאָפּ, אַזױ אַן
דער באַלעבאָס פלעגט ניט איין מאָל נבה? ונשתומם ווערן.
בכן, האָט אונדזער געבילדעטער משרת צוגעטראָגן די דעפּעשן צום
פענצטער און איז אָפּנגעשטאַנען איבער זיי קרוב צו א האַלכער שעה, ביז
ער האָט יאַקאָש צונויפגעליינט,
-- בוקי.,. אָן... על... יע... נאַש -- באָליען;:: שלאַף! אָף:: פאַ-
קאִי,.. אַז... סלאַװאָ... נאַש... אָן -- אָפּאַסנאָ;:: זייער נעפערלעך ! אָפּאַס-
נע ! דאָס הייסט, אָט שטאַרבט ער, אַהאַ9...
און פרויקעס געדאַנקען האָבן זיך װײַטער אײַנגעפּלאָנטערט אין דעם
גילדנעם זיינער מיט דער שווערער קייט... אף דעם טעלעגראַף האָט פרוי-
קע פריער געוויזן די דעפּעשן עפּעס אַ רויטן ייִדן, ער זאָל זיך מטריח
זיין איבערלייענען און געבן אים צו פאַרשטײין, װאָס שטייט דאָרטן,
;אַך, ווען מען זאָל מיך געווען לערנען אין די יונגע יאָרן !" --- האָט
זיך פרויקע געטראַכט, אַראָפּגעלאָזט טיף אין דער אונטערשטער קעשענע
די צוויי רובל מיט די פערציק קאָפּיקעס אויסנאָב, אַזױ, אַז זיי זאָלן
200 שלום עליכם
טאַקע באַ אים בלײַבן, מחמת ווער װועט זיך הײַנט אַרומקוקן, צי עס איז
דאָ אױיסנאָב, צי ניין ? נאָר וי איבערראַשט איז ער געווען, אַז אַרײַני
געקומען צו רב סענדערן אין קאַבינעט, האָט אים זײַן געפערלעכער פּרינ-
ציפּאַל באַלד אַ כאַפּ געטאָן : |
--- אױיסנאָב, פרויקע ! צוויי מיט פערציק |..
| ,ער האָט שוין אפילו אויסגערעכנט, דער אַלטער גאַנאַמניק!? --
האָט פרויקע געטראַכט און האָט במחילת כבודו אויסגעלייגט אפן טיש די
צוויי רוב? מיט די פערציק קאָפּיקעס און איז מיט אַ ביטער האַרץ אַװעק
אין זײַן רו אַרײַן.
באַלד אפן אַנדערן טאָג איז געקומען סענדערס עלטערער זון, חיים
בלאַנק, מיט זײַן װײַב סאָני און מיט צוויי קליינע קינדער: פאַני -- אַ
מיידל? פון אַ יאָר אַכט, און מאַני --- אַ קלייניטשקע פון זעקס יאָר.
--- וי אַזױ סענדערן איז נגענאַנגען אין זײַנע געשעפטן גוט, אַזױ אִיז
זיינע קינדער געגאַנגען שלעכט. אַז חיים איז אַראָפּ פון קעסט, האָט ער
געהאָט זײַנע עטעלכע טויזנט רובל.
--- געדענק, חיים, -- האָט אים דער פאָטער געזאָגט -- אַז איך האָב
פןו מײַן צד גענוג יוצא געווען: דיך אױיסגעהאַדעװעט, חתונה געמאַכט,
געגעבן נדן, געהאַלטן פינף יאָר אף קעסט אויך -- און װאָס נאָך ? האָסט
צו מיר 52 וכל ניט! מיט מיר קערסטו זיך שוין הײַנט װינציק-װאָס
אָן: איך האָכ נאָך קינדער; איך האַלט אַ טאָכטער אף קעסט און דאַרף
חתונה מאַכן אַ זון, פאָר דיר געזונטערהייט און זײַ מצליח ! אַז דו וועסט
זיך שאַנעווען, װעסטו האָבן געלט און סע װעט דיר זײַן גוט, אם ירצה
שם. זע, היט-אָפּ אַ. קערב?, וועסטו זײַן אַ מענטש !
אַז חיים איז געבליבן אָן געלט, האָט ער צום פאָטער ניט געװאָלט
שרייבן ; ער האָט גאַנץ גוט געװוּסט, אַז עס וװועט זײַן אומזיסט. נאָר אַז
מע האָט שוין אַלצדינג אױיספאַרקויפט פון שטוב, און די קינדער האָבן
געבעטן ברויט און עס איז ניט געווען, האָט זיך חיים געזעצט און האָט
אָנגעשריבן אַזאַ מין בריוו :
;לכבוד אהובי אָבי היקר הגביר המפורסם החכם ומופלג כש"ת
מוהר"ר סענדער נ"י.
,שוין מער אַז צוויי יאָר, זינט איך בין געבליבן אָן אַ קאָפּיקע, האָב
איך דיר דען אַפילו מזכיר געווען, זעסטו דאָך אַליין, אַז מסתמא האָב איך
שוין קיין געלט ניט... ואָס רייד איך? די קינדער און מײַן װײַב און איך
6 {(6
קענדער בלאַנק | 01
שטאַרבן פאַר הונגער.,. איך בין דאָ א פרעמדער.. על כן, אהובי אבי!
פאַרשטײיסטו שוין... ניטאָ װאָס צו רעדן... אַזעלכע צוויי קינדער, וי איך
האָב, דאַכט מיר... און מײַן װײַב איז דוקא ניט קיין אויסברענגערן, וי
אַנדערע,,. און איך ווייס ? פֿאַרקערט, מיט אַלע מעגלעכקייטן,.. ווען ניט
אָט דער פמייפערמאן, אָט דער נזלן,,. ער האָט באַ מיר אויסגענאַרט דרײַ
טויזנט רובל,,. מזומענע דרי טויזנט קאַרבן !.,. קיין אַנדערע געשעפטן
איז דאָ ניטאָ,,, אפשר דאָרט, אין דײַן שטאָט, װווּ מען קען מיך, מע ווייס
ווער איך בין... מע זאָגט, אַז יעקב-משה צוקערשטיין האָט געװוונען צען
טויזנט רובל... גריס לאמי ח' היקרה מרת מרים:חיה, לאחותי היקרה
מרת רבקה עם בעלה חיקר מו"ח יוסף זעמע? מיט זייערע קינדער... וי
גייט עס זיי הײַנט ? גריס לאחי המשכיל החכם מוהר"ר מאַרקוס שיחיה,
זײַט נעזונט און פיל גליקלעך, וי עס ווינטשט אײַך
דיין זון ח יי ם ב א נ ק.
,גם איך האָב דיר פאַרגעסן מודיע זײַן, אַז זונתי מרת סאָני שתחיה
איז איצטער ניט בקו הבריאה, און מײַן קלענערע טאַכטער מאַניטשקע
פּאָקט,
הײי ם הנ" ל7.
פון טאָג אַף טאָג איז חיים געגאנגען אף דער פּאָסט, און ערשט אין
צוויי װאָכן אַרום איז אָנגעקומען אַ בריוו.
--אַ בריוו, פאָני, אַ בריוו פון דער היים !
סאָני איז שוין געזונט געװאָרן און האָט זיך קוים אַרומגעשלעפּט
איבער דער שטוב, נאָר דאָס קינד איז נאָך אַלְץ געווען שלאַף. מיט גרויס
ציטערניש האָבן זי זיך געזעצט לייענען דעם לאַננידערװואַרטעטן בריוו :
;לבני היקר הרבני מוהר"ר חיים נ"י ע"ש זונתו היקרה מרת סאָנע
תחי' עכב"ב,
;ראשית מודיעכם, אַז מיר זײַנען אַלע ברוך. השם אין בעסטן גע
זונט, געב נאָט דאָס נעמלעכע פון אײַך צו הערן ניט ערגער, אָמן! והשנית,
פאַרשטיי איך ניט, װאָס האָסטו געהאט צו מיר, בני חיקר, װאָס זאָלסט
מיר אָנטאָן אַזעלכע יסורים, און מיר אַלֶע זאָלן האָבן איבער אײַך אַ
פאַרשטערטן יום-טוב ? זאָל מען פרעגן באַ דער וועלט, צי האָב איך ניט
יוצא געווען אַקעגן דיר, וי דער בעסטער פאָטער? על כן, בני היקר,
בעט איך דיך, זאָלסט מיר ניט מקצר ימים זיין און ניט שרײַבן מיר
202 שלום עפליכם
אַזעלכע בריוו, װאָס זיי זײַנען מיר ניט לרצון. און אַהער האָסטו ניט װאָס
צו פאָרן, מחמת אָן געלט קריגט מען אין ערגעץ קיין געשעפטן ניט הײַנ-
(טיקע יאָרן, און אַזעלכע פײַפּערמאַנס, װאָס נאָרן-אויס געלט, זײַנען דאָ
אומעטום אף דער גאַנצער וועלט. װאָס זאָל מען טאָן 4 שוערע אאָרן
הײַנט ! פונדעסטוועגן, אַז מע איז אַ מענטש, קומט מען ניט דערצו, אַז
מע זאָל בלײַבן וי אַפן װאַסער, דײַן שװואָגער מוהר"ר יוסף זעמעל האָט
הײַנט דאָס גרעסטע נעשעפט, און מע זאָגט, אַז ער פאַרדינט גרודעס מיט
גאָלד, איך זיץ שוין דאָ מער פון דרײַסיק יאָר, האָט זיך מיר נאָך איין
מאָל ניט געמאַכט אַזאַ גליקלעך געשעפט, וי חתני מוהר"ר יוסף נ"י
האָט באַקומען דאָרט אין זײַן שטאָט; עס איז אַ סברח ;אַז ער קויפט זיך
אַ דירה פאַר צװאַנציק טויזנט רוב?, -- לאָז אים נאָט העלפן; איך פאַרגין
אים מיטן גאַנצן האַרצן. הײַנט גייט מיר אַ נײַע סדרה: מע דאַרף אַ
שידוך טאָן מיט מאַרקוסן און געבן אים אַ דרײַסיק טויזנט רובל נדן און
אַ קװיטאַנציע פאַר אַ זעקס טוױונט רוב?, הײַנט הלבשה און חתונה-
הוצאות ! איך האָב צורעכט געמאַכט מײַן הויז, קאָסט מיך בלא גוזמא
צען טויזנט רוב? ! הײַנט איז באַ מיר געווען בתי מרת רבקה תחיה צו-
גאַסט מיטן קינד (אַ זעלטן קינד !), האָט מען איר געמוזט שענקען ת"ק
קערבעלך א מתנה ! פון װאַנען זאָל זיך דאָס נעמען אַלעס ? גריס לזוגתך
מיט די קינדערלעך.
פון מיר אביך ס ע נ ד ע ר ב ל אנ ק".
נאָך אַ יאָר -- אַ שווער יאר ! -- האָט זיך חיים אָפּנעמוטשעט, ביז
ער האָט זיך געקריגן ענדלעך אַ שטעלע מיט פופציק רובל אַ חודש גע-
האַלט, און אין אַ יאָר אַרום האָט מען זיך אַרומגעקוקט, אַז חיים איז אַן
אָרנטלעכער מאַן און איז אַ געטרײַער מענטש, האָט מען אים מוסיף געווען
נאָך פופציק רובל. דערפאַר האָט ער אָבער געהאָרעװעט און איז געווען
אינגאַנצן פֿאַרקויפט דעם פּרינציפּאַל און האָט פאַרבראַכט גאַנצע טעג
מיט נעכט אין װאַלד (דאָס איז געווען זײַן שטעלע).
אין דער דאָזיקער לאַגע איז ער געווען, ווען ער האָט פּלוצים דער-
האַלטן די עקסטראַיטעלעגראַמע פונעם פאָטער, װאָס רופט אים אַרױס,
ער זאָל תיכף ומיד קומען מיט די קינדער. חיים האָט ניט געקאָנט װאַרפן
דעם וואַלד אפילו אף צוויי טאָנ; נאָר עס איז אַ תירוץ, אַז דער פאָטער
איז געפערלעך שלאַף און רופט, מע זאָל קומען ?
י געט
סענדער בלאנס = 22 , 208
אַז חיים איז אַרײַנגעקומען צום טאָטער אין קאַבינעט אַרײַן, איז ער
אים געפאַלן אפן האַלדן, און אף סענדערס אויגן האָבן זיך באַװויוֹן טרערן.
ער האָט צוגערופן צו זיך די שנור, געפרעגט ,װאָס מאַכסטו?? און האָט
אויסגעצויגן די לינקע האַנט די צוויי אייניקלעך, אַז זיי זאָלן אַ קוש געבן
דעם קראַנקן זיידן; דערפאַר האָט ער זיי אַ קניפ געטאָן אין בעקל און
געחייסן זיי גיין זיך שפּילן. די קינדער זײַנען מיט גרויס פאַרגעניגן
אַרױסגעלאָפן זיך שפּילן און דערװײַל באַטראַכטן דעם זיידנס גרויסן
הויף מיטן שיינעם גאָרטן. אונטן האָט זיי פרויקע איבערגענומען, געשענקט
צו מאַרמעלאַדן און האָט זיך גענומען אויספרענן בא זיי ; װוֹי רופט מען
זיי ? וויפי? זײַנען זיי אָלט ? װאָס טוט זייער פאָטער אין דער היים ?
װאָס טוט די מוטער ? צי האָבן זיי אויך אַזאַ גרויסע שטוב, וי דער
זיידע ? צי קאָנען זיי שוין לייענען, שרײַבן? די עלטערע, פאַני, האָט
אים געזאָגט, אַז זי קאָן שוין ניך לייענען ניט נאָר געדרוקטע, אמילו גע-
שריבענע אויך, פרויקע האָט זיך ניט געפוילט זי באַלד אַפן אָרט אִמפּי
עקזאַמענירן. ער האָט אַרױסגעכאַפט א שטיק? פּאַפּיר פון דער קעשענע
און האָט מיט אַ שטיפטל אָנגעצאַראַפּעט: ,, מאַנפּרױיקערקאָקער". די קינ-
דער האָבן אױיסגעשאָסן אַ געלעכטער און זײַנען מיט אַ קויטש אועק
אין נאָרטן אַרײַן, שרײַענדיק : , מאַנפרױיקערקאָקער ! !? אונדזער גערים-
טער פרויקע האָט דאָס נגעהערט, און פון יענער מינוט אָן האָט ער גע-
טראָנן אַ שנאה אין האַרצן אף די דאָזיקע צוויי קינדער מיט זייערע על"
טערן צואַמען,
חיים איז שפּעטער מיט צוויי שעה אַרײַנגעגאנגען צו מאַרקוסן אין
קאַבינעט, ווו יענער האָט אים באַװויזן אַלע זײַנע אַנטיקלעך פון דער ביב-
ליאָטעק ביז די מינדעסטע קלייניקײַטן. אונדזער יוננער העלד איז געווען
אַזױ צופרידן, אַזױ גליקלעך סיטן גאַסט, װאָס ער האָט זיך שוין אַזוי
לאַנג מיט אים נישט געזען, אַז ער האָט גאָר פאַרגעסן צו פרעגן חיימען,
וי גייט עס אים. און חיים האָט פון זײַן זײַט אויך ניט נעמאַכט פון זיך
קיין רעדע און האָט די נאַנצע צײַט, װאָס זײַן יונגערער ברודער האָט גע"
פּלאַפּלט, קיין איינציק װאָרט ניט געזאָגט. און סאָני? סאָני איז געזעסן
מיט מרים-חיהן אין אַ ווינקעלע און האָבן זיך שטילערהייט געשמועסט
פון היימישע זאַכן : פון די דינסטן די הולטײַקעס, פון די קינדערשע מל-
בושימלעך, וי עס קאָסט יעדע זאַך נאָלד, פון דעם יקרות בכל? און פון
204 | | שלום עליכ
הינער, גענדז, קאַטשקעס, אַז צו װאָס מע רירט זיך צו, הייסט מען זיך
אָפּגילטן ! |
--- אַנומלט האָב איך מיר געהייסן ברעננען אייער --- האָט מרים-חיה
דערציילט דער שנור און זיי האָבן ביידע געפלאַמט -- באַ מיר איז שוין
אַ מקח זיבעציק קאָפּיקעס; סײַדן ערב פּסח צאָל איך אַ קערבל, אַ קערבל
מיט פינף --- אָבער נישט מער. איך ציי?-אָפּ די אייער... פינף שאָק האָב
איך זיך געהייסן ברענגען, מחמת איך האָב געװאָלט אָפּבאַקן אַ טאָרט
פון צען פונט, כאָטש אפילו יענע װאָך האָב איך אָנגעבאַקן אַ פוֹלֶע שאַפע
מיט צוקערלעקעך, און עס איז אין דרײַ טעג פאַרשװוּנדן געװאָרן; איך
זאָל זאָגן א דער ייִדענע --- קאָן איך ניט: באַ מיר איז הײַנט אָן ער-
לעכע ייִדענע, איך זאָל האָבן אַזאַ יאָר... שאַ ! דו דאַרפסט זי קענען, זי
איז באַ מיר געווען פאַר זעקס יאָרן, זי חייסט זלאַטע...
-- אוי ! זלאַטע ? שוויגער, זלאַטע איז באַ אײַך ?
--- יאָ, זלאַטע ! זי האָט זיך שוין גענט מיטן מאַן און ווידער אַמאָל
חתונה געהאַט,
-- וועמען האָט זי גענומען, שוויגער ? |
--- ווייס איך וועמען זלאַטע האָט גענומען ! אַזאַ יאָר זאָל ער האָבן !
עפּעס אַ שאַרלאַטאַן, אַן אויסווורף, ער איז כלומרשט אַ שנײַדער, אַ קור-
נאָסער שלימול ... |
--- אפשר מרדכי צפּורהס ? אֵיאָ איך טרעף, שוויגער?
--- יאָ ,פון װאַנען ווייסטו, סאָני?
|--- און וווּ איז הײַנט צפּורה ? זי דינט געבעך?
--- יאָ ? אוודאי }! שוין לאַנג געשטאָרבן !
--- אוי ! צפּורה איז נעשטאָרבן ? ! װאָס רעדט איר, שוויגער ? !
אַיאַײאַי!!2.
און גאָט ווייס װוּהין די געערטע דאַמען ואלטן !פאַרקראָכן אין
זייער לאַנגען שמועס, און צי זיי װאָלטן זיך אַמאָל אומגעקערט צו די
פינף שאָק אייער, צי זיי װאָלטן אַזױ, שפּרינגענדיק, ניט פאַרפאָרן העט-
העט, אין די װײַטע לענדער אַרײַן, --- ווען פרויקע זאָל ניט געווען פּלו-
צים אַרײַנגײן און אָנזאָגן אַ נײַע בשורה, אַז דער הער אָסיפּ זעמעל מיט
דער מאַדאַם און מיטן קינד, מיט נאָך עפּעס אַן אַלטער ייִדענע, זײַנען גע-
קומען צו פאָרן.
מיינע לעזער ווננדערן זיך, װאָס אונדזערע האַכגעשעצטע דאַמען
)2
ספענדער בלאַנק 209
האָבן אין אַזאַ צײַט, ווען דער אַלְטער ליגט כמעט אפן טױטױ-בעט, נישט
געפונען קיין אַנדער זאַך אף צו שמועסן, נאָר אייער מיט הינער וכדומח?..
שאַט! איר האָט ניט ואָס צו ווננדערן זיך: זיי זײַנען אומגערן אריינ-
געפאַלן אין אַזאַ אינטערעסאַנטן שמועט מכח באַלעבאַטישקײט, װאָס עס
קומען אַרײַן אין דעם אי הינער, אי אייער, אי פּעטרעשקע, אי קובעבע
מיט לאַקריץ,. דער מחבר פונעם דאָזיקן בוך האָט אַלֵיין געזען מיט זיינע
אויגן, וי אַ פּראָװינציעלע דאַמע האָט זיך צוגעגרייט אין טעאַטער, שיין,
פײַן, װוי עס קער צו זײַן; אפילו אַ בילעט גענומען אין דער ערשמער ריי
קרעסלעס פאַר דרײַ רובל מיט פופציק קאָפּיקעס. פּלוצים, אינמיטן וועג,
גייענדיק, דערזעט זי, וי א סאָלדאַט טראַנט אַ װוײַסן האָן אונטערן שי
נעל און קוקט זיך עפּעט אַלע מינוט ארום אף אַלע זײַטן. דער מאַדאַם אין
אײַנגעפאַלן אין קאָפּ אַרײַן אַ פרעג טאָן דעם סאָלדאַט, עס קאָן זײַן אַף
קאַטאָװעס :
--- טשטאָ טעביע זאַ פּיעטוכא ?
--- דוואַצאָט פּיאַט קאָפּעיעק סערעבראָמםס !
--- וואָזמי דװואַצאַט! -- האָט אים די דאַמע אף געלעכטער געענט-
פערט און האָט זיך אָפּנעשטעלט אַה אַ דנעלע און האָט דערוויול געכאפּט
אַ קוק אפן האָן. | יי
--- פּאַזשאַליטע דיענעכס ! -- האָט איר דער יון געענטפערט אף
אַן אמת. די דאַמע האָט לאַנג ניט געטראַכט און האָט זיך פארקערעוועט
צוריק אַהיים מיטן סאָלדאַט און מיטן האָן.
ערשט צום דריטן אַקט, אַז איך האָב אַ קוק געטאָן דורך מײַן בי-
נאָק? אַרױה, האָב איך דערזען, וי מײַן דאַמע פונעם האָן איז אַרײַנגע-
קומען אין טעאַטער אַרײַן און דאָס פּנים האָט איר צוויי סאל אַװױי פיפ
געשײַנט, װוי פריער, |
געקומען אַהים פון טעאַטער, האָב איך זיך דערמאַנט, אַז מאָרגן
איז ערב יום-כפּוד און מע דאַרף אַ ווײַסן האָן אַף כפּרות..
,גליקלעכער מאַן ! -- האָב איך זיך געטראַכט. -- דו האָסט דאָס
נעטרײַסטע ייב אָף דער װועלט!7..
200 שפֿום עלֿיכם
ד אָס זעקס טע קאַפּיטל
רעװועקא, איר געשיכטע אין קורצן, און אָטיפּ זמעל
מיט זײַנע ירושות,
אַז די פאַמיליע זעמע? איז אַרײַנגעקומען אין שטוב אַרײַן, איז די
מאַדאַם רעוועקאַ זעמעל אַרױפנעפאַלן דער שטיפמאַמע און דער שוועגערן
אַפן האַלדז אָן ווערטער, און פון זיי איז זי מיט דעם אָנטאָן מיט אַלע
מען אַװעקנגעפלױגן צום קראַנקן פאָטער אין קאַבינעט אַרײַן, און דער
מאַן אירער מיט די קינדער, מיט דער שוויגער און מיט דער שווענערן
זײַנען געבליבן דאָ. פאַרװאָס דער הער אֶסיפּ זעמעל איז אויך ניט אַרײַנ-
געגאַנגען באַלד מבקר-חלה זײַן דעם שווער -- וװועלן מיר גיך געװאָר
װוערן; און דערװײַל וועלן מיר זיך באַנוצן מיט דער דאָזיקער געלעגנהײַט
צו באַקענען זיך מיט דעם הער זעמעל,
ער אין אַלְט אַכט און צװאַנציק יאָר, און מע קאָן בשום אופן ניט
וויסן, צי איז ער אַ שיינער, צי אַ מיאוסער יונגערמאַן, װײַל די אויגן
זײַנען פאַרשטעלט מיט אַשקאָלירענע ברילן, די האָר מיט דער געראַזיר"
טער באָרד זײַנען אָפּגעפּאַרבט, אָנגעפּאָמאַדעט און לאָזן פון זיך אַ שרעק-
לעכן אַראָמאַט. דער קאָלנער פון העמד? איז אַזױ אָנגעקראָכמאַלעט, אַז
דער הער זעמע? קאָן זיך קיין ריר ניט טאָן מיטן קאָפּ און מוז זיך דרייען
מיטן גאַנצן קערפּער פון זײַן דינעם, לאַנגן געשטאַלט. אַף זײַן קלאָר-
װוײַסן קאַמזױ? העננען עטלעכע קייטעלעך מיט מעדאַליאַנען, און אַף
דדיי פינגער --- פיר פאַרשײידענע פינגערלעך מיט אַ גהויסן סיגנעט, און
די שטיוו? סקריפּען באַ אים אַף אַזאַ קול, אַז מע דאַרף אָפּטרעטן די שטוב.
אונדזער זעלטענער פּאַרשױן אֶסיפּ זיצט ניט אײַן אף אַן אָרט, און אפילן
ווען ער רעדט מיט עמעצן, האָט ער אויך ליב אַרומשפּאַנען אַהין און
צוריק און קוועטשן די סקריפּקעס פון די שרײַענדיקע שטיוול, האַלטנדיק
די הענט אין די קעשענעס. מיר האָבן שיר ניט פאַרגעסן באַמערקן, אַז
אין דעם טײַערן האַלדזטוך באַ אים שטעקט א גילרענע שפּילקע מיט אַ
קעפ? פון אַ חזיר, מיט זייער שיינע אָפּגעאַרבעטע חזירישע אויערלעך,
און אפן קליינעם פינגער פון דער לינקער האַנט איז באַ אים אַ לאַנגער,
גאַנץ לאַנגער נאָגל,
--- װאָס זשע מאַכט איר עפּעס, סאָפיאַ אַבראַמאָװנאַ? -- האָט זיך
אָסיפּ געווענדט צו זײַן געערטער שוועגערן און האָט זיך צוגעזעצט צו
. ט
סקענדער בלאנס 204
איר; מרים-חיה איז אַװעקגעגאַנגען מיט די קינדער אין זאָל ארײן. --
שוין אַ לאַנגע צײַט האָבן מיר זיך ניט געזען !
-- יאָ, אָסיפּ מאָיסעיעוויטש, --- האָט סאָני געענטפערט, באַטראַכ-
טנדיק דעם נעשעצטן שװאַגער, שוין גאנץ לאַננ! א סך װאַסערן
זײַנען אָפּגעלאָפן פון יענער צײַט. גענוג צרות װאָבן מיר איבערגעטראָגן !
וי גייט דאָס עפּעס אײַך אין אײַערע געשעפטן ? דער שער װאָט אונדו
אַמאָל געשריבן, אַז דאָס גליק יאָגט אײַך פּשוט נאָך. איך ווייס ניט, וי
אַזױ הײַנט ? מע זאָגט עפּעס, אַז אײַערע שותפים האָבן אײַך ניט שיין
באַהאַנדלם, אַזױ וי אונדז... דער געוויסער מערדער פײיפערמאַן...
-- אָ, פאָפיאַ אַבראַמאָונא ! -- האָט איר אָסיפּ געענטפמערט און
האָט זיך אויפגעכאַפּט פונעם בענק?, וי אן אָפּנעבריטער, און האָט אָנ
געהויבן אַרומשפּאַנען איבער דער שטוב, סקריפּענדיק מיט די טײַערע
שטיוול. -- אַָ, איר װײַסט גאָר ניט, װאָס פאר א שווינדלער עס אי דאַ
אַף דער װועלט! זיי האָבן סיך געװואלט אומנליקלעך מאַכן אף טויןנ-
טער, אַף חונדערט טויזנטער, אַף מיליאַנען ! טשעסטנאַיע סלאָוואַ! נאָר
איך האָב זיך יאַקאָש אויסגעדרייט פון זייערע הענט און האָב מציל געווען
אַ גרויסן קאַפּיטאַל. און הגם דאָס געשעפט האָט זיך צוגעשטעלט אף אַ
קליינער צײַט, פונדעסטווענן שלאָף איך ניט און װועל מיט גאָטס הילף
אויספירן מײַנס. איך רעכן, אַז הײַנטיקס יאָר זאָל מיר אומקערן דאָס,
װאָס מײַנע שותפים האָבן בא מיר צונענומען,.. א חוץ האָט באַ סיר דאָס
הויז, װאָס איך האָב געקויפט, צונענומען נוטע פופציק טויונט רוֹב2..
דער גאָרטן אַלֵיין קאָסט מיך א קאַטע געלט.. דער גערטנער נעמט בא
מיר ת"ק קערבלעך אַ יאָר, הײַנט װג איז דער עקיפאַזש מיט די פערך ?
ווו איז זײַטיקע הוצאות ? װאָס מיך קאָסט אִפּ אַ יאָר אונטערהאַלטן קרו"
בים און פרעמרע, װואָלט מען זיך, איך ווייס ?,.. טשעסטנאִיע סלאַװאַָ!
-- נו, אין קאָרטן שפּילט איר הײַנט אױך? -- האָט אים סאָני
געפרעגט מיט אַ זיםט שמייכעלע אף די ליפּן, |
-- חס ושלום ! -- האָט איר אֶסִיפּ געענטפערט מיט אַ געפיל פון
אַ מענטשן, וועלכן מען באַלײידיקט אומויסט. -- זאָל מיך גאָט היטן!
סײַדן אַמאָל אין א פרייער צײַט, אין א פאַנגער װינטערנאַכט, אַז סע
איז ניטאָ ואָס צו טאָן, זעצט מען זיך אַמאָל צום ,גרינעם טישל", אי
דאָס, דאַרפט איר געדענקען, אַז איך פאַרשפיל קיין מאָל ניט; פאַרקערט,
איך געווין שטענדיק, טשעסטנאיע סלאָװואָ! (דאָ האָט זיך אָמִיפּ צונע-
208 שלום עליכם
שטעלט און האָט זיך צעלאַכט, באַוויזן זײַנע שװואַרצע ציין). אָט דאָ ניט
לאַנג געפאָרן פון אַדעס, האָב איך זיך באַקאַנט מיט אַ יונגנמאַן אין װאַ-
גאָן ערשטער קלאַס. ער פרעגט מיך, ווער איך בין ? זאָג איך אים : דער
און דער, זאָגט ער מיר; אַזױ ? קען איך דאָך אײַך! פרעג איך אים :
וי אַזױ ? ענטפערט ער מיר: מײַן פאָטער האָט באַ אײַך פאַראַיאָרן
געהאנדלט ווייץ אף הונדערט טויזנט רובל. ווער זשע איז אײַער פאָטער?
--- פרעג איך אים, האָט ער אָנגערופן זײַן נאָמען. בקיצור, אַהין --- אַהער,
מיר האָבן זיך געזעצט שפּילן, און ביז קיעוו האָט ער מיר אַנידערגעלײיגט
פופצן טויזנט רוב? און איז געווען טויט װי די װאַנט, און איך האָב אים
נאָך נעמוזט לײַען אַה הוצאות א פופציקער, כאַ-כאַיכאַ! טשעסטנאִיע
סלאָוואָ 1... | |
באַ די לעצטע וװערטער איז רעװועקאַ אַרײַנגעקומען צוריק פונעם
פאָטערס קאַבינעט און האָט זיך װײַטער אַרומגעכאַפּט קושן מיט סאָנין
לאַנגדלאַנג, וי צוויי געטרײַע שוועסטער, װאָס האָבן זיך שוין פון צען יאָר -
ניט נעזען, און דער גוטער גאָט האָט זיי נעבענטשט, אַז זיי קאָנען זיך
ווידער זען און, קושנדיק און האַלדזנדיק, קאָנען זיי אויסגיסן זייערע
הערצער... אַך ! אין דעם דאָזיקן מאָמענט האָבן אונדזערע צוויי געערטע
דאַמען נאָר פאַרגעסן, אַז בשעת זיי זײַנען געווען אף קעסט, האָבן זיי זיך
געריסן, װוי די קעץ, און זײַנען געווען אַ גאַנץ יאָר ברוגז דערפאַר, װאָס
רעוועקאַ האָט געזאָגט אף סאָנין, אַז זי האָט באַ איר אַװעקגעננבעט אַ
נאָזטיכל, און סאָני האָט איר אױיסגעװאָרפן דעם מאַן דעם ,קאַרטיאָזש-
ניק", עס קאָן זייער זײַן, אַז אין דער דאָזיקער מינוט האָבן זיי זיך מיטן
גאַנצן האַרצן מוח? געווען, װאָס זיי האָבן זיך אַמאָל געקריגט, געזירלט,
געיאָגט, און אַזעלכע צוויי גוטע פריַנט, װוי אונדזערע געשעצטע דאַמען,
רעוועקא און סאָני, אין דער מינוט, זײַנען אף דער גאַנצער וועלט גאָר
ניט געווען. עס איז שווער געווען צו כאַפּן אַלץ, װאָס זיי האָבן גערעדט;
וי די פיינעלעך האָבן זיי נעשטשעבעטשעט, און האָבן ;אַנטפּלעקט"
און פאַרגלײַכט איינע פאַר דער אַנדערער אַזעלכע זאַכן, װאָס פאַר זייערע
געטרײַע מענער װאָלטן זיי דאָס געוויס ניט געטרויט! סע איזן נאָר אַ
תענונ צו זיצן פונערװוײיטנס און קוקן אָף אזא שיינער קאַרטינע, וו
שיינסײיט, גראַציע, אויפריכטיקייט און אומשולדיקייט ווערן צונויפגע-
גאָסן אינאיינעם און איר קוקט דערויף מיט פאַרגעניגן און מיט קנאה
אינאיינעם,,. |
טענדרער בלאַנק יה 209
ערשט אין אַ האַלבער שעח אַרום איז רעוועקאַ אױיפגעשטאַנען, האָט
אַוועקגערופן אַסיפּן אף אַ זײַט און האָט אים געזאָגט אפן אויער :
--- גיי נאָר אַרײַן צום טאַטן, אָסיפּ ; נאָר זע האַלט צונג, װאָרעם
ער קען דיך שוין, --- גלייב מיר ! טאָמער וועט ער דיך זידלען, שוויינ
אים אֶפּ הײַנטיקס מאָל, בכדי זאָלסט קיין חרטה ניט האָבן, געדענק זשע !
אָסיפּ האָט זיך כלומרשט צעלאַכט, און רעװועקאַ האָט אים געזאָגט
אַף אַ קול :
--- גיי, אָסיפּ, דער פּאַפּאַשאַ וויל זיך מיט דיר זען! --- און אִסיםּ
האָט מיט אַ פאַרריסענער קאָפּ און סקריפּענדיק מיט די שטיוו? אַוועקגע-
שפּאַנט װײַטער,
וי אַזױ סענדער בלאַנק האָט אים צונענומען און װאָס זיי האָבן
גערעדט --- ווייס נאָר איין פרויקע, װאָס איז די גאַנצע צײַט געשטאַנען
הינטער דער סיר און האָט זיך צוגעהערט צום שמועס פון דעם געשעצטן
שווער מיט זײַן געערטן איידעם אָסִיפּ זעמעל,
אונדזערע לייענער זײַנען אומזיסט אין כעס אָפף דעם פאַלשן משרת,
װאָס האָט אַ העזה צו אונטערהערן זיך, װאָס די פּרינציפּאַלן ריידן צווישן
זיך,. איר דאַרפט מוחל זײַן דעם עלנטן משרת, װאָס איז נישט מער וי
- אַ פאַרקויפטער מענטש, אַן ,אומגליקלעכער קנעכט", װאָס מוז יעדן
פאָלגן; --- אים האָט געשיקט אונדזער געערטסטע דאַמע סאַפיאַ אַבראַ-
מאַוונאַ, ער זאָל זיך אונטערהערן, װאָס זיי ריידן דאָרט, און דערפאַר וועט
ער באַקומען אין יד אַרײַן וויפיל ער האָט זיך קיינמאָל נישט געריכט...
שפּעטער מיט עטלעכע שעה האָט שוין בליומקע (פרויקעס כלה) אויך
געוװווּסט, אַז רב סענדער האָט קראַנקערחיים געזידלט דעם איידעם, וי א
הונם, און אַסיפּ האָט אים דאָס אַנדערע װאָרט נישט געענטפערט און אין
די גאַנצע צײַט געשמאַנען, וי אַ גולם מיט גלעזערנע אויגן, און נאָך אַ
סך אינטערעסאַנטע זאַכן האָט פרויקע דערציילט זײַן געליבטער כלה,
פאַרבײַסנדיק מיט שטיקער טאָרט פון דער קעשענע, מיט ניס און מיט
נאָך גוטע זאכן.
זאָלן מײַנע לייענער נישט מיינען, אַז אונדזער אָסיפּ האָט קיין שבפ
נישט געהאָט ענטפערן דעם שווער צוריק, אָדער ער האָט אַף אים געלייגט
כבוד; אָבער גאָר לא! אֶסיפּ האָט געקענט פאַררעדן צען מענטשן מיט א
מאָל, און וועגן אָפּגעבן כבוד איז אויך אַ ספק. װאָרעם עס איז געווען אַ
צײַט, ווען אָסיפּ איז געזעסן באַם שווער אָף קעסט און האָט געהאָט אַ סךף
210 | | שלום עפֿינם
געלט, האָט, פאַרקערט, דער שווער אים אָפּנעגעבן כבוד. און ווער שמו-
עסט, אַז אָסיפּ מיט רעװועקאַן זײַנען אַראָפּ פון קעסט, און סענדער האָט
דערהערט, אַז זײַן איידעם מאַכט אַזעלכע גרויסע, גליקלעכע געשעפטן,
איז ער געווען צופרידן גאָר אֵף אַן אַנדערן אופן; ער פלעגט זיי שיקן
גַאֲנֶץ אָפטע בריוו און שענקען רעװעקאַן אַמאָל די שענסטע מתנה, און
אַף אָסיפּן האָט ער געזאָגט, אַז אים פּאַסט צו זײַן אַ גרויסער גביר, אַז
ער האָט אַ פּנים פון א ,;מיליאנטשיק".
די ערשטע שפּעקולאַציע, װאָס אָסיפּ האָט זיך צו איר גענומען, איז
געווען דער האַנדל פון ברויט, ווען עס האָט גראָד געגאָלטן, -- האָט ער,
געוויינלעך, פאַרדינט אַ סך געלט; נאָר זאָגן האָט ער זיך דערלויבט צוויי
מאָל אַזױ פי?, און אַזױ איז ער אוױיסגעװואַקסן געװאָרן באַ יעדן אין די
אויגן. דער מסחר פון ברויט האָט געפלאַמט, און אָסיפּ האָט נאָך מער
געמלאַמט און האָט אײַנגעקויפט אַ היבשן טראַנספּאָרט ווייץ אֵף א יאָר
און אַף צוויי יאָר; ווייץ איז געפאַלן, נאָר אֶסיפּ איז באַ זיך נישט גע-
פאַלן: ער האָט אָפּגעשאָטן דאָס ברויט אין די שפּײַכלערס און האָט דאָס
געהאַלטן אַזױ לאַנג, ביז האַלב איז כפּרח געװואָרן, און די אַנדערע האַלב
האָט ער נעבעך געמוזט פאַרקויפן פאַר האַלב געלט. אַז סענדער אין
געווויר געװאָרן פון אַזאַ מעשה, האָט ער אים אַרײַנגעשריבן אַ בריוול,
פול מיט שטעכווערטלעך, אַז נישט אַזױ האַנדלט מען: מען דאַרף קאָנען
טרעפן אַ צײַט, מען דאַרף זײַן געחיט, מען דאַרף נישט לאָזן קריכן װײַט,
אָסיפּ האָט אים אָפּנעענטפערט, אַז אַזױ האַנדלען, וי ער, אָסיפּ, האַנדלט,
קאָן קיינער נישט און עס ווגנדערט אים, אַז אַזאַ מענטש, וי זײַן שווער,
װאָס האָט קיינמאָל נישט אָנגעקוקט קיין פּוד ווייץ, לערנט אים, אָסיפּן,
וי אַזױ צו האַנדלען... דעם דאָזיקן ענטפער האָט סענדער צעריסן און
איז געווען ברוגז אַ קליינע צײט, ביז ער האָט פּלוצים מקבל געוען אַ
דעפּעש פון רעוועקאן, אַז אָסיפּס באַבע, אַ רייכע אַלמנח, איז געשטאָרבן
און האָט אים אָפּגעשריבן הונדערט זעכציק טויזנט רובל, סענדער איז אוים*
געמונטערט געװאָרן און האָט אַװעקגעשיקט אַזאַ מין בריוו צו די קינדער :
,לכבוד חתני הגביר המפורסם המשכי? היקר ומהולל מוהר"ר יוֹסף
נ"י הער זעמעל,
ולכבוד בתי הגבירה המפורסמת החכמה המשכלת היקרה המהוללה
מרת רבקה שתחי' עכב"ב. מיט פיל ענמת-נפש האָב איך איבערגעלייענט
אײַער טעלעגראַמע, און עס טוט מיר הערצלעך לײַד, װאָס דײַן גערימטע
סענדער בלאַנט 211
באַבע, מײַן הויכגעשעצטע מחותנתטע, איז נאָך גאָר יונג פון דער וועלט
געגאַנגען. תנצב"ה! נאָר װאָס קאָן אַ מענטש העלפן מיט זײַן וויינען
און טרויערן, מסתמא חייסט גאָט אַזױ, און דײַן געטרײַע באַבע וועסט דו
שוין נישט לעבעדיק מאַכן; לאָז זי האָבן אַ ליכטיקן נץ-עדן, און איר זײַט
נאָך יונגע קינדער און דאַרפט נאָך לעבן אַף דער וועלט. לכן, חתני היקר
ונתי היקרה, נעמט זיך נישט צום הארצן און פאַרנעסט, און לאָז גאָט
געבן, מיר זאָלן שוין מער פון קיין צער נישט וויסן מיט דעם כל? ישראפֿ,
און קיין ייַנגערע זאָלן נישט שטאַרבן -- אָמן! מײַן דעה איז, קינדער,
אַז דאָס געלט זאָל לעת-עתה לינן אין באַנק, ביז גאָט װעט העלפן, איר
וועט זיך אַרומקוקן און עס װעט זיך אײַך מאַכן עפּעס אַ רעכט געשעפט,
איך רעכן, אַז דאָס פּראָצענט פון אַזט קאַפּיטאַ? דאַרף אײַך טראָגן צום
לעבן, ובפרט איר ווייסט, אַז איך האָרעווע אויך פון אײַערטװעגן און ווע
מײַן געלט אין קבר אַרײַן נישט מיטנעמען, און אַ מענטש לעבט נישט
אײיביק,,, בלײַבט אײַך געזונט און פיל נליקלעך, און איך זאָל האָבן פון
אײַך אַ גרעסערן נחת, וי פון מײַן זון חיים נעבעך, װאָס האָט מיך נישט
געװאָלט פאָלגן... גריסט אײַער טײַער ליב קינד גאָר פרײַנטלעך,
פון מיר אײַער געטרײַער פאָטער
ס ענד ער בלאנס.
גם זוגתי מרת מרים-חיה גריסט אײַך אַלע הערצלעך.
ס ענדע ר הנ" ?7.
דאָס דאָזיקע בריוול איז געווען באַ אָסיפּן שטאַרק אַנגעלייגט: ער
האָט נאָך קיינמאָל נישט נעזען, אַז זײַן שווער זאָל אים שרײַבן: ?הגביר
המפורסם חחכם המשכיל". האָט ער אים צוריק אָפּנעענטפערט, דוקא אַף
העברעיש, אַ מליצה-בריוו מיט זייער א סך גרײַזן, און פון דעמאָלט אַן
זײַנען זיי געװאָרן שלום אַף אַ היבשע צײַט, ביז װאַנען אונדוער פיינער
אָסיפּ זעמעל האָט אָנגעװאָרן דאָס געלט, און ביז װאַנען ער האָט דאָס
נישט געפּטרט איננאַנצן, האָט ער זיך נישט באַרויַקט. און אַז ער האָט
דאָס געפּטרט, איז אים געװאָרן גרינגער אַף דער נשמה און ער איז פון
דעסטווענן באַ זיך נישט אַראָפּגעפאַלן דערמיט; אונדזער דאָזיקער פיי-
נער העלד איז געבאָרן געװאָרן אונטער אַזאַ גליקלעכן שטערן, אַז כמעט
זײַן גאַנצן לעבן האָט ער גענומען איין ירושה נאָך דער אַנדערער, און
ביז ער האָט צעטראַנזשירט איין ירושח, איז אים שוין אונטערגעשפּרונגען
212 י שלום עלֿיכ
אַ נײַע ירושה; דאָס פון אַ באַבע, דאָס פון אַ פעטער, דאָס פון אַ מומע!
און איך מיט אײַך, ליבע לייענער, האָבן נאָר קיין זכיה נישט בא גאָט
צו האָבן אַזעלכע באַבעס, פעטערס מיט מומעס, װאָס זאָלן אונדז אויך
דערמאַנען פאַרן טויט צו גוטן,.. ניין! איך מיט אײַך האָבן אַנדערע גליקן;
אַן אָרעמע פּלימעניצע חתונה מאַכן,.. אונטערהאַלטן אַ געפאַלענעם ,,שני
שבשלישי"... צענויפלייגן זיך אֵף אַ ,נשרף" נעבעך פונעם װוײַבס צד,
אָדער פירן צום פּריזיוו אַ גלידדנליד-שוועסטערקינד, עפּעס אַ שלים-מןל,
אַ דער רוח ווייס װאָס !... נישטאָ װאָס צו ריידן, לעזער! מען דאַרף
צומאַכן די אויגן און מע מוז שװײַגן.
9 9
מען קאָן נישט זאָגן, אַז רעוועקא האָט תמיד געלעבט גוט און פײַן
מיט איר מאַן, אמת, אַז רעוועקאַ איז אַ כלה געװאָרן פאַר אָסיפּן, איז זי
געווען במעט אײַנגעליבט אין איר שיינעם, רײַכן חהן. רעוועקאַ איז נאָך
געווען אַ קינד פון פופצן יאָר, דאָך האָט זי פאַרשטאַנען, אַז עס דער-
װאַרט זי אַ גרויס גליק; דאָס האָט געזאָגט די גאַנצע שטאָט, און עס
איז נישט געווען קיין לינן; 8 ש ה זע מ ע ? אז געוען א גרויסער .
נביר, און די מתנות, װאָס ער האָט איבערגעשיקט דער כלה, זײַנען טאַקע
געווען גרויסאַרטיק, און די בריוו, װאָס דער חתן האָט איר געשיקט א
יאָר כסדר, זײַנען געווען אַזױ שיין, מיט אַזאַ פײַער געשריבן, אַז די יונגע,
. שיינע, געזונטע רעוועקא, װאָס האָט געהאָט א גרויסן באַנריף אין די
שענסטע ראָמאַנען אַף דער וועלט האָט זיך, נישט ווילנדיק, אײינגעליבט
אין איר חתן, װאָס איז שוין דענסטמאָל אַלט געווען צװאַנציק יאָר. נישט
איין נאַכט פלענט די פאַרליבטע רעװועקאַ אויסלינן אַפן בעטל מיט טרערן
אַף די אויגן און איר פאַנטאַזיע האָט אים פאָרגעשטעלט איר חתן, אָסיפּ
זעמעל, פאַר אַזאַ שיינעם העלד, פאַר אַזאַ גרויסאַרטיקן, הויכן, קלוגן
מאַנספּאַרשױן, אַז יעדער טאָג, יעדע שעה, יעדע מינוט האָט זיך געצויגן
בא איר אין די אוינן אַזױ לאַנג, אַזױ לאַנג!... אמת, זי האָט זיך אַמאָל
דריי געזען מיט איר חתן, האָט ער בא איר אויסנעוויזן נישט אַזױ, וי
די פאַנטאַזיע האָט איר געמאָלט. רעוועקאַ האָט פון אים קיין גרויס קלוג-
שאַפט, שיינקייט און בילדונג נישט אַרױסנעזען. פארקערט, זי האָט באַ-
מערקט אין אים אייניקע קפייניקייטן און נידעריקע תנועהלעך, און אָפּט-
מאָל געכאַפּט אין אַ לינן. דאָך האָט זי גערעכנט, אַז דאָס איז דערפאַר,
י 4
סענדער בלאנס 218
ווײיֵל ער איז אַ געבאַלעװעטער, אַ ציטעריקער און אַף ראָסקאָש אויפנע-
צויגן, און אַז אָסיפּ פלעגט אַװעקפאָרן און ווײַיטער שיקן זײַנע הייסע,
פײַערדיקע בריוולעך, פלענט זי וידער אָנהייבן פאַנטאַזירן, אַזױ אַז
דער אמתער אֶסיפּ איז אַרױיסגעפלוינן פון אירע געדאַנקען, און אֵף זײַן
אָרט איז אױיסנעװואַקסן װײַטער אַ גרויסער, אַ שיינער, אַ גוטער, אַ טייע-
רער אָסיפּ, אַ ווירקלעכער העלר!
מיט גרויט ציטערניש האָט רעוועקאַ געציילט די טעג צו דער חתונה,
און דאָ האָט מען גענייט אַף איר די טײַערסטע און שענסטע מלבושים
אֵף דער װעלט: אונדזער חויכגעשעצטער סענדער בלאַנק האָט זיך צע-
בײַטלט, בכדי ער זאָל חלילח נישט פאַרשעמט וערן פאַר אַזאַ מחותן,
וי משה זעמעל. אָט נאָך אַ חודש, נאָך אַ ואָך, נאָך צוויי טאָג, נאָך א
טאָג, נאָך א נאַכט, נאָך אַ שעה, נאָך אַ מינוט -- דער חתן איז שׁוין
דאָן,,. די כלידזמר... דער באַל,.. די טענץ... דאָס וװײַסע קלייד... די
חברטעס.,. די חופּה-וועטשערע... דאָס געזעגענען זיך... אויס חתונה..
דער ערשטער חודש, דער , האָניק-חודש", װוי מען רופט דאָס, דאָס
איז דער פרילינג באַ דעם יונגן פּאַרפאָלק, די גאַנצע וועלט איז באַשאַפן
געװאָרן פון זייער כבוד וועגן, זיי צו פריילעך מאַכן; און אַפילו אָט דער
וואַסער-פירער, ואָס האָט געלאָזט אין דער היים א קראַנק ייב מיט
הונגעריקע קינדער, באַקומט באַ זיי אין די אויגן עפּעס אויך אַ פין חן,
און דער בעטלער, װאָס שטייט מיט אַ הוילן קאָפּ, אָנגעלענט אַפן שטעקן,
מיט אַן אויסגעשטרעקטער האַנט -- אַך, װוי שיין דאָס איז!... אַך, עס
זאָל זיך ציען אייביק אַזוין.. |
נישטא, נישטאָ קיין אייביקע זאַך אונטערן הימל! דער פרילינג
גייט אַװעק, דער ,האָניק-:חודש" גייט אַװעק, -- אַלץ גייט אַוועק! רע-
וועקאַ האָט פינף װואָכן נאָך דער חתונה באַמערקט איר נעליבטן אֶסיפּן,
אַז ער גייט, קוועטשט ער אַף די סקריפּקעס, בכדי זיי זאָלן שרײַען, און
עס זשומעט איר פּשוט אין די אויערן, און עס דרייט זיך איר דער קאָפֿ,..
אָסיפּ האָט איר געענטפערט, אַז ס'װוײַזט זיך איר אויס, אַז ס'אין נישט
מער וי אַ נאַרישער קאַפּדיז, טשעסטנאַיע סלאָוואָ!... רעוועקא האָט אים
געענטפערט, אַז זי ווייס נישט, ווער איז צווישן זיי דער נאַר און ווער
איז דער קלוגער. אֶסיפּ איז אָנגעצונדן געװאָרן און האָט איר מיט כעס
געענטפערט, אַז אַזעלכע קלוגע, וי זי, האָט ער געזען, אַז שטעכווערטלעך
האָט ער פײַנט, אַז דאָס, וואָס זי ווייס האָט ער שוין לאַנג פאַרגעסן,
214 שלום. עלפיכם
טשעסטנאיע סלאָװואָ!... רעוועקאַ איז שוין אויך בייז געװאָרן און האָט אים
געזאָגט, אַז זי פארשטייט נישט, אין װאָס לינט זײַן חבמה מיט זײַנע
קענטענישן, אַז זי האָט זיך מער אָנגעלייענט פון אים, אַז עס איז קיין
מלאכה נישט זײַן אַ פּוסטער גדלן מיט אַ שיינעם, גלאַטן העמד און מיט.
אַ ליידיקן קאָפּ... אָסיפּ איז שוין אונטערנעשפּרונגען פאַר האַרצװייטיק
און האָט איר אױיסגעװואָרפן איר פאָטער דעם גראָבן יונגאַטש, װאָס פאַר-
מאָגט נישט דאָס מיסט, װאָס װאַלגערט זיך באַי זײַן פאָטער אַפן הויף,
טשעסטנאַיע סלאָוואָ!... רעװועקאַן האָט דאָס שטאַרק פאַרדראָסן, האָט
זי אים געזאָנט; אויב עס שטייט אים נישט אָן צו זײַן באַ אַן אָרעמען
שווער, קאָן ער זיך פאָרן געזונטערהייט צו זײַנע רײַכע עלטערן אַפילו
הײַנטיקן טאָג, און זי, רעוועקאַ, װעט אים כלל נישט נאָכלויפן,.. אָסיפּ
האָט מיט גרויס קוראַזש אָנגעהויבן אַרומשפּאַנען איבער דער שטוב, מיט
די הענט אין די קעשענעס און מיט גרויס גדלות; ער װעט טאַקע אַועק-
פאָרן צו זײַנע פיינע עלטערן, סיאַרט אים נישט, אַז רעװועקאַ װעט אים
נישט נאַכלויפן; אַזעלכע פײַנע בריות, וי זי, חאָט ער שוין געזען אַ סך,
און דוקא שענערע, קליגערע און מער געבילדעט פון איר, טשעסטנאִיע
סלאַװאָ!... דאָס האָט שוין רעוועקאַ נישט געקאַנט איבערטראָגן און האָט
זיך באַגאָסן מיט טרערן און האָט, וי אַ צעמישטע, געשריגן אַף אַ קול:
וואָן, װאָן, שאַרלאַטאַן! װאָן פון מײַנע אויגן! איך קאָן דיך
נישט אֶנקוקן! װאָן ! ! ! |
נישט מער וי אין אַ חאַלבער שעה אַרום איז שוין אונדזער העלד
אָסיפּ געשטאַנען פאַר זײַן טײַערער רעװעקאַן אַה די קני, זי געבעטן
מחילה, אַז ער אין שולדיק, אַז ער האָט געזינדיקט פאַר זײַן טײַערער,
טײַערער רעװועקאַ, אַז ער איז נישט ווערט אירע טריט, איר מינדסט פינ-
גערל, איר נאָזטיכ?, אַז ער מעג זײַן די כפּרה פאַר אירע שיינע ליכטיקע
אויגן, אַז ער מעג אַ מיתה-משונה אײַננעמען פאַר איר איין שמייכעלע,
אַז װאָס ער האָט גערעדט האָט ער געבילט, טשעסטנאִיע סלאַװאָ!..
אַזעלכע און אַנדערע סצענעס זײַנען געווען אָפטער און אָפטער, ביז
אָסיפּ האָט געמוזט מאַכן פּליטה צום פאָטער אֵף אַ דרײַ חדשים, און
כאָטש ער האָט זיך אַמאָל געשוווירן, אַז צוויי שעה אפילו קאָן ער אָן
רעװועקאַן נישט לעבן, פון דעסטוועגן האָט דאָס אים חלילה נישט געשאַדט
און ער האָט דאָס, דאַנקען נאָט, אױיסגעהאַלטן און איז נישט געשטאָרבן.
פאַרקערט, מען זאָנט, אַז ער האָט זיך נאָך אַביס? פאַרריכט דאָרט אין
פענדער בלאַנס 215
זײַן שטאָט, צווישן זײַנע אַלטע באַקאַנטע, און שלעכטע מענטשן. שונאים
האָבן אונטערגערעדט, אַז ער שדכנט זיך יאַק-בי צו זײַנער אַ קוזינע, זייער
אַ שיין פּרײַלן, װאָס װאַרט נאָר ביז אֶסיפּ װעט זיך גטן מיט רעװועקאַן
(אָ, בייזע מײַלער!)... די דאָזיקע רכילותן האָבן געגרייכט צו דער ווים-
טער עגונה -- רעוועקאַ בלאַנק, אָדער רעוועקא ועמעל, -- װאָס עס האָט
זי גענוג געקרענקט און פאַרשאַפט גענוג שמערצן, צי פאַר גרויס ליב-
שאַפט, צי פאַר שנאה --- ווער קאָן דאָס וויסן?... גאָט ווייס, װאָס װאָלט
דערפון אַרױס, ווען עס װאָלט נישט אַנגעקומען אַזאַ מין דעפּעשע צו דער
מאַדאַם רעװועקאַ זעמעל;
:200,000 (-גאמנוסתג2ת ה08סהה3נמ680 ,2680840 60002860
.6682 ח06/4) .ה308סעק!} .מסמגץקאסס 0מצסמק6ס
אַף ייִדיש הייסט דאָס:;
,איבערגעבן רעװועקאַן, געשטאָרבן מײַן פאָטער, געלאָזט דרי הונ-
דערט טויזנט. הערצלעך דעדשלאָנן. קום צופאָרן. אָסיפּ זעמעל?.
אונדזער גערימטער סענדער בלאַנק האָט געהאַלטן סאַמע אין מיטן
מיטאָג, ווען עס איז אָנגעקומען די דאָזיקע טעלענראמע; פון דעסטוועגן
איז דער פאָטער אַװעקגעגאַנגען מיט דער טאָכטער אין קאַבינעט אַרײַן,
און זיי האָבן זיך דאָרט פאַרזאַמט אַקעגן אַ האַלבע שעה, און אַז זיי
זײַנען אַרױסגעגאַנגען, איז רעוועקאַ געווען פאַרװיינט... פאַר קיין געלט
װאָלט רעװעקאַ נישט געפארן צום מאַן! נאָר ווער ווייס נישט, אַז די
פרויען זײַנען װײיכהאַרציק און האָבן רחמנות אַף אונדו, מאַנספאַרשױי
נען, אַפּילו ווען מיר טוען זיי שלעכטם?,.. אָסיפּ איז נעבעך געבליבן אַ
יתום און איז נעבעך דאָרט איינער אַליין באַ אַזאַ צופאַל, באַ אַזאַ שווערן
נסיון!... רעוועקאַ האָט זיך זייער שיין אָנגעטאָן, און פונעם וויינען האָבן
איר געפלאַמט די בעקלעך. פאַרבײַנײענדיק אין זאַל, האָט זי דערזען איר
געשטאַלט אין שפּינל, און זי האָט בשום אופן נישט געקענט נישט אִפּ-
שטעלן זיך אַקעגן שפּיגל און באַטראַכטן זיך אַביס?. אַה איר שיין
מײַלכל האָט זיך באַוויזן אַ שמייכ?, װי איינער רעדט: .קיין מעשה
נישט?"... שפּעטער, אַז רעװועקאַ איז געזעסן אין װאַנאָן, און דער קוריער-
צוג האָט זי געטראָגן אַחין, אַהין, צו איר געליבטן מאַן, צו איר עלנטן
אָסיפּן, האָט זיך איר געטראָפן אַ צופאַל, װאָס מיר קאַנען נישט פאַר-
דעקן פון אונדזערע לייענער און מוזן אים אין קורצן דערציילן,
216 שלום עליכם
אַריינגעקומען אין ואַנאָן אַרײַן, האָט רעוועקא אָנגעהויבן זיך זוכן
אַ רעכטן אָרט און איז אַ פּאַר מאָל דורכגעגאַנגען אַהין און צוריק איבערן
װאַגאָן; ענדלעך האָט זי זיך געפונען אַן אָרט באַם פענצטער -- אַקעגן
אַ יונגנמאַן, װאָס איז געווען פאַרטיפט אין א בוך. דער צוג איז שוין
לאַנג אָפּגעפאָרן, און דער יונגערמאַן האָט נישט אויפגעהויבן די אויגן
פונעם בוך. רעװעקאַ איז בטבע געווען א פריילעכע און האָט פײַנט
געהאָט זיצן און שװײַגן; דאָך האָט זי נישט געװאָלט די ערשטע פאַרבינדן
אַ שמועס מיט איר שכן, איר 18:8-018ש. זי האָט זיך אָנגעשפּאַרט
מיטן עלנבויגן אַפן פענצטער און האָט זיך פאַרטראַכט. רעװעקאַ איזן
געווען נעטלעך שיין אין דער דאָזיקער מינוט. דער יונגערמאן האָט פאַר-
מאַכט דאָס בוך און האָט זיך געקליבן כאַפּן אַ דרימל; נאָר זײַנע אויגן
האָבן זיך נישט ווילנדיק אָפּנעשטעלט אַף רעװועקאַן, אַפ איר קלאָר װײַס
הענט?, װאָס איז געווען אינגאַנצן נאַקעט. דער יונגערמאַן איז װאַכעדיק
געװאָרן און האָט פּשוט אויפנעגעסן מיט די אוינן די יונגע שיינע פרוי.
--- איר פארט װײַט, מאַדמואַזעל?
רעוועקאַ האָט דערהערט דאָס װאָרט ,,מאַדמואַזעל?, איז זי רויט
געװאָרן און האָט נאָך שענער אויסגעזען וי פריער. זי האָט אים געזאָגט,
וווהין זי פאָרט, און צווישן זיי האָט זיך גיך פאַרבונדן אַ לאַנגער שמועס,
פון װאָס רעוועקא איז נעווויר געװאָרן, אַז דער יונגערמאַן איז אַ ייָד, אַ
סטודענט, זייער אַ פײַנער, אַ קלוגער און אַ פריילעכער יונגערמאַן. דער
סטודענט האָט דערציילט טויזנטער אַנעקדאָטן, און רעװועקאַ האָט ערנסט,
ערנסט געלאַכט, צום גרויסן פאַרגעניגן פונעם יונגנמאַן, װאָס האָט ליב
געהאַט זײַן פריילעך און אויך יענעם פריילעך מאַכן. רעוועקא האָט אויך
נישט געשוויגן און האָט, פון איר זײַט, אויך דערציילט עטלעכע שיינע
מעשיות --- און די יונגע מענטשן האָבן שטאַרק-שטאַרק געלאַכט צוזא-
מען, אַף די װאָקזאַלן זײַנען זיי ביידע אַראָפּגעגאַנגען, געגעסן, געטרונקען,
גענאַשט -- אויך צוזאַמען. אַף איין װאָקזאַל האָט מען באַדאַרפט װאַרטן
אַפן צוג דרײַ שעה, אונדזערע יונגע רײַזנדער זײַנען אַרומגענאַנגען --
געאָרעמט -- אַף דער פּלאַטפאָרם, און דער סטודענט האָט געהאַלטן
עפּעס זייער אַ לאַנגע און שיינע רעדע,. רעוועקאַ האָט דאָס ערשטע מאָל
דערהערט אַזעלכע זאַכן, װאָס זי האָט אין אירע בעסטע ראָמאַנען נישט
געלײענט, אַ נײיַיע וועלט האָט זיך פאַר אירע אוינן געעפנט, אַ שיינע,
אַ גרויסע, אַ ליכטיקע וועלט!... און די זון האָט געשײַנט, געקוקט פון
טענ:דער בלאַנק י 27
אויבן. עס האָט אַלץ געבליט, געזוננען, געלעבט -- עס איז געווען תחילת
מײַ, איר פאַרשטייט?,., רעוועקאַ האָט אויפנגעהויבן אירע אױיגן אַף דעם
יונגן סטודענט און האָט זיך באַגעגנט מיט זײַנע גרויסע, שווארצע, פייער-
דיקע אויגן. זי האָט דערפילט, אַז זי איז רויט געװאָרן, און אַפן האַרצן
איז איר געווען אַזױ גוט, אַזױ ליכטיק, אַזױ װאָרעם, וי אין דער נאַטור,
דער קאָפּ האָט אַף איר וי געברענט,.. רעוועקא האָט נאָך קיינמאָל אַזעל-
כעס נישט געפילט, וי אין דער דאָזיקער מינוט. זי געדענקט נישט, וי
אַרום איר האַנט איז געלעגן אין די גרויסע װאַרעמע הענט פונעם יונגן
סטודענט. זי געדענקט נישט, װאָס ער האָט איר אַזעלכעס געזאָגט. זי
האָט נאָך אַ מאָל זיך באגעגענט מיט זײַנע שיינע אויגן און האָט פּלוצים
אויסגעריסן איר האַנט פון זײַנע הענט און זי האָט ויך דערמאָנט, אַז
אַף איר קוקטאַרויס איר פֿאַן אֶסיפּ, איר עלנטער אֶסיפּ.. נאָך איין
מינוט איז זי געשטאַנען און האָט געקוקט אַף דעם ינגנמאַן, גלײַכנדיק
אים מיט איר אַסיפּן, זײַנע שיינע אויגן מיט אִסיפּס קליינע רויטלעכע
אויגעלעך אונטער די אַשקאָלירענע ברילן, זײַן ליכטיקן קלוגן פריילעכן
קאָפּ מיט אַסיפּט שאָפן-קעפּל, וועלכעס איז ליידיק, וי א מיאַטשיק, דעם
יונגנמאַנס גרויסאַרטיקע רעדע מיט אָסיפּס ליגנס.. ,אַװעקט, אוועקט,
שלעכטע מחשבות! אַװעקט, אַװעקט, פאַלשע געדאנקען!... אַהין, אַהין
דאַרף איך פאָרן!... איך דאַרף, איך מוז, איך קאָן נישט אַנדערש!... ווער
אַנדערש? װאָס אַנדערש?... אַחין ! אַהין ! ! !7.4 -- האָט רעװעקאַ גע-
טראַכט און האָט זיך מיט אַ קלאַפּנדיק האַרץ אָפּגעזעגנט מיטן סטודענט,
אַז רעוועקאַ איז געקומען וװווהין זי איז געפאָרן, האָט זי נאָך דורך
דעם פענצטער דערזען אֶסיפּן. שטיין אַה דער פּלאַטפאָרם שטאַרק אויס-
געפּוצט; און אין איר קאָפּ איז, ווי אַ וויכער, דורכגעפלויגן דער יונגער
סטודענט, װאָס זי האָט זיך מיט אים אָפּנעזעגנט פריער מיט צוויי שעה,
און זי האָט נאָך נישט אוספּעיעט אַפילו אַ קלער טאָן, װוי עס געהער צו
זײַן, איז שוין אֶסִיפּ געווען מיט איר אין ואַנאָן און האָט זי געהאלדוט
און געקושט און גערעדט מיט היץ, מיט פּײַער. רעוועקאַ חאָט נישט גע-
הערט גאָרנישט,.. נאָר אין פאַעטאָן (אָסיפּ איז ארויסגעפאָרן מיטן פאַ-
טערס גרױיסאַרטיקן עקיפּאַזש אַנטקעגן רעוועקאַן) האָט זי זיך אָנגעשפּאַרט
מיט איר הייסן קאָפּ אַף אָסיפּס פּלייצעס און האָט זיך צעוויינט, וי א
קליין קינד,.. אָסיפּ האָט זי געטרייסט און אײַנגענומען, װוי װײַט ער האָט
געקאַנט, און אַזוי זײַנען זיי געקומען אַהיים. די נײַע שטאָט, דאָס נײַע
218 1 שלום עליכם
הויז, נײַע קאַנטשאַפט, נײַע קאָמפּלימענטן מיט נײַע געדאַנקען האָבן
מיט גװאַלד אַרױסגעטריבן פון רעװועקאַס קאָפּ דאָס בילד פונעם יונגן
סטודענט, |
אין דער דאָזיקער צײַט זײַנען צווישן סמאַן און װוײַב פאָרגעקומען
עטלעכע מיאוסע סצענעס, וו אָסיפּ האָט געשפּילט די ראָלע פון אַ פאַר-
זינדיקטן, װאָס האָט אַה די קני געבעטן מחילה, און רעװועקאַ פלעגט
אים, פאַר רחמנות, מוח? זײַן... איינמאָל אין אַ פרימאָרגן האָט זיי דאָס
שטובמייד?ל געטראָפן אין א טרויעריקער לאַנע: די מאַדאַם רעװעקאַ
איז געשטאַנען אין איין העמד און האָט אף זיך געריסן די האָר, און דער
הער אַסיפּ איז געשטאַנען מיט אַ שטיוו? אין איין האַנט און מיט אַ פּאָר
אַשקאָלירענע ברילן אין דער אַנדערער האַנט. ויְאזוי אָבער זײַנען זי
אַלע מאָל אַרױסגעפאָרן מיטן קנאַק און מיטן פײַף ! װוי גרויסאַרטיק אין
רעוועקאַ געווען געקליידט ! וויפי? דאַמען און מאַמזעלן האָבן איר מקנא
געווען אף איר רייכטום, אף איר גרויסקייט ! אַ יכפּרה, לעזער, אַ גנוטער
איידעלער געבילדעטער מאַן פאַר אַ פֹּאָר גרויע פערדלעך ! אַ כפּרה, לע-
זערן, אַ גליקלעך לעבן מיט דעם אָרעמען ליבנדן מאַן פאַר אַ לאַזשע אין
טעאַטער! אַ כפּרה, קינדער, אַלע אידעאַלן פאַר אַ גרויסארטיקן אַוונט,
פר אַ געלנצנדן באַל, פאַר אַ טאַנץ מיט אַן אָפיצער |...
אַז דער ערשטער טרויער איז איבערגענאַנגען, און אָסיפּ האָט אויפ-
געהערט צו קלאָגן נאָך זיין טײַערן פאָטער, האָט ער אין אַ יאֶר אַרום
אױיפגעבראָכן זייער אַ גרויס געשעפט פון ערד-קוילן מיט עטלעכע שותפים,
און אַף אָסיפּס הויז איז פּלוצים, אין אַ שיינעם פרימאָרגן, אױיסגעװואַקסן
אַ גאַנץ גרויסע טאַבליצע, מיט גילדענע אותיות, מיט די דאָזיקע ווער-.
טער :
3684 0182סװע10880 0ת2זנמהסתץ26680 081002 זעגממתה /4
.140 ע תזזהזא/זץס0)עהשט
אין דעם דאָזיקן קאַנטאָר זײַנען תמיד נעזעסן דרײַ בוכאַלטערס, צוויי
קאָרעספּאָנדענטן, אַ סעקרעטאַר מיט אַ קאַסיר און האָבן פון זיינער נײַן
אינדערפרי ביז פינף באַטאָג געשפּילט אין פּרעפעראַנס; און זעמעל,
פײַפּערמאַן מיט דער קאָמפּאַניע זײַנען געזעסן אין פּעטערבורג --- גאָט
ווייס צו װאָס, צו ווען ! רעװועקאַ איז זיך געזעסן אינדערהיים, זייער
אין אַ שיין הויז, און די פײַנסטע יונגעלײַט פון דער שטאָט פלעגן זיך
פענדער בפאנס 219
דאָרט כמעט אַלע נאַכט צונויפקלייבן ,כאַפּן אַ קערט?". אַזױ איז אַװעק-
גענאַנגען דרײַ יאָר; דרײַ גוטע, באַרוטע יאָר פאַר זעמעלס בוכאַלטערס
מיט די קאַרעספּאַנדענטן, דרײַ פריילעכע יאָר פאַר רעװעקאַן מיט אירע
באַקאַנטע, --- און דרי ביטערע יאָר פאַר דעם אומנליקלעכן הער אֶסיפּ
זעמעל, װאָס האָט נעבעך געפּטרט איננאַנצן זיין קאַפּיטאַל און האָט נאָך
געהאָט אַ פּראָצעס מיט זײַן שותף פיַיפערמאן, װאָס האָט אים אָנגעפײיסט
מחילח אין די ערד-קוילן, שטיל, אָן צערעמאַָניעס, איז די גילדענע טאַבלי-
צע אַרױף, און שטיל, אָן צערעמאָניעס, איז זי אַראָפּ פון זעמעלס הויז
און אַרױפגעטראָגן געװאָרן אפן בוידעם. דאָרט, צווישן אַלע אַלטע כֹאָ-
ליעוועס, ליגט זי נאָך עד היום הזה; שפּינען בויען אף איר זייערע קונ-
ציקע שטיבעלעך און מײַן טאַנצן אף איר אַרום מיט גרויס עזות.. אף
איר אָרט הענגט הײַנט אַן אַנדער טאַבליצע, שוין נישט מיט קיין גיל-
דענע אותיות :
.32880200102 1108436111106 68201166606ט410
דער נאָמען ,זעמעל? שטייט שוין ניט אַרױסנגעשטעלט; נאָר מיר
ווייסן, אַז די װואַש-פאַבריק איז זײַנע, און סאיז גאָר קיין עולה ניט, אבי
פאַרדינען געלט. דער חפרון איז אָבער, װאָס סע פאַרדינט זיך ניט. אונ-
דזער אֶסיפּ זעמע? האָט געעפנט די פאַבריק, װוי אַ גרויסער פּריץ, און
מיט אַזאַ שיק, אַז גאָט ווייס אויב זי וועט זיך האַלטן נאָך אַ חודש,
אָדער העכסטנס צוויי חדשים.
באַ די דאָזיקע אומשטענדן און בא דער דאָזיקער לאַנע פון זייערע
געשעפטן האָבן זיי, אֶסיפּ און רעוװעקאַ פּלוצים דערהאַלטן אַ טרויע-
ריקע דעפּעשע, און אָט זײַנען זיי געקומען צו סענדערן אין שטוב אריין,
װווּ מיר האָבן געהאַט די ערע זיי שוין צו זען.
220 שלום עפיכם
דאָס זיב ע טע קאַפּיט?.
וו דער לעזער באַקענט זיך מיט צוויי זײַטיקע פּאַרשױנען
אינעם דאָזיקן ראַמאַן
די אַלטע לײַט האבן שוין אַזאַ מול, מ'שטיינס געזאָגט, אַז וי באַלד
זיי כאַפּן זיך נאָר אַרײַן צווישן יונגװואַרג, אַזױ פאַרגעסט מען גאָר אָן זיי,
גלייך װוי זיי זײַנען גאָר ניטאָ אף דער וועלט,
צווישן אַלע אונדזערע פּאַרשױנען?. װאָס דרייען זיך דאָ אַרום באַ
אונדזער פײַנעם סענדערן אין הויז, האָבן מיר גאָר דורכגעלאָזן די מומע
דאָבריש, פענדערס אַן אייגענע שוועסטער, אַן אַלטע ייִדענע פון אַ יאָר
זיבעציק, מיט אונטערגעבונדענע ציין, אַ הויכע און א גראָבע, אף סענ-
דערס מאַניער.
! --- וי קומט איר אַהער, מומעניו'? -- האָבן זי די יונגע דאַמען
געפרעגט, -- ווען קומט איר אָן ? װוי אַרום, און פון װאַנען ?
-- אָך! -- האָט זיי די מומע דאָבריש געענטפערט, קרעכצנדיק
און שאַקלענדיק מיטן קאָפּ, -- אָך ! איך האָב דערהערט די גוטע בשורה
פון אַ היגן בעל-עגלה, װאָס פאָרט צו אונדז אַלֶע װאָך; פון אים בין איך
געווויר געװאָרן פונעם שלאַק! אִָךְ! איין ברודער! איין-און-איינציקער
ברודער ! און װאָסער אַ ברודער ! אַזאַ ברודער! אֶך! אֶך!
-- וואָס אָכקעט איר, דאָבריש? -- האָט זיך מרים-חיה אָנגערופן.
--- גאָט װועט געבן, װעט ער, אם ירצה השם, זײַן געזונט,
--- יאָ, מײַן קינד, יאָ,. באַ גאָט איז אַלץ מעגלעך יאַ! ער איז אודאי
אַ גרויסער בריה ! ער איז א דאָקטאָר איבער אַלע דאָקטוירים !
דער באַרימטער אֶסיפּ זעמע?ל װאָס האָט נאָר-װאָס געהאַט דעם שיי"
נעם פּסק פון זיין שווער, האָט פאַרבונדן אַ שמועס מיט דֶער מומע דאָב-
ריש און האָט אויסגעשאָטן אינגאַנצן זיין סאַטירע, אַלע זײַנע וויצן מיט
די ווערטלעך איבער איר, און דערמיט צעלאַכט דעם גאַנצן עולם. ערשט
אין אַ פֹּאָר שעה אַרום נאָך איר קומען האָט מען זי ארײַנגערופן צום
קראַנקן כרודער, ונ זי איז אָפּנעזעסן עטלעכע מינוט און איז צוריק אַרױס-
געגאַנגען, שנײַצנדיק די נאָז און ווישנדיק די אויגן. דער ניט-געפאַלענער
אָסיפּ האָט זי באַנעגנט מיט אַ הילכיקן געלעכטער און האָט איר אין די
616
סענדער בלאַנק 1עע
אויגן איבערגעקרימט, וי זי וויינט און שנײַצט די נאָז. דער עולם האָט
אױיסגעשאָסן אַ געלעכטער, און אָסיפּ האָט געשיינט פֿאַר שמחה.
--- לאַכט, לאַכט, קינדערלעך ! --- האָט זיי די גוטע מומע געענט-
פערט מים גרויס הכנעח. -- איר װועט אַמאָל אויך אַלְט ווערן, װועט מען
אײַך אויך אויסלאַכן ! |
דער לעבעדיקער אָסיפּ האָט ניט אויפגעהערט צו שפּעטן פון דער
אַלטער מומע, צום גרויסן פאַרגעניגן פון דער גאַנצער פאַמיליע, און די
גוטע מומע דאָבריש האָט ניט איבערגערעדט דאָס צווייטע װאָרט און האָט
געלאַכט גלײַך מיט זיי אַלֶע.
שווער צו פאַרשטיין די פּראָסטקײט און די װײיכקײַט פון דער דאָזי-
קער אַלטער : צי ווייל זי איז סאַקע בטבע אַזאַ גוטע פרוי, צי איבער אַן
אַנדער זאַך ? מיר קענען די מומע דאָבריש פאַר אַ ייִדענע, װאָס האָט
ביז פופציק יאָר עקספּעדירט דרײַ געזונטע מענער אף יענער װועלט און
אין געבליבן א ,קטלנית", וי עס ווערט באַ אונדז אָנגערופן, און קיין
קינדער האָט זי ניט געהאט,
די מומע דאָבריש האָט, װוי עס װײַזט אויס, געװװווסט, אַן אף דער
עלטער וועט זי בלײַבן עלנט, וי אַ שטיין, חאָט זי פון פריער צוגעגרייט
א שטיקל פאַרמענן, עטלעכע הונדערט רוב? מיט אַ קליין שטיבעלע און
מיט אַן אייגן קלייטל פון ,באַקאַליע?, פון װאַנען זי ציט זיך איר באַ-
דערפעניש. אין שטאָט הייסט זי באַ איטלעכן ,די מומע דאָבריש", און
קריסטן רופן זי ,דאָברוכאַ?. אַ חוץ װאָס זי האָט אַ קלייט?, אין די מומע
דאָבריש אַ שטיקל רופא'טע אויך; באַ איר קריגט מען אַלערלײי רמואות,
פּאַרשײידענע גראָזן, סם, מישיאַק, ראַזמאַרין, שאַלװי, ראָמאַשקעס, און
זי איז אַ ווילדע מומחהטע אַף אֶפּשפּרעכן אַן עין-הרע, ציינווייטיק, א
,בעשיכע", אָפּקװעטשן , זובישטשעס?, אויסגיסן אֵף װאַקס, װאַרפן אַף
קאָרטן, ברענגען אַן אַנטלאַפענעם מאַן אף אַ קאטשערע, פאַרטרײַבן
מכשפות, שדים, לצים, ,דאָמאָװיקעט? און אַ סך אַנדערע תחבולות און
סגולות. פאַר דער מומע דאָבריש האָט יעדערער אָפּשײַ, און די קריסטן
געכן איר אִפּ גרויס כבוד, נאָך איר ווערט נאָך. זומער קאָן מען זי אָמט
באַגעגענען גאַנץ פרי, איידער די זון גייט אויף, אין פעלד, קלײַבן
אירע גראָזן, און ווינטער שפּעט אין דער נאַכט, אַקעגן דער לבנח, מאכן
מיט די הענט און שעפּטשען מיט די לִיפּן, אין דער שטאָט, ווו די מומע
דאָבריש װווינט, דערציילט מען וועגן איר עטלעכע זייער ניט קײַן שיינע
22 שלום עליכם
מעשיות, און ,נאַטשאַלסטװע? האָט אף איר שוין לאַנג אַן אויג, נאָר אין
די קליינע שטעטלעך ווערט אַלץ אָפּנעטאָן פאַרנייט און פאַרדעקט,
-- איר זײַט דאָך עפּעס יאָ.אַ מומחהטע, -- האָט זיך צו איר
אָסיפּ ניט אויפגעהערט צו טשעפּען, --- װוי זשע קומט דאָס, אַז איר זאָלט
נישט געבן קיין רעכטע רפואה דעם שווער?
-- גאָט, גאָט װועט אים צושיקן אַ רפואה שלמה, מײַן קינד ! ער
איז אַ רופא כ? בשר, מײַן קינד ! ער איז אַ מפליא לאַיינסעס (לעשות),
מײַן קינד !... |
די מומע דאָבריש קאָן אַ גוזמא לשון-קודש-ווערטער, און דערפאַר
נילט זי פאַר אַ למדנטע, אַ וווילקענענדיקע, אַ מאַנסבילשער קאָפּ.
-- נו, און אָפּשפּרעכן העלפט דען נישט ?4 -- האָט איר אֶסיפּ
װײַטער דערקוטשעט מיט זײַן סאַטירע. |
--- ניין, מײַן קינד ! אין אַ פרעמדער שטאָם קאָן מײַן שפּרעכן
נישט עולה יפה זײַן, מײַן קינד,
אונדזער העלד אִסיפּ האָט לאַנג געטריבן קאַטאָװעס מיט דער
מומע דאָבריש, װאָס האָט אים גערופן ,מײַן קינד" און איז נישט ברוגו
געווען, װאָס מע שפּעט איבער איר אַזױ עפנטלעך; נאָר אָסיפּס סאַטירע
האָט זיך סוף-כל-סוף צוגעגעסן איטלעכן, האָט אים רעוועקאַ געזאָגט ;
--- גענוג שוין, אָסיפּ } -- און האָט אַף אים אַזאַ קוק געטאָן אַז
אָסיפּ איז אַנשטומט געװאָרן אַה אַ היפּשער װײַלע, ביז דער דאָקטער
קלונער איזן געקומען באַזוכן דעם חולה, און באַם געזעגענען זיך האָט
זיך מיט אים אֶסיפּ צערעדט מכח זײַנע געשעפטן. ער האָט אים דער"
ציילט וועגן דעם גרויסן פּראָצעס, װאָס ער פירט סיט זײַן געוועזענעם
שותף פייפערמאַן, װאָס האָט אים באַראַבעװעט אֵַף אָנדערטהאַלבן מי-
ליאָן, און װעגן דער אַמעריקאַנישער וועש-פאַבריק, װאָס גייט באַ אים
זֵייער גוט -- טשעסטנאִיע סלאָװאָ !
דער דאָקטער קלונער האָט זיך תחילת שטאַרק פאַראינטערעסירט
מיט אָסיפּס מעשיות און איז זייער נײַגעריק געווען צו באַקומען אַ באַ-
גריף וועגן דעם אינטערעסאַנטן פּראָצעס אַה אָנדערטהאַלבן מיליאָן און
וועגן דער אַמעריקאַנישער װעש-פאַבריק. אונדזער העלד האָט זיך פּשוט
מחיה געווען, װאָס גאָט האָט אים צוגעשיקט אַזאַ מענטשן, װאָס אינ-
טערעסירט זיך מיט אים, האָט ער אַרוסגענומען אַ גאַנצן פּאַק פּאַפּירן:
פּראָשעניעס, קאָפּיעס, חשבונות, פּלאַנען, וועקסלען, קוויטלעך און גלאַט
יךצך6
טענדרער בלאנק סטע
אַזױ פּאַפּירן, דער דאָקטער קלוגער האָט נעבעך געמווט איבערקוקן דעם
גאַנצן פּאַק מיט פּאַפּירן, און אַ קאַלטער שוייס האָט אים באַשלאָגן.
װואָס האָט ער געקאַנט טאָן, אַז ער האָט זיך אַליין אָננעפרענט אַן אומ"
גליק ? עטלעכע מאָל האָט ער זיך געריסן פון זײַנע הענט, געקוסט
אַפן זייגער, נאָר אומויסט ; אָסִיפּ אין אים אַרײַנגעפאָרן מיט זײַנע
געשעפטן גלײַך אין האַרצן אַרײַן און האָט אים אָפּגעמוטשעט אַ גוטע
שעה צײַט, ביז רעװװועקאַ האָט אים מיט איר אַרײַנקומען איבערגעשלאָגן
(פאַר איר האָט אונדזער העלד געהאָט דרך-ארץ,
אַז דער דאָקטער קלוגער איז אַרױסגעפאָרן פון סענדערס הויף, האָט
ער אַרױסגעלאָזט א פרײַען זיפץ פונעם האַרצן, אַרומגעקוקט זיך, צי
עס לויפט אים נישט נאָך דער הער זעמעל מיט זײַנע דאָקומענטן.
-- אַ זעלטענער קאָפּ } -- האָט דער דאָקטער קלונער דערציילט
באַ זײַנע אַנדערע פּאַציענטן. -- אָנדערהאַלבן מיליאָן ! איך בין געווען
באַ אַ פּאַציענט, באַ דעם הער בלאַנק; איר קענט דאָך דעם הער בלאַנק ?
האָט ער אַן איידעם, אַ זעלטענער קאָפּ. שטעלט אײַך פֿאָר, ער פירט א
פּראָצעס אֵף אָנדערהאַלבן מיליאָן !
-- אַזױ ? װאָס זשע מאכט עפּיס אײַער מולה ? וי גייט עס
זעם הער בלאַנקן אין געזונט ? |
-- עט ! דערװײַ? אָן אַ שום פאַרענדערונג, סטאַטוס נערװאָזום..,
איך רעכן, אַז מאָרגן אָדער איבערמאַרגן --- ניט שפּעטער --- דארף זײַן
דער קריויס, אָדער אַהער, אָדער אַהין... -- און דער דאַקטער קלונער
האָט באַװויזן מיטן גאַנצן גוף אַהער און אַהין.
--- אוואַ ! אַן עבירה אזא מענטש, א לײַטישער מענטש, א
פאָטשטיענע מענטש, אַ זעלטענער מענטש !
--- נו, און דאָס װװוײַב מיט די קינדער, הער דאָקטער ?
-- אָ, פרעגט גאַר נישט ! אודאֵי, אַ גרויסער בראָך, אַ גרויסער
בראָך, אַ גרויסער אומגליק פֿאַרן װוײַב מיט די קינדער נעבעך. גוטע
מענטשן, ערלעכע לײַט, אַלע, די נאנצע פאַמיליע ! װאָסער אַ פּאַס-
טוך, אַזעלכע שאָף. דאָס עפּעלע פאַלט נישט װײַט פונעם בוימעלע..
לײיטישע מענטשן ! נאָר װאָס זאָל מען טאָן ?
-- אַ דימענטענער מענטש, אַ גילדענער מענטש, אָט דער דאָקטער
קלונער ! |
אַזױ זאָגן אים נאָך זײַנע פּאַציענטן, און אַזוֹי זאָגן מיר אים אויך
+ך?) , : 4 ,
4 :6 שלום עליכם
נאָך דעם זעלבן שבח ; אַ דימענטענער, אַ גילדענער מענטש ! אַלע
קענען אים, אומעטום איז ער דאָ, װוּהין מע זאָל. אים נישט רופן, פאָרט
ער ; ועקט אים אויף אין האַלבע נאַכט, ועַט ער מיט אײַך פאָרן
אין עק וועלט אַרײַן, אבי דאָס האַלבע קערבל... אוי, האָט ער ליב דאָס.
האַלבע קערבל ! | |
זײַט זשע מוח?, װאָס האָט איר געװאָלט: אומזיסט זאָל ער צו
אײַך פאָרן ? פון די דאָזיקע אידעאַליסטן איז נישט אויסצושטיין !
דער דאָקטער קלונער האָט ליב דאָס האַלבע קערב? ; ער האָט
דאָס אַזױ שטאַרק ליב, אַז ער לויפט נאָך דעם נאָך, און דינגט זיך מיטן
אָרעמאַן, װאָס קאָן עס אים נישט געבן, אַזױ לאַנג, ביז ער מוז עס אים
געבן, און איך זע דאָ בפירוש נישט אַרױס קיין שום עולה פון זײַן זײַט,
ובפרט, אַז מע טרײיבט אים ;
--- גיי, נשמה מײַנע, איך האָב געהערט אין מאַרק, אַז ער ליגט
אַף אַ טיפוס, און בא דעם מאָוזלט אַ קינד ! גי, מײַן לעבן, גיכער.
דאָרט קאָנסט דו נעמען אַ קערבל, און אפשר טאַקי צוויי, מחמת איך
ווייס, וויפ? פלייש מע נעמט אַהין יעדן טאָג. און דו זאָלסט זען, װאָסער
אַ טואַליעט זײַן װײַב מיט זײַנע טעכטער טראָגן, װאָלסטו אַלין גע-
זאָגט, האַרץ מײַנס, אַז דער רוח װועט זיי ניט נעמען ! נישקשה, מאַמע
מײַינע, האָסט גענוג געהאָרעװעט, בין דו האָסט באַקומען דעם דיפּלאָם ,
צו מזל ! שעם זיך ניט, מײַן קרוין, דאָס איז דײַן פּרנסה ; דאָס איז
מײַן קלייט, מיין. קראָם, און דאָקטױירים איז הײַנט דאָ גענוג..
איך רעכן, אַז מײַן לעזער שטויסט זיך שוין אָן, אַז אַזעלכע זיסע
רייד קאָן נאָר זאָגן אַ װײַב --- אַ ווײַב, װאָס איז איבערגעגעבן צום מאַן
מיטן גאַנצן לעבן, אַז װוי? איז דיר, הער דאָקטער, אפ דער וועלט, און
אַז װוי? איז דײַן ליבן נאָמען, געבענטשטער, דער גליקלעכסטער פון
אַלע, פון אַלֶע מאַנען ! מיר פאַרגינען דיר מיטן גאַנצן, גאַנצן האַרצן !..
איך מוז װידעראַמאָל בעטן מחילה פון מײַנע לעזער און לעזערן,
װאָס איך האָב אַװעקגעװאָרפן אונדזער ליבסטע פאַמיליע בלאַנק און
האָב זיך אַביס? פאַרנומען מיט זײַטיקע פּאַרשױנען : ערשטנס, איז די
גוטע מומע דאָבריש אונדזער סענדערס אַן אייגענע שװעסטער, בלוט
און פלייש ; און אַזױ װוי די דאָזיקע באַרמהאַרציקע שוועסטער האָט
געקאָנט קומען מבקר חולה זײַן דעם ברודער, האָט זי געוויס פאַרדינט
אַ שטיק? אָרט אין אונדוער כראָניק ; און צוייטנס, דעם דאָקטער
טענדער בלאַנק 228
קלוגער האָבן מיר אַהער נישט געבראַכט ; אים האָט געבראַכט צו פירן
פרויקע דער משרת,
וי באַלד דער דאָזיקער גוטער דאָקטער איז געקומען צו פאָרן דאָס
ערשטע מאָל, האָט ער אָנגעהויבן צו פאָרן אַהער פינף מאָל אין טאָג און
האָט געמאַכט פון סענדערס בויכווייטיק א נאַנצן יריד, און זײַן געטרײַע
פרוי, די דאָקטערשע, האָט צעקלונגען איבער דער גאַנצער שטאָט, אַן
דער אַלְטער בלאַנק איז פאַרביי, אַן אומגליק, אַ מין כאָלערע ! סע גייט
אַרום אַ כאַלערע אין שטאָט ! מע דאַרף זײַן געהיט זייער, זייער !
מע דאַרף זיך זען באַצײַטנס מיטן דאָקטער, נישט אָפּלײנן אין דער
לאַנגער באַנק אַרײַן !...
ד אַ ס אַ בכ ט ע ק אפ י ט 5
דער זאַטער גלויבט נישט דעם הונגטריקן, די געוונטע פאַרגעסן
אינעם חולח, און עפעם נאַך. |
דער זייגער האָט געקלונגען צען, אַז סענדער בלאנקס משפּחה האָט
זיך געזעצט עסן וועטשערע.
אויבן-אָן, אפ מרים-חיהס אָרט (מרים-חיה איז געועסן אין קאַבײ
נעט נעבן איר מאַן דעם הולה), איז געזעסן רעוועקא ; נעבן איר, פון
דער רעכטער האַנט -- סאָני, באַ דער לינקער האַנט -- חיים ; נעבן
היימען איז געזעסן אֶסיפּ. נעבן סאָנין איו געזעסן מאַרקוס, נעבן אִסיפּן
--- די אַלטע מומע דאָבריש. דער פאָלצײַט אין צוגענאַנגען גאַנץ גע-
וויינלעך; אַלֶע זײַנען געזעסן סטאַטעטשנע, װײַ? סענדערס שטול
איז געשטאַנען ליידיק, און עס אין עפּעס געווען נישט פריילעך. אונדזער
נישט פֿאַרלוירענער העלך אָסִיפףּ האָט יא אַ פּאָר מאָל א לפאַך געטאָן
איבער דער מומע דאָבריש, נאָר זײַן סאַטירע האָט אָבער דאָ נישט גע"
ווירקט. די מומע דאָבריש האָט געגעסן מיט גרוים דרך-ארץ, דהיינו :
זי האָט נאָך יעדן זופּ אַװזעקגעלײגט דעם לעפל און אָפּנעװישט די ליפּן,
און אַזױ װײַטער. פרויקע האָט דערלאַנגט צום טיש מיט גרויס קוראַזש ;
220 | שלום עליכם
ער האָט זיך געװאָלט אױספּײַנען פאַר די נעסט, און פאַר גרויס אימפּעט
האָט ער אױסגענאָסן אַף דעם הער זעמעל אַ טעלער ויך ; אונדזער
פראַנט האָט זיך אויפגעכאַפּט פונעם אָרט און האָט אָפּגעשטעקט דעם
געטרײַען משרת עטלעכע פּײַערדיקע פּעטש און האָט מיט טרערן אַף
די אויגן זיך גענומען וישן, בערשטלען, רייניקן און שעלטן פרויקען
מיט טויטע קללות, און פון יענעם אֶוונט אָן אין צווישן אונדזער אַריס-
טאַקראַט זעמעל מיט פרויקע דעם משרת געװאָרן אַ ברענענדיקע שנאה
אַף טויט,
נאָך דער וועטשערע זײַנען אַלע גענאַנגען זאָגן דעם קראַנקן פאָטער
;אַ גוטע נאַכט". מרים-חיה איז געבליבן באַ סענדערן אין קאַבינעט. די
מומע דאָבריש האָט זיך געלייגט שלאָפן ערגעץ אין אַ ווינקעלע מיט
גרויס הכנעה און עניוות. די קליינע קינדער זײַנען שוין לאַנג געשלאָפן
מיטן זיסן, טײַערן שלאָף, און חיים, מאַרקוס, רעוועקאַ, אֶסיפּ און סאָני
האָבן זיך אַלֶע באַזעצט אין דער שיינער, גרױיסאַרטיקער זאָל -- און
איך ווייס עד חיום נישט, וי אַרום, פון װאָס און פון װאַנען זײַנען אַלע
פּלוצים מוסכם געװאָרן צו שפּילן אין קאָרטן ? -- נאָך איידער מע האָט
זיך אַרומגעקוקט װוּ מען איז אין דער וועלט, האָט שוין אֶסיפּ געהאַלטן
אַ פּעש? קאָרטן אין די הענט און דאָס פּנים האָט אים געפלאַמט פאַר
שמחה. נאָר אָסיפּן איז הײַנטיקן אָװונט נישט באַשערט געווען צו טיילן
קאָרטן, װײַל רעוועקא האָט זיך נישט געשעמט און אויסגעשריגן אַה אַ
קול צו איר געליבטן מאַן :
-- זײיט זשע מוח?, אֶסיפּ מאַיסעיעװויטש, גיט אַהער די קאָרטן,
מחמת איר זײַט צו אַ גרויסער מזיק אַף פינף טײַז...
דער עולם האָט זיך צעלאַכט, אוּן אֶסיפּ האָט זיך נעבעך געביסן
די נעג? פאַר דאָסאַדע ; ער האָט אױסגעלאָזט זײַן ביטער האַרץ צום
אומגליקלעכן פרויקען, װאָס האָט אין דער מינוט אַרײַנגעטראָגן ליבט
מיט אַ שטיקל קרייט. פרויקע האָט דערלעבט אַ נקמה אין זײַן שונא
און האָט שוין כמעט פאַרגעסן, אַז פון אָסיפּס פּעטש איז אים אויפגע-
לאָפן אַ באַק,
רעװועקאַ האָט געטיילט קאָרטן, און דער גאַנצער עולם האָט כלד
מרשט געשפּילט אָן חשק, אָן װערטער ; נאָר ביסלעכװײַז, וואָס וויי-
טער, איז מען געװאָרן אַלְץ מונטערער, לעבעדיקער ; יעדער האָט גע"
רעדט, געקוקט, גערעכנט, געציילט און געשטעלט געלט, געכאַפּט אַ
סענדער בלאנס | 224
קוק צו יענעם אין די קאָרטן אַרײַן, געווננקען, געשמייכלט, חוץ איין
חיים, ואָס איז געזעסן, וי אַ פרעמדער, און האָט כסדר צעביטן איין
קערב? נאָך דעם אַנדערן. מער פון אַלֶע האָט געלעבט דער הער אֶסיפּ
זעמע? : זײַנע האָר זײַנען געווען צעקאַשמעט, דאָס פּנים פאַרפלאַמט,
דער שטערן פאַרשוויצט, און אַליין איז ער אַלע מאָל אונטערגעשפּרונגען:
--װוואַליאַי !... איך קויף !.. שנײַד !.. גיב אים אַהער, דעם
חברח-מאַן !... איך בראָק װײַטער !... דער מלכה א קניפ אין בעקל,
און דעם מלך אַ פּײַג אונטער דער נאָז !... צוויי טײַז, וי די מיין |..
אַ פליאַסק אין פּיסק !... אַחא, רעװעקאַ .. גיב נאָר, גיב !.. גוט-
גום !.. נאָך ! נאָך ! נאָך !.. אָט אַזױ לערנט מען באַ אונדז !..
האַק אַ צדיק !... דו פײַפסט, ברודער ?,.. קריך, קריך, חיים-סערצע |...
סאָפיאַ אַבראַמאָװנאַ ! לייגט זיך שלאָפן !.. אָטאָט-אָט-אָטאָט-
אָט !... האַק! טפּרררררו! ליף נישט!.. מאַרקוס, שטעל געלט!.
זוך, זוך, חיים !... רעוועקאַ, מאָלאָדיעץ !...
אונדזער געערטער אֶסיפּ האָט אַזױ לאַנג געסמאַליעט א וועלט,
ביז ער האָט זיך אױסגעבײַטלט ביז נאָר, איז ער אױפגעשטאַנען און
האָט עפּעס אײַנגערויסמט רעװעקאַן אַ סוד אַפן אויער,
-- איך װויל נישט, איך װי? נישט ! -- האָט אים זײַן ליבסטע
פרוי געענטפערט אַה אַ קול. -- בעסער הער:אויף צו שפּילן, אַז דו
האָסט קיין געלט נישט !
אָסיפּ איז געווען אויסער זיך פאַר כעס ; פון דעסטװעגן האָט ער
זיך איינגעהאַלטן און האָט געזאָגט הויך אַף אַ קופ ;
--- דו מיינסט, אַז איך האָב קיין געלט נישט ? איך האָב, טשעסט-
נאָיע סלאָוואָ ! אָט על איך באַלד װײַזן.
און אונדזער העלד איז אַװעקגעלאָפן גלײַך צו פרויקען אונטן, באַ
די טרעפּ, און באַ אים געבעטן אַ הלואה ביז מאָרגן אַכט דעם זייגער אינ-
דערפרי, טשעסטנאיע סלאָוואָ !... פרויקע האָט אים דערמאַנט די פיי-
ערדיקע פּעטש און האָט לאַנג נישט געװאָלט געבן; נאָר ער האָט אַף אים
רחמנות געהאַט (פרויקע האָט זייער אַ גוט האַרץ !) און האָט אים געליגן
צען רובל, בתנאַי, אַז נישט שפּעטער וי מאָרגן זיינער אַכט זאָל ער אים
דערפאַר געבן פופצן רובל, |
אַסיפּ אי אַרײַן מיט גרויס קוראַזש אין זאַל אַרײַן ;
228 שלום עליכם
-- אַ פֿײַנע שטאָט ! זייגער צוועלף באַנאַכט קאָן מען שוין נישט
צעבייטן קיין הונדערטער, טשעסטנאיע סלאָוואָ !
עס איז איבערגענאַנגען נאָך אַ האַלכע שעה, און באַ אָסיפּן האָבן
די צען רוב? געטאָגט, און חברה װאָלט זיך אפשר צעגאַנגען פון די
קאָרטן בשלום יעדער אין זײַן רו אַרײַן, ווען דער צעהיצטער הער זעמעל
װאָלט פּלוצים זיך נישט אויפגעכאַפּט פונעם אָרט, וי אַן אָפּגעבריטער,
מיט אַ נװאַלט :
--- סאָפּיאַ אַבראַמאָװנאַ ! איר דאַרפט געדענקען, אַז איר שפּילט
נישט מיט קיין זשוליקעס ! איך האָב פּײַנט אַזעלכע אַפערעס !
טשעסטנאִיע סלאָוואָ !
סאָני איז געװאָרן אַלערלײ פאַרבן, און דער עולם אין אָנגעפאַלן
אַף אָסיפּן ;
-- האַ ? װאָס איז דאָרטן ? װאָס ? װי אַזױ ? וען ?
--- סטייטש ! -- האָט אֶסיפּ געשריגן נישט מיט זײַן קול. --- וי
אַזױ דערלאָזט איר נאָר אַזעלכעס ? פיר זײַנען נישט קיין קאַרמאַנ-
שטשיקעס ! דאָ שפילן אָרנטלעכע מענטשן, נישט קיין קאַרטיאָזש-
ניקעס ! סאָפיאַ אַבראַמאָװנאַ ! איך פּראָטעסטיר פאַר אַלעמען, אַז
איר האָט געשטעלט אַ גילדן און האָט אַרױסגענומען אַ פערציקער אויס-
גאָב ! זײַט זיך מודה ! טשעסטנאיע סלאָװאָ !
-- אַך, איר קאַרטיאָזשניק ! --- איז אַף אים סאָפיאַ אַבראַמאָװנאַ
אָנגעפאַלן. -- איר זײַט אַלֵיין דער גרעסטער אַפעריסט ! איר מיינט,
| אַז איך זע נישט, װוי איר טרעט-אָן רעװעקאַן אַלע מאָל אַה די פיס אונ-
טערן טיש ? |
-- אָ, דו מערזאַווקע איינע ! -- איז רעװעקאַ אַף איר אָנגעפאַלן.
--- דו האָסט שוין אָנגעהויבן דײַנע אַלטע שטיק /.. -- און רעװועקאַ
האָט איר אַ װאָרף געטאָן די קאָרטן אין פּנים אַרײַן און איז אַרױס פונעם
טיש. |
|--- דו ביזט אַליין אַ מערזאַװקע ! -- האָט איר סאָני געענטפערט
מיט כעס. --- און דײַן פּראַנט האָט פֿאַרשאַרלאַטאַנעװעט אינגאַנצן זײַן
ירושה אין פעטערבורג אַף גוטע זאַכן.. :
-- האַ ? ! װאָס ? ? ! איך ? ? ? !! איך ? ? ? !!!
איך ? ? ? ! ! טשעסטנאיע סלאַװאַ ! ! ! +
--- לאָז זײַן שטיל ! |
סענדער בלאַנס | | | 299
--- וואָס זאָגסט דו אַףּ דער קאַטאַסטראַפע, אֵף אַזאַ טראַגעדיע ?
-- האָט מאַרקוס געזאָגט צו זיך אַליין.
--- ששששששאַ ! דער בעל-הבית האָט באַפױלן, עס זאָל זײַן שיין
שטיל ! -- האָט פרויקע געזאָנט, אַרײַנגעלאָפן אַ דערשראַקענער,
וי דער כח פון עלעקטרע, האָבן דאָ פרויקעס ווערטער געווירקט,
און חברה האָט זיך ערשט דערמאָנט, אַז נישט איצט איז די צײַט אין
קאָרטן שפּילן -- און יעדער איז זיך צעגאַנגען אָנגעבלאָון, מיט אן
אַראָפּגעלאָזטער נאָז, צו זיך אין זײַן רו אַרײַן, אָן װוערטער, אַפילן אָן
אַ ,גוטע נאַכט", שטיל, אַף די שפּיץיפיננער..
6
קיגנדיק אין בעט, האָט חיים אַ פרעג געטאָן זײַן סאָנין! אװאָס
הייסט דאָס 5, --- און סאָני האָט זיך געשװאָרן באַ אירע קינדער, אַז
זי ווייס נישט ,פון קיין פּותר און פון קיין חלום", און זי וועט גיין
שווערן באַ אַ ספר-תורה, אַז זי האָט אַלֵיין געזען, וי אָסיפּ האָט אוו"
טערגערוקט עטלעכע סאָל זײַנע קאָרטן רעװועקאַן, און וי רעוועקאַ האָט
געווונקען אַה מאַרקוכן...
--- מעגפט זיך טאַקע איבערנעמען, חיים, מיט דײַן משפּחח ! בא
מײַן טאַטן װאָלט אויך אַזױ געווען, איאָ, חיים ? כאָטש דײַן שוועסטער
איז אַ טאָכטער, נישט קיין זון, װועט זי נעמען מער וי דו ! איך האָב
פאַרשפּילט צוויי און צװאַנציק קערבלעך, און רעוועקא האָט זיי אָפּנע-
װוּנען, און ירושה וועט זי אויך נעמען מער פון אונדן, כאָטש זי אין
אַ טאָכטער און דו ביסט אַ זון !... רעוועקאַ האָט תמיד געקאָנט מאַכן
דעם שווער הניפהלעך מיט חנדלעך, דערטאר ועט זי זײַן אַ גרעסערע
יורשטע פון דיר, דאָס זאָג איך דיר פרוֶער, חיים ! דו מעגסט זײַן אַף
מיר ברוגז וויפ? דו װוילסט 6..
*ִ
אל 58
--- וויפל האָסט דו געװווּנען, רעװעקאַ ? -- האָט אֶסיפּ אַ פרעג
געטאָן, אַרומגײענדיק איבערן צימער האַלב אוױיסגעטאָן און נאָך אַכץ
שטאַרק פאַרפלאַמט,
--- דו דארפסט דאָס טאַקע נייטיק וויסן, אִסיפּ ? -- האָט אים
200 | שלום עֲליכם
רעוועקאַ געענטפערט און האָט זיך גענומען איבערציילן איךר קאַפּיטאַל;
--- פערציק, פופציק, זעכציק, פינף און זיבעציק, אַכציק, צוויי אוֹן נײַנ-
ציק מיט פערציק קאָפּיקעס,.. צוויי און נײַנציק רוב? מיט פערציק קאָפּי
קעס... אֶסיפּ ! גיב נאָר אַהער מײַן שקאַטולקע ! אִסיפּ האָט איר
צוגעטראָגן די שקאַטולקע, און רעוועקאַ האָט אַהין אַרײַנגעלײגט איר
ביס? אָרעמקייט, האָט פאַרשלאָסן און געגעבן אָסיפּן צוריק דאָס קעס-
טעלע, ער זאָל דאָס אַװעקשטעלן, מיט גרויס קנאה האָט נעבעך אֶסיפּ
געקוקט אַף רעוועקאס קעסטעלע, |
--- עס ואָלט שוין, כ'לעבן, אַ יושר געווען, רעוועקא, אַז רײַן
;אַלטער" זאֵָל...
--. װאָס מאַכט ער דיר קאַלע, אַז ער לעבט, אֶסיפּ ?
--- איך מיין פון דײַן טובה וועגן, רעוועקא ! טשעסטנאיע סלאווא...
-- איך בעט דיך, זאָלסט נישט זאָרגן פאַר מיר, אֶסיפּ !
--- המ,,,
-- וי אַזױ װײַזט קער" דיר אויס, אִסיפּ ?
--- שלעכט, זייער שלעכט, רעװעקאַ. הײַנט, מאָרגן.,.. טשעסטנאִיע
סלאָוואָ ! |
-- נו, נו { בײַס זיך אֶפּ די צונג !
--- הם,,, |
--- װאָס זאָגט דער דאָקטער, אִסיפּ ?
--- ער זאָגט, אַז ;ער" דאַרף שרײַבן א צואה, מחמת...
--- דער דאָקטער איז אַזא שוטה, וי דו !
--- חם,,,
-- איך מיין, אַז באַ אים ליגט ערגעץ אַ גרייטע צואה ! וי
מיינסט דו, אֶסיפּ?
-- לֹאָם איך דיר דערציילן, רעוועקאַ, נאָר דו װעסט דאָך מיר אַף
קיין שבועה נישט גלייבן, --- שווער איך דיר, אַז ווען נישט, זאָל איך
אַ מיתה משונה אייננעמען דאָ אַפן אָרט, איך זאָל נישט דערלעבן אויפ-
שטיין, טשעסנאִיע סלאָואָ |...
-- אַ? דו שוװערסט זיך שוין? איז דאָס געויס אַ פיגן!
גענוג, גענוג, אֶסיםּ ! |
סענדער בלאַנק 21
אַ גוטע נאַכט ! מיר האָבן באַלײגט אַלע אונדזערע העלדן, װאָס
דאַרפן אַצינד רוען און געניסן דעם זיסן שלאָף נאָך אַלֶע נאַרישקײטן
מיט די שטותערײַען פונעם גאַנצן טאָג. איך מיין, אַז עס דאַרף זײַן אַ
גרענעץ פאַר דעם ראָמאַניסט אויך, ביז װאַנען אים אין דערלויבט נאָכ-
צוגיין מיטן לעזער פיס-טריט נאָך זײַנע העלדן. פון אונדזער זײַט איז
דאָס אַלֵיין שוין אויך נישט אַזױ שיין און איידל, װאָס מיר האָבן זיך
דערלויבט אונטערהערן, װאָס אונדזערע פּײַנע העלדן שמועסן צווישן זיך
פאַרן שלאָף, אַרױסגײענדיק פון סענדערס הויז, האָבן מיר דאָס רעכט
באַ זיך און צווישן זיך ריידן, שמועסן, באַדױערן און חווק מאַכן פון אַלע,
מיט וועלכע סיר האָבן זיךף דאַ באַקענט -- קיינער קאָן אונדז נישט
שטערן; דערויף בין איך אַ שרײַבער, און איר, מײַן ליבער פרײַנט, אַ
לעזער, אַז מיר זאָלן ריידן פון ,יענעם? -- און איענער? לאָז ריידן פון
אונדז, װאָס ער ווי? און וויפ? ער װיל.. אַ גוטע נאַכט !
3
ד אַ ס גײַ נט ע ק אַ פּ יט 5.
אס דאָ הײיבט זיך אָן דאָס רעכטע שפּיל, װי די אַקטיאָרן קאָנען
באַװײזן אינגאַנצן זייער קונסט,
עס מאַכט מיר פאַרגעניגן, װאָס איך האָב די געלעגנהייט אָנצוהייבן
דאָס דאָזיקע קאַפּיטל, װי אַן עכטער ראָמאַניסט, און פאָרשטעלן מײַן
ליבן לעזער אויך האַרצרנסנדיקע סצענעס מיט רירנדיקע בילדער, גלײַיך
מיט אַלֶע מײַנע חברים די ראָמאַניסטן, װאָס האָבן שוין לאַנג קונח-שם
געווען און װאָס איך קאָן זיך צו זיי בשום אופן נישט גלײַכן, דען זייער
קליין פינגערל איז גרעבער פון מײַנע לענדן, און אַז איך זאָל אַפילן לעבן
נאָך הונדערט יאָר, װאָלט איך אויך ניט געקאַנט אָנשרײַבן אַזױ פיל שיינע
| ראָמאַנען, מיט וועלכע אונדזער נײַדזשאַרגאַנישע ליטעראַטור האָט זיך
נישט װאָס צו שעמען אַנטקעגן אַנדערע ליטעראַטורן, און איך פאַרהאָף
א דעם װאָס לעבט אייביק,"אַז עס װעט, אם ירצה השם, קומען אַ צײַט,
װאָס מע וועט די דאָזיקע שיינע זשאַרגאַנישע ראָמאַנען אָנגרוזעוען
גאַנצע װאַגאָנעס און מען װועט זיי עקספּעדירן װײַט-װײַט, און איך האָב
מורא, אַז דער, װאָס װועט זיי אַװעקהאַנדלען, װעט געוויס פאַרדינען אַ
282 שלום עליכם
גוזמא געלט אינעם דאָזיקן ,פּאַפּירימסחר"... איך שטעל סיר פאָןר די
טרויעריקע לאַגע פון די דאָזיקע ראָמאַניסטן (אויב זיי װעלן דאָס דער-
לעבן) מיט זייערע אויסגעצויגענע פּנימער, אַז זיי װועלן דערזען, וי
אַזױ זייערע אינטערעסאַנטע ווערק ווערן געפּאַקעװעט אין זעק און אין
טיוקעס, וי אַזױ אַ באָסיאַק כאַפּט אַ גאַנצן טיוק מיט ,העכסט-אינטע-
רעסאַנטע? ראָמאַנען פון פיר טייל מיט אַן עפּילאָג און מיט אַ שיר"
און טוט אים אַ שלײַדער אין װאַנאָן אַרײַן ! אַװעק-אַװעק אָט די אַלע
בלאַנדע העלדן, די שרעקלעכע מערדערם, די ייָדישע גראַפּן מיט די
באַראָנען, די ווילדע מיליאַָנערן, די אומגעלומפּערטע ייִדישע פּראָצענט-
ניקעס, װאָס זײַנען נישט געשטויגן און נישט געפלויגן, אָנגעצויגן אֵף
הויכע דרוקעס אין דער ווילדער פאַנטאַזיע פון די דאָזיקע באַהעלפער,
װאָס האָבן זיך אַ נאָמען געגעבן שרײַבערס, פאַרפּאַסערס, ראָמאַניסטן !...
נאָר אַזױ וי ביז דעמאָלט דאַרף נאָך אַװועקגין אַ היבשע צײַט, ביז
װאַנען דאָס ייִדישע פּובליקום װועט זיך אַרומקוקן, אַז מע האָט זיי גע
האָדעװעט אַ לאַנגע צײַט מיט שמאַטעס, געגעבן קײַען שטרוי, פּשום
וי בחמות, און די באַהעלפערס וועלן זיך נעמען צו זייער אַלטער מלאכה
און וװעלן אויפהערן צו פּאַטשקען ריין פּאַפּיר, -- ביז אָט די דאָזיקע
גליקלעכע צײַט װעט קומען, װועלן מיר זיך אויך פּרװון כאָטש אַף אַ
מינוט נעמען זיך אַ דעם דאָזיקן שניט און געבן די לעוער אַ ראָמאַנ-
טישע סצענע, וי אַ סורפּריז, װוי אַ פּרעמיע צו דעם דאָזיקן ווערק.
בכן, איז געווען אַן אויסגעצייכנטע, אַ זעלטענע זומער-נאַכט: אַפן
הימל איז אַרומגעשווומען די שיינע לבנה (װאָס אַלע פאַרליבטע זײַנען
זייער גערן), און האָט מיט איר בלאַס געויכט אַראָפּגעקוקט אַף דער
ערד, צו זײַן אַן עדות אַף די אַלע נידעריקייטן, װאָס וװערן אָפּגעטאָן
צווישן די זינדיקע מענטשן. די שטערן זײַנען געווען, װי ברילאַנטן, אויס-
געשאָטן אַף דעם ריינעם בלויען הימל, און אַ שרעקלעך שטילשװײַגעניש
האָט געטאָן הערשן אַה דער ערד, נלײַך װוי די גאַנצע נאַטור מיט אַלע
אירע באַשעפענישן זײַנען אַנטשלאָפן געװאָרן מיט אַ זיסן, אַ שרעקלעכן
שלאָף, גלײַך וי אַכֿץ איז אױיסגעשטאָרבן אַף דער ערד. מע האָט נישט
געהערט קיין קול פון קיין מענטשן, קיין געזאַנג פון קיין פויגל, קיין
בילן פון קיין הונט, קיין שאָראָך פון קיין גרעזעלע, קיין באַװעגונג פון
קיין צווייגעלע. אַלץ איז געשלאָפן מיטן טײַערן, מיטן זיסן שלאָף אין
דער שיינער שטאָט. א, װוּ עס קומט פאַר אונדזער פײַנע געשיכטע.
סענדער בלאַנק 238
און איך, דער פאַרפאַסער פונעם דאָזיקן בוך, נאָר איך אַלין בין
געווען דער איינציקער מענטש אין דער ואַנצער שטאָט, װאָס האָט גע-
וואַכט די דאָזיקע שיינע זומער-נאַכט; איך האָב סיר געשפּאַצירט איינער
אַלֵיין איבער אַלע גאַסן, פאַרטיפט אין געדאַנקען, און געזוכט מאַטעריאַל
צום שרייבן, און וויפ? איך האָב נישט געטראַכט און געקלערט, האָב איך
גאָרנישט געקאַנט אויסקלערן אַזעלכעס, װאָס זאָל טוינן אין אַ ראָמאַן
אַרײַן, ביז גאָט האָט רחמנות געהאָט אֵף אַ יוננן שרײַבער, און מײַנע
אויגן האָבן דערזען עפּעס אַ רעד? פון שװאַרצע פיגורן... די פיגורן זי"
נען צוגעגאַנגען אַלֶע מאָל נענטער צו מיר, און מיר האָט זיך אויסגעוויזן,
אַז איך זע מתים, אָנגעטאָן אין שװאַרצע קליידער ; די מתים האָבן
עפּעס וי נגערעדט צווישן זיך, געטענהט און געקרינט זיך ; זיי זײַנען
געשטאַנען אַרום אַ מיטה, און איך װאָלט געקאָנט שװוערן, אַז זיי האָבן
געהאַלטן אַ מין זאך, װוי א פלעשל, אַ בוטעלקע, װאָס יעדער באַזונדער
האָט זי אָנגעבוינן צו זיך אין מוי? אַרײַן און איבערגעגעבן דעם צווייטן,
דער צווייטער דעם דריטן, און אַזױ וװוײַטער. אַ פראָסט אין איבכערנע-
גאַנגען איבער מיַין לײַב, און די האָר האָבן מיר זיך געשטעלט קאַפּויר.
איך האָב געװאָלט זיך לאָזן לויפן, האָבן מיך די פיס נישט געפאָלגט,
עד היום הזה קאָן איך עס נישט פאַרשטיין, וי אַזױ איך בין נישט גע-
שטאָרבן פאַר שרעק, פאַר פחד ! נאָר שטעלט אײַך פאָר מײַן איבעף-
ראַשונג, אַז די דאָזיקע מתים מיט דער מיטה זײַנען צוגעגאַנגען נאענט
צו מיר, און איך האָב זיי דערקענט !
-- אַ גוטן אַָוװנט ! דאָס זײַנט איר, הברה שמשים ?4 הברה
מקברים ? | |
--- גוט יאָר { יאָ, דאָס זײַנען מיר, מיר .
--- פון װאַנען ? װוּהין ?
--- פונעם בית-הקברות צו רב סענדער דעם נגיד.. זלמן ! וו
זײַנען די כלים? באַ פו-מרדכין? שטעלט אַנידער די מיטה און
גיט אַהער דאָס פלעשל, וועלן מיר נעמען צו קאַפּיטשקעלעך,
-- רב רפאל ! װאָס רעדט איר ? רב סענדער איז געשטאָרבן ?
--- יאָ געשטאָרבן, נישט נעשטאָרבן --- ס'איז נישט אונדזער עסק :
מע האָט נעשיקט רופן, נייען מיר. מסתמא נישט פאַר וװילטאָג, פאַר-
שטייט זיך ! ווען קומט מען אָן צו רפאל דעם אויבער-שמש ? אַז מע
גייט אַף יענער וועלט.., מיכאָעל, האָסט, דאַכט זיך, אַ שמעק טאַבאַק ?
244 שלום עליכם
--- אַזױ ? חייסט דאָס, איז רב סענדער אויך אָפּגעשטאַרבן, רב
רפאל ? אַן עבירה, כלעבן
-- אַן עבירה ? װאָס איז ? געהאַט אַ גראָבן בויך ? לאָזן זיך
די ווערעם פרייען... אױיסבאַהאַלטן זיך פונעם טויט אין אַביס? שווער-
לעך, און אַפן בית-עולם אין דאָ אָרט גענוג, טאַטע מײַנער !... חברה,
נו ? גענוג אײַך שוין צו כלעפּטשען, לאָזט אַן אָרט אַה שפּעטער, סענ-
דערעכע איז אַ נאַנץ וווילע ייִדענע, און אַן עמער שפּירט װועט מסתמא
זײַן, האַ ? מיר זאָלן אים כאָטש קאָנען ביז טאָג מאַכן זײַן רעכט... וי
מיינט איר, ס'איז שוין שפּעט ?
--- זייגער, צוועלף, רב רפאל,
-- האַ? צװעלף? קינדער! קינדער! די נאַכט שטייט נישט!
היידאַ !
די פּלוצימדיקע בשורה פון סענדערס טויט האָט אַף מיר אַזױ שטאַרק
געווירקט, אַז איך האָב זיך געלאָזט גיין מיט דער חברה שמשים, נישט
געפרעגט זיך, װוּהין און צוליב װאָס, אַז סענדער האָט געלעבט, איז ער
מיר װײיניק-װאָס אָפּגעגאַנגען, און אַז איך האָב דערהערט, אַז ער איז
געשטאָרבן, האָט דאָס מיך עפּעס וי אַ ציפּ געטאָן, אַ ריס אין האַרצן :
װאָס פרעגט איר ? אַ מענטש לעבט, עסט, גייט אַרום, און פּלוצים, ---
נאַ דיר ! וי אַזױ זאָל דאָס נישט אָננעמען באַם האַרצן ? ובפרט
נאָך אַזאַ סענדער, ואָס... ווֹאֶם,..
נאָר לאָמיר בעסער הערן, װאָס זאָגט די שטאָט, װאָס רעדט דער
עולם, אָט די אַלע רעדלעך, װאָס שטייען דאָ אַרום דעם הער בלאַנקס
הויז, באַ דעם הער בלאַנק אין הויף, באַם הער בלאַנק אין שטוב 9..
ד ע ר 9 ר ש טע ר אק ט.
--- װואָס פאַר אַ גרויסער עולם, קיין עין-הרע נישט !
--- נישט אומזיסט זײַנען מיר ייַדן, רחמנים בני רחמנים.
--- ואָס זשע מיינט איר 4 ער האָט אַװדאַי פאַרדינט, אַז מע
זאָל אים אָנטאָן אַ כבוד,
| -- װאָס איז דאָרט אַזעלכעס ?4 מיט װאָס ?
-- יאָ, די נרויסע טובות, װאָס די שטאָט האָט פון אים דאָ געהאַט ?
די גליקן ? |
--- טובות װוילט איר ? װאָס פאַר אַ טובות ? .
--- צי אפשר אַ בעל-צדקה א גרויסער ?
סענדער בלאַנק | 230
--- וואָס הייסט באַ אײַך, רב מאיר, אַ בעל-צדקה ?
-- צי גלאַט אַזױ אַ גרויסער נדבן ?
--- איך ווייס נישט, װאָס איר ווילט האָבן ?
--- און. דערצו אַ גרויסער למרן מסתמא ?
-- יאָ, אַ גאו-עולם, חוץ זײַן שאָדן..
--- דערפאַר איז ער אָבער געווען אַ גרויסער ירא"שמים !
-- יאָ, אַ גװאַלדאָוונע זאַך !
-- אַ למדװאָווניק, כבא-כאיכא !
--- איר זײַט אַלֶע זייער פרום
| -- פרום, זאָגט איר 4 אונדזערע קינדער נייען אױך אָן היטלעף
וי רב סענדערס קינדער, האַ ? װאָס זאָגט איר, רב חיים ? פײַן איי-
דעם רויכערם אַ פּאַפּיראָס אום שבת, איאָ ?
--- און אונדזערע טעכטער טראָנן מסתמא אויך די אייגענע האָר,
האַ ?
--- קומט אײַך אַ דאַנק !
--- װואָס טויגן אונדן אָט די אַלע שטותערײַען, איך בעט אײַך ?
וואָס זאָגט עפּעס אונדזער גבאי ?
--- אונדזער גבאי פון חברחה-קדישא ?
-- יאָ, יאָ, אונדזער רב קלמן פלאָקן ? |
-- איך וויים ? = איך מיש מיך שוֹין נישט אין קחלשע זאַכן... לאָזן
זיי זיך דאָרט שלאָגן קאָפּ אין װואַנט !
--- װאָס זאָגט איך אַה אים ? ער מישט זיך שוין נישט אין
קהלשע זאַכן !... נוטע יאָרן ? האַ 0
--- איך מיין, װאָס טויג אונדז אָט די דאָזיקע פּוסטע מחלוקתן ?
זאָגט בעסער, מע וװועט עפּעס געבן געלט ?
--- ואָס הייסט געלט ?
--- וויפל געלט 4 געלט צו געלט אין נישט גלײַך !
--- איך מיין אַ צען זעקלעך...
--- פֿאַר װאָס נישט קיין צװאַנציק, איך בעט אײַך ?
--- צװאַנציק טויזנט קערבלעך ? ויי איז מיר ! װאָס װעלן מיר
טאָן מיט אַזאַ סומע געלט ?
--- טפו זאָלסט דו ווערן, אַז אֶך און וויי איז דײַן שכ? !... װאָס
זאָגט איר אַף אַזאַ שאלה פון אַ תֹם 0...
230 שלום עפיכם
--איך זאָג אײַך דעם אמת, צװאַנציק טויזנט קערבלעך איז גאָר
נישט אַזאַ אַידאַידאי ! װאָס אין דאָרטן ? װעט אָנקומען װינציקער
אַביס? די יורשים ! אַ גרויסער אומגליק !...
--- ער האָט אָנגעזאַמלט גענוג, נישקשה !..
-- כשר געלט !
--- מיט פרעמדע הענט !
--- ייִדיש בלוט !
--- שאַ ...! װאָס איז דאָרט אַזאַ גװאַלט ?
--- וו ? אין שטוב 4 מען קער אים שוין ?אויפהייבן" ? נין!
מיר דאַכט, אַן עס אין געצלס קול ?
--- װאָסער געצלס ?
--- -געצל דעם שנײַדערס !
--- װאָס װיל? ער ? דאָס איז אַ שיינעץ ! אומעטום מישט ער
זיך אַרײַן ! |
-- אַ שנײַדערל, אַ פּלאַנע ! איר וייסט דען נישט ?
--- אַזױ טאַקע ? און איר קאָנט דאָס נישט סובל זײַן ? װוי באלד
אַ נאַשבראַט זאָגט אַ װאָרט, אַזױ כאַפּט אײַך אַװועק דער רוח !... אַז געצל
איז אַ שנײַידער, איז אײַך ווונד און וויי ? איך בין אויך אַ שנײַדער
און שעם מיך ב55 נישט מיט מײַן מלאכה ! אַבי נישט קיין פּוסטעפּאַס-
ניק, קיין בלוטזויגער, קיין שבתי-צביניק ! אַ רוח אין אײַער טאַטנס ביי"
נער אַרײַן, פאַר װאָס זאָל מען טאַקע דאָ נישט אָפּלעקן קיין ביינדל 4..
איר האָט אַ סך אַזעלכע רב סענדערס ? פאַר װאָס זאָל מען טאַקע
נישט נעמען אַפן שנײַדערשן שולכ? אויך אַ מטבע ? פועסערס ! זי"
פערס ! שקצים ! הולטאַיעס !..
--- איר האָט זיך אָפּנעזוכט כבוד, װאָס טויג מיר מעשיות..
--- װאָס שרײַט מען דאָרט אַזױ ? |
-- דאָס טענהט אַ טרעגער ; ער שרײַט -- דרײַסיק טױונט !
דרײַיסיק טויזנט, און גענוג !
--- דרייסיק ! פערציק ! דרײַסיק !
--- פערציק ! פערציק !
--- װאָס פערציק ?
--- פערציק טויזנט קערבלעך !
סענדער בלאַנק 204
--- פערציק ! פערציק ! פערציס 22
--- שרײַיט, קינדער, פערציק !
--- פערציק ! טערציק ! פערציק ! { 2..
ד ע ר +צ װ ײ ס צפױ אק ט
--- איך פרעג אײַך אַלין, רב קלמן, איר זײַט אַן ערלעכער ייד,
וי קומט דאָס, איר זאָלט אַזעלכעס זאָגן 9...
--- וואָס זאָג איך, װאָס ? איך זאָג דען חלילה עפּעס ? װאָס זײַט
איר מיך דאָ חושד, רב חיים? אײַער פאָטער -- זאָל אים גאָט געבן
יאָרן, גאָט איז אַ גרויסער קינסטלער -- נאָר ווען חלילח וחס, די שעה
זאָל ניט זײַן, ער מאַכט-צו אַ אויג, װעט מען אײַך צעטראָגן די שטוב
אַה שטיקלעך ! איר זעט ? טוט אַ קוק, זײַט מוח?, דורך דעם פענצטער,
װאָס פאַר אַן עולם עס קלויבט זיך!
--- װואָס זשע ווילט איר, רב קלמן?
--- װאָסט װויל איך? ואָס זאָל איך װועלן? איך היל גאָרניט !
פּראָמענע --- זאָל זײַן װוי איר ווילט ! איך בין אײַך, גלויבט מיר, דער
בעסטער גוטער פרײַינט, און מיט אײַער פאָטער -- איז איך ווייס ? מיטן
שענסטן אופן ! מיט אַ חלואה, מיט אַ גסילותיחסר, מיט, מיט אַלץ..
איך מיין אײַער טובה דאָ, איר מוזט דאָ יוצא זיין, פאָרט, וי זאָגט מען,
אַ קאַפּיטאַל,.. דער ערשטער גביר אין שטאָט,.. דער ראש וראשון !... און
למאי זאָלן מיר זיך דאָ טאַקע נאַרן ? אײַער פאָטער אין אודאי געווען
אַ פײַנער מענטש, אַן ערלעכער מענטש... אויב ער לעבט נאָך, זאָל אים
גאָט געבן יאָרן,,. און אויב ניט, זאָל ער מיר מוח? זײַן... ער האָט פארט
נישט יוצא געווען פֿאַר דער שטאָט !.. איז אַ יושר, אַזן איר, אַ יורש,
אַן עלטערער זון... אַ... אַ... װוי זאָנט מען.,
-- וואָס האָט איר צו אונדז, רב קלמן, גאָט איז מיט אײַך ? דער
טאַטע איז טאַקע פאַרבײַ,.. ער איז דאָך אָבער נישט געשטאָרבן --- ער
לעבט דאָך נאָך ? עס איז דען ניט קיין שפיכת-דמים ? איך פרעג אײַך,
רב קלמן ? איר האָט גאָר קיין מורא ניט פאַר גאָט 9..
-- ע, רב חיים, איר שמועסט זיך מיט מיר אויס ואר אֵף אַן אַנ-
דער אופן! װער איז שולדיק? איר זײַט אַליין שולדיק!.. איר האָט
298 | שלום עליכם
געמאַנט אַ גװאַלד : איידן, ראַטעװעט!? איז זיך דער עולם ביסלעכװײַז
צונױיפגעלאָפֿן,.. מע הערט אַזאַ געוויין !... מע זעט אַלע לויפן, אַלע שרײַען...
,נעשטאָרבן ! געשטאָרבן !"... מע האָט געפרעגט דעם דאָקטאָר, זאָגט
ער: .שלעבט! שלעכט!". אײַער משרת זאָנט: ;אַן עק! א סוף! ..
און דאָ וויינט מען, --- נו, איז מען דאָך ייַדן, לויפט מען! אײַער פאָ-
טער איז דאָך פאָרט, וי זאָגט מען... און פּרוּווט זאָגט דעם עולם, אַז ער
איז נאָך ניט געשטאָרבן, װעט מען אײַך דען גלויבן ? שוין צו שפּעטן..
אָט גייען די חברה נושאי המיטה, --- נו גיי, טענה מיט זיי!... שקצים !
ווער האָט געשיקט נאָך אײַך ?... שכורים, אַרױס, אין אײַער טאַטנס מאַ-
מעס טאַטן אַרײַן !..,
א אי
ד ע ר ד ר י ס ע ר אַק ט
--- אוי, אַ דונער האָט מיך דערשלאָגן ! זעלדע, איר הערט אַ געוויין ?
איר הערט, וי די באַלעבאָסטע רעוועט ?
--- וויסט איז מיר ! זלאַטקע, אָט דאָס איז ער אױסגענאַנגען, אַמּ-
נים ! ווונד איז מיר ! ניטאָ שוין מײַן באַלעבאָס!... מלכה! זלאַטקע!
לויפט אַרױף און טוט אַ פרענ באַ פרויקען, אַ מכה איז מיר אַ גרויסע!
-- אָט לויפט פרויקע, יי
-- ונ ? װאָס טראָגט ער דאָס? עפּעס אַ פּעקל ?
--- פרויקע סערדצע, ואָס הערט זיך דאָרט ? שוין, צי נאָך ניט ?
פרויקע ! װאָס שִטומסטו ? רעד ! שוין, צי נאָך נים 3...
| -- שוין... נאָך ניט,,, געפעלט דיר אַביסל, וי זי האָט געעפנט
אַ מויל ! לינט אין דער ערד אַלֶע! ווערט די כפּרה פאַר מיר און פאַר
מײַן בליומקען ! אַ שיינע פּאָדיאַקע ! געדינט און גערינט -- זאָלסט
זאָנן, אַפילו אין האַנט ארײַן אָנגעשפּיגן... ווער ? װאָס ? וועמען ? איין
אויבערשטע העמד, איין אַלטן זשילעט --- מכות-בכורות איַיך אַלע מיט
אייער באַלעבאָסטע צזאַמען! זי האָט דערזען בא מיר די שליסלעך,
האָט זי זיי באַ מיר צוגענומען... געווען זיבן יאָר, האָב איך קיין פאָדעם
נישט גענומען, װעל איך גיין הײַנט צו דער שאַפע, גיין זאָלט איר אֵף
קוליעס !... האָרעװוע פון אייערטוועגן טאָג מיט נאַכט, וי אַ פאַרקױם-
טער, קיין חיי-שעה, --- און װאָס ?,,. ברענען זאָלט איר אַפן פײַער!
- אַן אומגליק װאָלְט געווען, ווען פרויקע זאָל האָבן נאָך א גאַרניטער
סמענדער בלֿאַנק 209
מים נאָך אַ פּאַר שטיוועלעטן !,., און אַ זייגער ? װוער האָט הײַנט ניט
קי'ן זייגער ? אַ ליאַדע פּאַרך טראָגט זיך הײַנט אַרום מיט אַזײגער.
נאַ, זע, קוס מיך אָן ! און פרויקע דאַרף ניט! פרויקע דאַרף גאָרניט !
פרויקע דאַרף נאָר דינען יעדן באַזונדער, וי אַ חונט !,.. די שטיוול פּוץ,
צום טיש דערלאַנג, גענג לויף, אַ בריוו טראָג-אָפּ, אַהין גיי, דאָרט
שטיי --- טפו זאָלט איר ווערן אַלֶע מיט אַנאַנדער !,.. זעלדע ! די לעפפ !
גיט אַהער די לעםל !
--- װאָסערע לעפל 4 װאָס טשעפּעסט דו זיך ?
-- אָנאָ, די זילבערנע לעפל! אַ טוץ לעפל! גיט נאָר אַהער, זײַט
מוח?, די זילבערנע לעפל, זעלדע! נו, גיכער, ניכעף!.
4
אל
ד ע ר פ ע ר ט ע ר אק ט
-- אוי, מײַן קרוין, מײַן סענדער! אַף ועמען לאָזטו מיך אי-
בער ? באַ נײַן און דרײַסיק יאר אַן אַלמנה -- װוּ איז דאָס געהערט
געװאָרן אַזעלכער 9...
-- ויינט נים, שוויגער, גאָט איז א פאָטער, און דער שווער קאָן
נאָך לעבן בלײַבן, שווינער !
--- אוי, זאָג עס נים, סאָניטשקע, זאָג עס ניט ! דו האָסט אים ניט
געזען הײַנטיקע נאַכט, סאָניטשקע! סע איז גאָר ניט דער סענדער, ואס
פריער !
-- אָט װעלן מיר הערן, װאָס װעט דער דאָקטאָר זאָגן, שוויגער !
דער דאָקטאָר איז דאָרט ? :
--- אוי, װאָס קאָן אים דער דאָקטאָר העלפן, סאָניטשקע, אַז איך
בין אַזױ זינדיק בא נאָט און אַזױ אומגליקלעך, עלנט און אומנליקלעך 0...
--- אוי, אַזאַ ברודער, איין-און-איינציקער ברודער, וי איין אויג
אין קאָפּ ! קינדערלעך, בעם גאָט, ער איז אַ גרויסער גאָט, אַ שטארקער
גאָט, אַ גוטער גאָט, ער קאָן אַלץ, ער קאָן פון טויט אויך לעבעדיק מאַ-
כן 1.., אוי, מײַן טײַערער סענדער ! געדענקסטו, וי טײַער דײַן איינ-
ציקע שוועסטער, דײַן דאָבריש, אין באַ דיר געווען ? געדענקסטו, סענ-
דער מײַנער, וי געטרײַ, װי גוט איך בין געווען צו דיר, אַז דיר אי
ניט הײַנט געדאַכט, די צײַט געווען ניט אין בעסטן, און איך האָבן דיך,
0, | | שלום עליבם
סענדער, אונטערגעהאַלטן מיט אַלץ, װוי װײַט איך האָב געקאָנט, און
דו האָסט מיר צוגעזאָנט, אַז גאָט װעט דיר צושיקן אַ שטיקעלע הצלחה,
וועסטו מיר אָפּדאַנקען מיטן גרעסן כבוד, און צום סוף, סענדערל,
האָסטו פאַרגעסן אָן דײַן איינציקער שוועסטער דאָבריש, וועלכע איז
דיר אטשר געטרײַער פון אַן אַנדערן, סענדערל, לאָז דיר גאָט מוחל
זײַן, װי איך בין דיר מוח? מײַן קריוודע, סענדערל! מסתמא װעלן
מיר דיינע טײַערע קינדערלעך ניט פאַרלאָזן אַפּ דער עלטער, און עמי-
צער װועט זיך אפשר אַרומקוקן אַף מיר אויך, דײַן איינציקע שוװועסטער,
אַ פאַרװיסטע אלמנה און אַ קראַנקע, סענדערל! נאָר איך האָב נאָך
אַ כטחון אַף דעם, װאָס איך בין ניט ווערט זײַן הייליקן נאָמען צו דער-
מאַנען אָט דאָ, אַז אויב איך האָב באַ זײַן שטול אַ שטיקעלע זכות, װעט
ער אים נאָך צושיקן אַ רפואה-שלמה, אם ירצה השם, כאָטש אַנדערע
קוקן אַרױס, סענדער?, אֵַף דײַן טויט, און איך װעל נאָך האָבן די זכיה
צו ריידן מיט דיר, אם ירצה השם, און דאָס אַלץ דערציילן אין פריירן!..
*
28 אס
ד ע ר ל ע צ ט ע ר אַק ט.
דער דאָזיקער לעצטער אַקט קומט פאָר אין אַ צוגעשלאָסענעם חדר,
וווהין מיר קאָנען בכשום אופן נישט אַרײַן. איך האָב געקאַנט זען דורך
דעם פענצטער אונדזער געערטעסטע מאַדאַם רעװעקאַ זעמעל, וועלכע
איז געזעסן מיט זייער אַ פאַרפלאַמט פּנים באַ א קײַלעכדיקן טיש, אָנגע-
שפּאַרט דעם קאָפּ אַף איר שיינער װײַסער האַנט, און אירע גרויע אױיגן
האָבן אומגעבלאַנדזשעט פאַרטראַכט.
| נאָר איין גאָט ווייס, װאָס טראַכט אַצינד די דאָזיקע פײַנע פרוי ?
אָרום איר דרייט זיך אַרום איר ליבלעכער מאַן, דער גערימטער אִסיפּ
זעמעל, מיט די הענט אין די קעשענעס, קוועטשנדיק די סקריפּנדיקע
שטיוול; ער װוי? צוגיין צו רעװועקאַן און וִויל איר עפּעס זאָגן, נאָר, וי
עס װײַזט אויס, קאָן ער נים...
וו איז אונדזער מאַרקוס, דער ייִנגסטער פון אַלע יורשים ?... סע
קאָן זײַן, אַז ער איז דער איינציקער, װאָס זיצט אַצינד איבערן פאָטערס
קאָפּ. עס קאָן זייער געמאָלט זײַן, אַז מאַרקום איז דער איינציקער, װאָס
האָט אין דער מינוט לחלוטין פאַרגעסן אָן זיך און טרעט נישט אִבּ
סענדער בלאַנק 41
פונעם קראַנקען פאָטער, װאָס איז פאַרבײַ. אַלץ קאָן זײַן אַף דער וועלט,
און מיר זײַנען נישט מחויב אַרײַנקריכן יעדן באַזונדער אין האַרצן אַרײַן.
גיט אַהער אײַער האַנט, לעזער, און לאָמיר אַװעקגײן פון דעם דאָזיקן
הויז אין דער דאָזיקער נאַכט, מחמת קײַן פאַרגעניגן, װוי איר זעט אַרױס,
קאַנען מיר דאָ הײַנטיקע נאַכט נישט געניסן... לאָז גאָט געבן פרייפע-
כערע און מער אײַנגענעמענע סצענעס אין אונדזער לעבן!
:
א* אס
ד אָ ס צ ע גנ ס ע קאפ י ט ל
װווּ אונדזער געשיכטע באַקומט נאַר אַן אַנדער פּנים
שװאַרצע וואָלקנס האָבן זיך אָנגערוקט אָף סענדער בלאַנקס הויז
און אַ פינצטערע, אַ שרעקלעך פינצטערע נאַכט האָט זיך דאָ אויסנע-
צויגן : אַ גאָטס שטראָף האָט זיך אוױיסגעגאָסן אַף סענדערס קאָפּ מיט
זײַן גאַנץ הויזגעזינד. נאָר... למאַי זאָלן מיר זיך נאַרן ? איר האָט שוין
געוויס געלייענט גענוג ראָמאַנען און זײַט שוין מסתמא גוט באַקאַנט
מיט די אַלע אָנשטעלן, מים די קונצן פון דעם ראָמאַניסט, װאָס פירט
אײַך און פירט אײַך, און איר מיינט, אַז איר זײַט שוין מיט אים אינ-
גאַנען פאַרטיק: צום סוף -- סטאָפּ! אײַערע נערון זײַנען שטאַרק
אַנגעצויגן און ביזן סוף געפינט איר זיך אין איין ציטערניש, אין איין
פּחדנות. ניין, רבותי! איך בין אַ שלעכטער ראָמאַניסט, איך קאָן
נים אָט די מלאכה, און סודות האָב איך פײַנט: אונדזער פיל-נעליבטער
העלד סענדער איז ניט געשטאָרבן, הגם איך װאָלט געקאַנט אויספירן גאַנץ
לײַכט, אַז ער זאָל יאַ שטאַרבןאַזױ װי עס שטאַרבן פי? העלדן באַם
פאַרפאַסער אונטער דער האַנט און וװערן באַ אים דערטרונקען אין איין
סראָפּן טינט. נאָר, איך פרעג אײַך, איז דאָס אַ קונץ א גרויסער --- אַזױ
זיך באַגיין מיט א פרעמד לעבן ? מע דאַרף האָבן יושר, מײַנע ליבע פרײַנט,
און מע דאַרף באַרעכענען יענעם אויך. סענדער בלאַנק האָט טאַקע גע-
שריבן 8 צוואָה, געזאָגט ווידוי, זיך פײַן געזעגנט מיט דער פאַמיליע, נאָר
שטאַרבן האָט ער פּונקט אַזױ געװאָלט, וי איך מיט אײַך ווילן שטאַרבן.
-- נו ? װאָס האָב איך געזאָגט? װוער איז גערעכט ? האָב איך אײַך
דען ניט געזאָגט, אַן עס מוז קומען אַ קריזיס? אָט קאָעזאַר אט ניהיל - -
אַהין אָדער אַהער! דאַנקן און לויבן נאָט, װאָס אהער !
242 שלום עליבם
אַזױ האָט געזאָגט אונדזער געטרייער דאָקטאָר קלוגער מיט אַזאַ רד
איקער שטימע, אַז די מומע דאָבריש האָט זיך צעוויינט, וי אַ קליין קינד,
און האַלטנדיק די הענט איבערן קאָפּ, האָט זי צעשטופּט דעם גאַנצן עולם
און האָט זיך געלאָזט צום חולה אין קאַבינעט אַרײַן.
--- אוי, לאָזט מיך! לאָזט מיך! לאָזט מיך! לאָזט מיך צו אים! איך
וויל איך זען מיט מײַנע אױיגן! איך ווי? אים אָנקוקן! לאָזט מיך! לאָזט מיך!
באַ די דאָזיקע ווערטער האָבן זיך אַלע אונדזערע באַקאַנטע פרויען
איבערגעקוקט צווישן זיך. אונדזער געליבטער סאַטיריק אָסיפּ זעמעל האָט
אַזױ אָנגעטראָטן מאַרקוסן אפן פוס, אַז יענער האָט אַזש אויסגעשריגן
פאַר ווייטיק.
דאָס גאַנצע געזינד? האָט זיך צונויפגעקליבן אַרום דעם קראַנקן סענ-
דערן, װאָס איז פון טויט לעבעדיק געװאָרן --- מזל טוב !
-- װאָס זאָגט איר אַה מײַן מאַן? -- האָט די גוטע דאָקטאָרשע
געקלונגען אין אַלע גאַסן. --- װאָס זאָגט איר עפּעם ? אֵיאָ, מע מעג בעטן
גאָט פאַר אַזאַ דאָקטאָר ? פון טויט לעבעדיק געמאַכט! װאָס? ניין אפשר?
װאָס, איך בעט אײַך ? אַ מענטש האָט עפּעס אַ ווערט ? אָט לעבט ער, און
אָט -- טפו} +
און די גוטע דאָקטאָרשע שנייצט די נאָז און ווישט די אויגן, און אַלע
גוטע ווייבער שנײַצן די נעז און װוישן די אויגן.
יי
אָך, װוי שיין, װי אײַנגענומען, װי זיס דאָס איז אָנצוקוקן פון דער
װײַיטן אַזאַ אידיליע, ווען די גאַנצע פאַמיליע טאַנצט-אַרום אַרום דעם
קראַנקן, װאָס האָט איבערגעלעבט די שווערע קראַנקײט, איבערגעקומען,
אָפּגעשװויצט, איבערגעטראָגן דעם קריזיס, און אַצינד הייבט ער אָן קומען
צו זיך, ביסלעכװײַז ווערן אַ מענטש, איבער-אַ-נײַס לעבן, לעבן צוזאַמען
מיט אָט די אַלֶּע איבערגעגעבענע, ליבע, געטרײַע, װאָס קוקן אים אין די
אויגן אַרײַן און קאָנען זיך גאָר זאַט ניט אָנקוקן, גלײַך װי מען האָט אים
ניט געזען שוין פון צװאַנציק יאָר, גלײַך וי ער האָט זיך אומגעקערם פון
אַ װײַט לאַנד, און יעדער לויפט אים מקבל-פּנים זײַן, און באַ יעדן אין
די אוינן באַקומט ער גאָר אַן אַנדער חן, און װאָס ער זאָל ניט זאָגן, איז
דאָס א חכמה. אַלֶּע דרייען זיך אַרום אים, נאָר מער פון אַלע איז דאָס
װײַב. מיר דאַכט זיך, אַז די װײַבער זײַנען דערויף באַשאַפן געװאָרן, אַז זי
סענדער בלאַנק | 248
זאָלן וויינען, ווען מיר ליגן שלאַף, און פרייען זיך און אַרומטאַנצן אַרום
אונדז, ווען מיר החייבן-אָן געזונט צו וערן.
דער מחבר פונעם דאָזיקן בוך האָט ערגעץ א חבר און זייער אַ נאָענטן
גוטן פרײַינט, װאָס איז אָפּגעלעגן דרײַ װאָכן אַף אַ היציקע שלאַמקײט, און
אַז ער האָט אָנגעהויבן קומען צו זיך, און איך בין געקומען אים צו באַזוכן,
האָט מיך באַגעגנט אין פאָרצימער זײַן װײַב, זייער אַ צערטלעך באַשעפע"
ניש, וועלכע איז אים געווען אַזױ שטאַרק איבערנענעבן, טאַקע נאָר וי אַ
גוט, אַ געטרײַ װײַב קאָן זײַן איבערגעגעבן איר מאַן אַ יאָר דרײַ נאָך דער
חתונה. |
--- נו, װואָס מאַכט ער, דער פּײַנער מענטש?
-- אָ, ער האָט אויסגעטרונקען אָט ערשט דרײַ לעפל זופּ, דרײַ גאַנ-
צע לעם? זוםּ !... --- און דאָס יונגע ווייבעלע האָט זיך באַגאָסן מיט טרערן.
--- איך פאַרשטײי ניט, װאָס איז דאָ פֿאַראַן צו וויינען, אַז א מענטש
טרינקט-אויס דריי לעפל? ופ ? איך בִין אײַך מבטיח, אַז שפּעטער מיט
עטלעכע טעג וועט ער קאָנען אויסטרינקען אַ סך מער פון דרי לעפל,
ניט נאָר זופּ, אַטִילו באָרשטש, און נאָך בעסערס פון באָרשטש !
-- אָ, װאָס ווייסט איר ? װאָס ווייסט איר ?4 פריער מיט דרי טאָג
האָט ער מיך שוין כמעטיכמעט גאָרנישט דערקענט },.. און ריידן ? װאָם
ווייסט איר? ואָם ווייסט איר 4,,,
--- פע, כלעבן, א חרפּה, א בושה אײַך צו וויינען אַצינד! פרייען
דאַרפט איר זיך, פרייען, פאַבן, זינגען, טאַנצן, ניט וויינען !
--- וואָס איז, איך וויין דען 4 -- האָט מיך דאָס דאָזיקע נארישע
ווייב? געפרעגט, און טרערן האָבן זיך גענאָסן פון אירע שיינע אויגן, װאָס
איז אַן עבירח געווען, זיי זאָלן זײַן רויט און נאָס פון געוויין.
--- אוי, מאַװאָלי! פּאַמעלעך! -- האָט זי אָנגעשריגן אף מיר, אַז איך
האָב מײַן חבר אַ גרינגן קוועטש געטאָן בא דער האַנט. -- זעצט זיך
אָט דאָ, בא דער זײַט, אָט שטייט אַ בענק?, איר קאַנט אים חלילה אומ"
גערן א זעץ טאָן מיט דער האַנט, אָדער מיטן פום... --- און אַליין האָט זי
זיך געשטעלט אֵף די קני בא אים צוקאָפּנט און האָט אָנגעהויבן צו אים
ריידן, וי מע רעדט צו אַ ברעקעלע קינד, װאָס ליגט נאָך אין ווינעלע און
עס שפּילט זיך מיט די פיסעלעך:
--- נו, מוציק? 4 װאָס ווילסטו 4 וי אַזױ איז דיר, מוציקל ?
און , מוציק?" איז געלעגן, פאַרוואָרפן דעם קאָפּ אַרוף, און האָט זיך
244 שלום עינ ם
געפּעסטעט, געמאַכט חנדלעך, וי אַ קליין קינד, און אַז איך האָב געװאָלט
מיט מײַן חבר, װאָס איז אַצינד געווען אין בעסטן געזונט, אַביס? שמועסן
וועגן אונדזערע געשעפטן, האָט דאָס דאָזיקע ווילדע װײַבל אַנידערגעלײגט
אײַן הענט? אף איר מאַנס מוי? און דאָס אַנדערע הענטל אף מײַן מויל
און האָט אונדז מער קיין װאָרט נישט געלאָזט אויסריידן.
דאָס אַנדערע מאָל, אַז איך בין געקומען צו מײַן חבר און האָב נאָך
ניט אוספּעיעט אַראָפּװאַרפן די קאַלאָשן פון די פים, איז שוין זײַן װײַבל
געלאָפן אַקעגן מיר מיט פאַרטיקע קולעקעס ;איך האָב געמיינט, אַז זי
ווי? מיך דאָ טויטן אפן אָרט,
--- װאָס איז באַ,..?
-- שששששאַ ! שששאַ! ששאַ! שאַ ! ער שלאָפט. נאָרװאָס אַנט-
שלאָפן געװאָרן. ששא !
-- ער שלאָפט? זאָל ער שלאָפן געזונטערהייט ! זאָל..
--- ששששאַ ! ! ! אוי, איך בעט אײַך, שששא |...
און אף איר פּנים איז געווען אױיסגענאָסן אַזױ פיל רחמנות מיט גע-
בעט, אַז איך האָב געמוזט אַנטרונען ווערן פון דאַנען און ניט שטערן דעם
זיסן שלאָף פון מײַן גליקלעכן חבר, װאָס, איך בין זיך מודה, איך האָב
שטאַרק-שטאַרק מקנא געווען אים אין דער דאָזיקער מינוט |..,
איינער פון די דאָזיקע געבענטשטע לײַט, װאָס אף זייער דאָלי אין
אָנגעצייכנט געװאָרן צו פאַרזוכן דעם טעם פונעם דאָזיקן נליק, איז גע-
ווען, בלתי ספק, אונדזער געשעצטער סענדער בלאַנק, בשעת ער איז אינ-
גאַנצן נעזונט געװאָרן און איז אויפגעשטאַנען פונעם בעט. דער ערשטער,
װאָס אים איז באַשערט געווען אָנצוקוקן אים פריער פאַר אַלע, איז געווען
אונדזער בראַװוער משרת; מיט ציטערנדיקע הענט האָט פרויקע גענומען
אַרויפציען אף זײַן בעל-הבית די מלבושים, און אַז עס איז געקומען צום
גאָלדענעם זייגער סיט דער שווערער קייט, האָט זיך פון פרויקעס האַרץ
אַרױסגעכאַפּט אַ שווערער, שווערער זיפץ.
מיט גרויס פּאַראַד איז אונדזער העלד אַרײַנגעקומען און האָט זיך
געזעצט צום טיש מיטיק עסן, אַרומגערינגלט מיט זײַן גאַנצער פאַמיליע.
סענדערס האַרץ איז אַזױ צעװוייקט געװאָרן, קוקנדיק אף זײַנע קינדער מיט
די אייניקלעך, אַז ער האָט אָנגעהויבן צו לאַכן, זאָגן ווערטלעך, אויספרעגן
און אויסהערן יעדן באזונדער, און דערמיט האָט ער פריילעך געמאַכט דאָס
גאַנצע הויז, און יעדערער האָט דערציילט, וי איבערראַשט, דערשראָקן
ס ע נ ד ע ר ב ל אָנ טס 249
ער איז געווען, אַז ער האָט דערהאַלטן די טרויעריקע טעלעגראַמע, און רע-
וועקאַ האָט, דערציילנדיק, זיך אַזש צעװויינט. האָט זי דער פאָטער באַ-
רויִקט ;
--- וואָס וויינסטו,, טאָכטער ?4 אט בין איך שוין געזונט, נאַרעלע |...
-- יאָ, פּאַפּאַשאַ ! -- האָט אים די געטרײַע טאָכטער געענטפערט.
-- איך דערמאָן זיך אָבער, אין װאָס פאַראַ טרויעריקער לאַגע איך האָב
דיך געטראָפן, וויינט אין מיר מײַן האַרץ,.. אַך, פאַפּאַשא |... |
--- וויין ניט, נאַרעלע ! אַבי גאָט האָט געהאָלפן, איך קאָן זיצן גלײַך
מיט אײַך אַלע באַם טיש, עסן און טרינקען, וי אַ מענטש. דאַנקן גאָט
דערפאַר, נאַרעלע !
--- קיין עיןדהרע ניט ! -- האָט די מומע דאָבריש אַרײַנגעשטעלט
איר װאָרט. | |
--- ווען קאָן איך אײַך זען נאָך אַמאָל, קינדערלעך ? -- האָט זיך
סענדער געווענדט צו דער גאַנצער פאַמיליע מיט זייער א רירנדיקער שטי-
מע, -- איר װועט זיך אַלע צעפאָרן, יעדער אין זײַן שטאָט אַרײַן, און איך
וועל װײַטער בלײַבן אַלײן ! אַך, ווען איך זאָל אײַך אַלעמען קאָנען האַלטן
דאַ אַרום זיך ! (פענדער האָט באַװיזן מיט זײַנע גרויסע הענט אַרום זיך,
וי אַ קװאָטשקע מיט די פליג?, װאָס שיצן אונטער זיך אַ סך הינדעלעך).
--- איר קאָנט דאָס דען ניט אויספירן ? --- האָט זיך די מאַדאַם טאָני
בלאַנק אײַנגעשטעלט פרעגן דעם גוטן, באַרמהערציקן שווער, |
--- ניין, קינדער, איך קאָן דאָס ניט אויספירן: יעדער האָט זיך
זײַנע גענג און איטלעכער לעבט זיך מיט זײַן שכ?, און עס איז זייער שווער,
אַז מיר זאָלן זיך אַלע קאָנען אױיסגלײַכן. גאָט זאָל מיר העלפן, איך זאָל
שוין פּטרן, חתונה מאַכן מײַן בן-זקונים, װאָלט איך שוין מער ניט באַ-
דאַרפט האָרעווען און װאָלט מיר געלעבט מיט מײַן אַלטיטשקער, וי זאָגט
מען, דיד דאַ באַבאַ. הא ? װאָס זאָגסטו, מרים-חיהניו ?
--- נו, און מיטן געלט װאָס וועט איר טאָן ? --- האָט זיך אֶסיפּ ניט
ווילנדיק אַרױסגעכאַפּט און איז פאַרטיק געווען די רגע נעמען דאָס װאָרט
צוריק, נאָר עס איז שוין געווען שפּעט: סענדער איז אָנגעצונדן געװאָרן
פאַר כעס און האָט אים מיט אַ שטאָך געענטפערט :
--- װאָס איך על טאָן מיטן געלט ? איך על דאָס געבן, געוויינט-
לעך, דיר, און דו וועסט שוין מסתמא מאַכן דערמיט גרויסע געשעפטן פון
ערד-קוילן מיט גרויסע אַמעריקאַנישע פאַבריקעס..,
240 שלום ע ליכ ם
דער נאַנצער עולם איו געבליבן זיצן וי אַה נאָדלען, און אונדזער
פײַינער אָסיפּ האָט אַראָפּנעלאָזט די נאָז און האָט אָנגעהויבן רײַבן איין
פוס אָן דעם אַנדערן. אַלֶע האָבן דערפילט, אַז דערפון קאָן אַרױיס זייער אַ
מיאוסע סצענע, און האָבן, װי מע זאָגט, געגאַפט אף די נעגל, נאָר איין
מאַרקוס, וואָס איז עפּעס חײַנט געווען זייער אויפגעלייגט און פריילעך,
האָט פּלוצים אויסגעשאָסן אַזאַ שטאַרקן געלעכטער, אַז אַלע זײַנען פאַר"
ציטערט געװאָרן. דאָס געלעכטער האָט זיך אָפּגעצױגן היבשע עטלעכע מי-
נוט, און מאַרקוס האָט זיך פאַרגאַנגען און איז געװאָרן ברוין און בלוי,
אַזױ, אַז אַלֶע האָבן געמיינט, אפשר איז ער גערירט.,
--- ערד-קוילן !... כאַדנאַינאַ ! כאַ-כאַ-כאַ !... האָט מאַרקוס קוים
אויסגערעדט און האָט זיך װוײַטער פאַרגאַנגען אָף אַ לאַנגע צײַט.
--- און דאָס געלט פאַרטעכערן --- זאָגט זיך סענדער װײַטער -- און
פירן נאָכדעם אַ פּראָצעס מיט פײַפּערמאַנען 3...
-- פיו,,. באַדכאַיכאַ ! פייפ.., בייבי-בי! פײַפער.. באַרבאָ-כאַָ!
פייפערמאַנען ?... -- האָט מאַרקום קוים אויסגעשריגן און האָט זיך פאַר"
גאַנגען פּשוט אַף צו שטאַרבן. |
מיר ווייסן ניט, װאָס איז דאָ פאַראַן װאָס צו לאַכן אַף ערד-קוילן,
אָדער אף אַ פאַמיליע פּײַפּערמאַןן? ניט אַנדערש, אַז מאַרקוסן האָט גע"
נומען אַף צו לאַכן דער הער זעמעל אַליין מיט זײַנע געשעפטן און פּראָצעסן,
און װײַ? דעם פאָטערס ווערטער האָנן דאָ געהאַט דעם גרעסטן עפעקט,
דעריבער האָט זיך מאַרקוס ניט געקאָנט אײַנהאַלטן און האָט געמוזט איין
מאָל פאַר אַלע מאָל אַרױסלאָזן דאָס, װאָס האָט אים עטלעכע טאָג כסדר
אַזױ געשטיקט. אַקעגן זשע אָבער, פאַר דעם הער זעמעל איז דאָס געווען
די גרעסטע באליידיקונג, און מיר קאָנען אים, על-פּי יושר, בשום אופן
ניט שולדיק מאַכן, װאָס ער האָט זיך אױיפגעכאַפּט פונעם אָרט און האָט
אָפּגעשטעקט זײַן געליבסטן שװאָגער אַ פלאַם-פײַערדיקן פּאַטש, אַזױ,
אַז די פענצטער האָבן אַזש געקלונגען.
דער דאָזיקער אומגעריכטער פּאַטש האָט וי אַ דונער דערשלאָגן יעדן
באַזונדער, און קיינער האָט קיין װאָרט ניט געקאָנט אויסרעדן. סענדער
איז געװאָרן מלא כעס וחמח און די אויגן זײַנען באַ אים אָנגעגאָסן גע"
װאָרן מיט בלוט --- און ער איז טאַקע גערעכט געווען; װוּ איו דאָס גע"
הערט געװאָרן אַזאַ עזות, אַז מע זאָל פּאַטשן פאַר אים אין די אויגן, באַ
זײַן טיש, אין זײַן הויז, זײַן קינד, זײַן פלייש און בלוט ? !... װי אַ צעד
סענדער בלאַנק 241
רייצטער בער, וי אַ לייב, ווען ער כאַפּט זיך אויף פונעם שלאָף, וי אַ
בייזער לעמפּערט, איז אונדזער פענדער אויפגעשטאַנען פונעם אָרט, האָט
אָנגעוויזן מיט דער האַנט אֵַף דער טיר און האָט אויסגעברומט אַף דער
גראָבער שטימע : |
- װאָן ! װאָן פון מײַן טיש !... ואָן... פון מײַן שטוב !... אַלֶע
װואָן !... אַלע }... איר האָט געמיינט, איך שטאַרב שוין, זײַט איר געקומען
מיך ירשענען ? !... װאָן!1.
אל 38
געװאַלד, ונ נעמט מען אַזאַ פעדער צוֹ באַשרײַבן די דאָזיקע סצענע ?
ווו נעמט מען אַזאַ פאַרב אויסצומאָלן דאָט דאָזיקע שיינע בילד, וי עס
זיצן פאַרשטײנערטע מענטשן מיט גלעזערנע אויגן און מיט אָפענע מי-
לער, און אף זייערע פּנימער שטייט אָנגעקריצט שרעק, ציטערניש און
פאַרשטומונג 4 װװו נעמט מען אַזא כח אַראָפּצולאָזן זיך צום גרונט פון
יעדנם האַרץ, װאָס יעדער האָט געמילט, װאָס יעדער האָט געטראכט אין
די דאָזיקע עטלעכע שווערע מינוטן ?... זאָלן זיך אונדזערע לעזער אַלין
פאָרשטעלן, איטלעכער וי ער קאָן, נאָך זײַן השגה נאָך.
ד אַ ס לע צ ט צ קאפ יי טל
דער פאַרהאַנג לאָוט זיך אַראָפּ און דאָס שפּיל נעמט אַן ענדע
אַ טאַראַראַם, אַ ליאַרעם, אַ געפּילדער ! מרים-חיה האָט זיך געקושט
מים די געסט, געזעגנט מיט די קינדער, סאָני האָט געוויינט. דער הער
אָסיפּ זעמעל איז אַרומנענאַנגען שטאַרק צערודערט און האָט געסקריפּעט
מיט גרויס רעש. מאַדקוס האָט זיך באַהאַלטן באַ זיך אין צימער און האָט
עפּעס אַלע מאָל אַרויסגענומען אַ קאָנװערט און האָט אים צוגעטראָגן צום
מויל, צום האַרצן און װוײַטער צום מויל. די קליינע קינדער האָבן צונוים-
געלייגט זייערע קוקלעס, װאָס די באבכע האָט זיי געקויפט. נאָר איין רע-
וועקאַ איז אַרומגעגאַננען זייער צערודערט און איין באַק האָט איר אַזױ
געפלאַמט, אַז זי האָט זיך געמווט פאַרשטעלן מיטן נאָוטיכ?. נאָך מער
פון אַלעמען איז נעווען פאַרנומען אונדזער פילגעליבטער נעטרײַער משרת
פרויקע: ער האָט דאָס נעבעך געהאָרעװעט מיט אַלע זײַנע כוחות, לויפנ-
דיק אף די טרעפּ -- טאָ אַראָפּ, טאָ אַרױף, און האָט געשלעפּט פון די
8 . | : ש ום ע 5 יכ ם
קעשענעס לעקאַך, ניס און קאַנפעקטן, און האָט געקנײַפּט זלאַטקע די
שװואַרצע און מלכה דאָס מייד? און האָט זיי געזאָגט ;
-- נו, קינדער ? מאַרש! מאַרש! װאָס האָב איך אײַך געואָגט?
כאיכאַדכא ! מאַרש אין איער רו אַרײַן, פון װאַנען איר זענט געקומען !
און מיר, זעלדע, װעלן בלײַבן פּאָסטאַראָמו אף אונדזער מיסט --- טראַילאַ-
לאַ ! טראַדלאַילאַ ! טראַילאַילאַ !..
+
אל א
סענדער בלאַנק האָט זיך געזעגנט מיט די קינדער זייער ליבלעך. ער
האָט זיך צעקושט מיט דעװעקאַן, מיט חיימען, מיט חיימס קינדער, און
האָט עטלעכע מאָל איבערגערעדט, װאָס ער האָט פאַרגעסן שענקען זיי
עפּעס אַ מתנה,
--- אודווא! אודווא ! פאַרװאָס האָט איר מיך נעכטן, אייערנעכטן
ניט דערמאַנט ? אווואַ 1...
נאָר אַז עס איז געקומען צום געשעצטן הער זעמעל, האָט אים סענ-
דער זייער קאַלט געזאַנט ,פאָריגעזונט" און האָט אים אויסגעצויגן דעם
גראָבן פינגער, װאָס אָסיפּ האָט שטאַרקישטאַרק געדריקט און האָט מיט
זייער אַ רירנדיקער שטימע געזאָגט צום שווער :
--- איך פאַרהאָף, אַז איר װעט אונדז געוויס פאַרצײַען. איר ווייסט,
אַז אונדזער גאַנצער ווילן איז... אַז מיר... אַז איר... אַז אײַער געזונט.,
| אַז דאָס, װאָס איר זײַט, דאַנקן גאָט, אין בעסטן נעזונט... אַז מיר אַלע...
אַז... אַז... אַז...
מיט דעם לעצטן אאַז* האָט זיך דער שיינער העלד זעמעל דערװאָרגן
און איז געװאָרן רויט וי פײַער פאַר חרפּה, װאָס ער איז פאַרקראַכן דער
רוח וויים וװווּהין !... /
אָנגעצויגן, שטאַרק אָנגעצויגן איז געווען דאָס געזעגענען זיך און
דאָס אָפּרײַזן פון דעם הער בלאַנקס קינדער, און יעדער האָט דאָס גע-
פילט, און עס איז עפּעס יעדן געווען אַזױ ביטער, אַזױ שלעכט אַפן האַר-
צן, אַזױ ליידיק אינעװוייניק !... נאָר אַרױסרײדן, אויפדעקן דאָס איינער
פאַר דעם אַנדערן האָט קיינער ניט געװאָלט און ניט געקאַנט. יעדער
האָט זיך געהאַט זײַנע געדאַנקען, יעדער איז געווען פאַרנומען מיט זיך.
זעלבסט. נאָר די קליינע קינדער האָבן פאַרטרויט איינס דעם אַנדערן
זייערע געפילן מיט זייערע געדאַנקען.
-- זע נאָר זע, מאַני, װאָס פאַר אַ הויכער מויער! אַײאַײאַי! באַ
טענ דע ר ב פא נק 249
אונדן איז ניטאָ אַזאַ שטוב ! אַײאַדאַי! וויפל פענצטער! וויפ? קו-
מענס ! װאָס איז דאָס פּאַפּאַשאַ! מאַמאַשאַ! װאָס איז דאָס? ווער
זיצט דאָ? װאָס פאַר א גראָז! ואָס פאַר אַ ביימער!
גליקלעכע קינדער ! קוועל-אָן פונעם גרינעם גראָז, פון די שיינע
ביימער, פון דער גרויסאַרטיקער רײַכער נאַטור! ניך-גיך וועט איר
אפשר געװואָר ווערן פון אַנדערע זאַכן, װאָס וועלן אײַך פאַרשלאָגן דעם
קאָפּ, און איר װועט פאַרגעסן די נאַטור מיט אירע שיינע בילדער, גלײַך
מיט אײַערע עלטערן אַצינד, װאָס זײַנען אויך אַמאָל געווען קינדער און
האָבן אויך געקוקט אַף דעם דאָזיקן גראָז, מיט די דאָזיקע ביימער, מיט
דער דאָזיקער זון, מיט די זעלבע אויגן, װאָס איר קוקט אַצינד,,, גליקלעכע
קינדער ! גיב גאָט אַף לאַנג, אַף לאַנג אײַער גליק|..
נאָר וי װויסט און פינצטער עס איז אונדזערע רײַזנדע געווען אַפן
האַרצן, אַזױ, פאַרקערט, ליכטיק, טריש, װאָרעם, גרין און פריילעך אין
געוועזן אין דרויסן,. אין די לעצטע טעג פונעם חודש מײַ אין ראָס
געווען, און די זון האָט נאָך נישט אַזױ געבראָטן, וי געװאַרעמט, גע-
לײַכט, געמאַכט לעבעדיק אַלֶץ, אי דאָס נראָז, װאָס אַפן פעלד, אי די
שעפעלעך, װאָס אין פעלד, אי די מענטשן מיט די קליינע מענטשעלעף,
די קינדער, װאָס קריכ-אַרױס נאַנץ פרי פון די פינצטערע האַלביצע-
װאַלגערטע שטיבעלעך, פּונקט וי די טאַראַקאַנעט פון די שפּאַלטן --
אַלע און אַלֵץ מענטשן, לויבן און דאַנקען די שיינע װאַרעמע ליכטיקע זון,
װאָס שטייט אַצינד אין האַלבן חימ? און גיסט פון זיך איר צערטלעכע
װואַרעמקייט אַה דעם גרויסן ברייטן פעלד, װאָס האָט דאָ נישט לאנג
אַרויפגעצויגן אַף זיך דאָס גלאטע גרינע קלייד. וי אַ לויטערער שפּיגל
איז ריין דער הימל; עס שוימען אַרום ערטערװײַז שיטערע שטיקער
װאָלקנס, נישט אֵַף א רענן, נאָר אַזױ שווימען זיי, אַזױ לאַננ, ביז זיי
ווערן צעקראָכן, צעגאַנגען, און מע ווֹיים נישט, װוּהין זיי זײַנען אַװעק,
װוײַטיװײַט אַפן האָריזאָנט זעט זיך אַרױס אַ שפּיץ קלויסטער, אָדער
אַ גרינער דאַך פון אַ פּריצישן הויף, עס באַװײַזט זיך אַף א מינוט און
עס ווערט װײַטער פאַרשװונדן דער וװועג אין א פּאָסט:יװועג און איז
גלײַך, װי אַף אַ ברעט. דער שטויב איז נאָך נישט אַזױ גרויס, וי אין
חודש תמוז, די סטאִיפּעס פונעם טעלעגראַף פליען פאַרבײַ | פֿאַרביי !
און עס שווינדלט אין די אוינן, און מע הערט אַ געזאַנג פון פייגעלעך,
און מע זעט דעם גערודער, װאָס עס טוט זיך צווישן די קליינע באַשע"
20 | שלום עליכם
פענישן אין דער נאַטור,. גויים מיט זייערע אָקסן און מיט זייערע
אַקער - צײַג באַגעגנט מען גאַנץ אָפט; אייניקע פון זיי נעמען אַראָפּ
דאָס היטל און גיבן-אָפּ דעם גוט-מאָרגן פון דער װײַטן,
פּלוצים, מע קוקט זיך גאָרנישט אַרום, אָט איז שוין דער ואַלד!
פּלוצים איז וי פינצטערער געװאָרן און עס האָט מיט אַ מאָל אַ זעץ
(געטאָן אַ גרינער, אַ פרישער אַראָמאַט אין נאָז אַרײַן, און עס איז עפּעס
וי קילער געװואָרן אַפן לײַב. מע הערט כמעט יעדן קלאַפּ פון די פיס
פון די פערד און פון די רעדער. וי אַ לאַנג, שמאָל שנירל ציט זיך
דער װאַלד; פון ביידע זײַטן יוננע בעריאָזעס, װוי מיט קרײַר אָפּוע-
װוײַסט; קײַן װוינט איז נישטאָ, און זייערע גרינע בלעטלעך געפינען זיך
באַרויַקט, שטיל; צװוישן דעם ים ביימער לײַכט זיך דורך די ליכטיקייט
--- לויטער, פּונקט וי אַ שפּיגל. פון װוײַט הערט מען אַ קול; ;אַאוֹן ...
און דער ווידער-קו?ל ענטפערט אויך ;אַאו!"..
נאָר אָט האָט זיך שוין דער װאַלד אויך געענדיקט, און מ'איז אַרײַנ-
געפאָרן אין אַ זאַמד, אַ געדיכט, טרוקן זאַמד, װוּ די פערד גייען נע-
מאָסטענע טריט, און דער װאָגן קאַטשעט זיך פּאַמעלעך, און אָפּטמאָל
כאַפּט זיך אַרױס פון איין אַקס אט וי אַ זיפץ, אָדער אַ קרעכץ,. די
פערדלעך איז נישט גרינג צו שלעפּן די פיס פונעם זאַמד. דער רײזנ-
דער איז דעמאָלט אויפנעלייגט אָנצושפּאַרן זיך אַף אַ זײַט און כאַפּן
אַ דרימ?, אָדער אַזױ ליגן אויסגעצוינן און קוקן אַחין, אין דער װוײַט-
קייט, און קלערן, טראַכטן, אָדער גאָר נישט קלערן, אַזױ לאַנג ביז דער
באַלעגאָלע טוט אַ געשריי אַף די פערד מיט אַ פײַף, און די פערד טוען
פּלוצים אַ שלעפּ דעם װאָגן און הייבן-אָן װוײַטער לויפן, װי פריער, ביז
עס קומט צום טײַך, װוּ די פערד שרעקן זיך פריער און נאָכדעם גייען
זיי טריט באַ טריט, און דאָס װואַסער זשומעט, רוישט אונטער די רעדער,
און אַז מע קוקט אַראָפּ, זעט מען דעם אָפּשײַן פון דער זון, װאָס ציטערט
אין וואַסער און וויגט זיך אַהין און אַהער, גלײַך װוי מען װאַרפט זי אונ-
טער א לײַלעך... נאָך דעם טײַך איז נאָך אַביס? זאַמד, און ווײַטער --
דער זעלביקער ברייטער פּאָטשטאָװער שליאַך מיט די גרינע פעלדער פון
ביידע זײַטן און מיט די סטױפּעס פון דעם טעלעגראַף, גלײַך צום װאָק- /
זאַל, װאָס מע זעט אַרױס פון דער װײַטן.
אַפן װאָקזאַל, אין הויף, האָבן אונדזערע פּאַרשױנען שוין געטראָפן
עטלעכע דראָזשקעס מיט פאַעטאָנעס, און די זון האָט זיך שוין אָנגעהויבן
פענדער בלאַנק 281
אַראָפּלאָון נידעריקער און נידעריקער. אַראָפּגעשפּרונגען פונעם װאָגן,
האָט אֶסיפּ געכאַפּט די דאַמען אונטער די הענט, וי אַן עכטער קאַװאַלער,
און האָט זיי אַראָפּנעטראָגן אַף דער פּלאַטפאָרמע, אויסגעשריגן אַף אַ קול;
;נאָסילשטשיק!", כאָטש דער נאָסילשטשיק (טרעגער) האָט שוין גאָךר-
נישט געהאָט װאָס צו נעמען, מחמת חיים בלאַנק האָט אין זײַנע ברייטע
אָרעמס אַרײַנגעכאַפּט אַלֶע חפצים מיט די קינדער, אפילו די בולקעס
מיט די בייג?, װאָס האָבן באַדאַרפט פאַרנעמען איין אָרט כמעט װי
אַ פּאַסאַזשיר; נאָר אונדזער געערטעסטער אֶסיפּ זעמעל האָט געהאַט
אַ ,ברייטן כאַראַקטער?, און האָט ליב געהאַט אין וועג אויסשטעלן זיך
לײַטיש, װי אַ פײַנער מענטש, אַזױ, אַז אַלע זאָלן אָרום אים פאַרדינען,..
אַרײַנגעלאָפן אין זאַל ערשטער קלאס, האָט דער הער זעמעל אַ געשריי
געטאָן זייער ברייט : ,עי, טשעלאָװיעק! טשאַיו!" -- כאָטש עס אין
געווען צען מינוט צום צוג, און קײַן טיי האָט זיך לחלוטין קיינעם ניט
געגלוסט. דער הער זעמע? האָט נישט געקאַנט לײַדן, װאָס דער בופע-
טשיק שטייט צונויפגעלייגט די הענט. קיין טיי האָט ער אַלין נישט
געטרונקען, װײַל ער האָט באַדאַרפט אַװעקלױיפן נאָך בילעטן, און בדרף
הליכה איז ער צונעלאָמן צום בופעט, האָט ניך באַטראַכט דורך די אַשי
קאַלירענע ברילן און אויסגעשמעקט מיט דער נאָז אַלע גוטע זאַכן, װאָס
אַפן בומעט, האָט אויסגעטרונקען (װײַטער אָן חשק) און פאַרביסן, זיך
צעצאָלט אָרנטלעך, גענומען בילעטן, מיט א צװיײדרײַ באַקאנטע זיך
געוויטעט, שטארק געסקריפּעט מיט די שטיוול, געקוקט דורך די אשי
קאָלירנע ברילן אַף אַ יונגע דאַמע אַזױ שטאַרק, אַן די דאַמע האָט גע"
מוזט אָפּטרעטן אין אַן אַנדער זײַט, און האָט זיך גענומען אַרײַנצװעצן
די דאַמען, רעוועקאן מיט סאָנין, אין װאַגאָן אַרײַן אַזױ געטרײַ, גלײַך
װוי ער װאָלט דערפאַר גענומען גאָט וייס װאָס פאַר אַ געהאַלט|..
אין צוויי מינוט אַרום איז שוין קיין צוג נישט געווען; נאָר א װוי-
סער צעגאַנגענער רויך האָט זיך געקײַקלט-געקײַקלט און איז אויך פאַר"
שווונדן װײַט-װײַט אין דעם אונטערגעפאַרבטן הימל, און אַ שטאַרקער
פּײַם מיט אַ טויבן גערויש האָט נאָך אַביס? געקלונגען אין די אויערן
פון דעם פאַרשװוונדענעם צוג. נאָר גיך איז אַלְץ שטי? געװאָרן. דער
בופעטשיק פאַרמאַכט שוין זײַן קרעמל?; דער סטאָראָזש פאַרקלאַפּט שוין
די טיר; די נאָסילשטשיקעס מיט די זשאַנדאַרמען צעגייען זיך, דער
אַהער, דער אַהין; און עס ווערט אומעטיק, --- פּונקט וי אין אַ ייִדישער
2סל | שלום עפֿיכם
שול פּרײַטיק צױנאַכטס, נאָך מעריב, אַז אַלע צונייען זיך אַהיים, נאָר
אַהרןדמשה דער שמש דרייט זיך נאָך אַרום צונויפקלייבן די איבערגע-
לאַזענע סידורים אַה די סטענדערס, און יאַרעמע דער שול-סטאָראָזש
קריכט פאַרלעשן די לאָמפּן מיטן מוי? און די ליכט מיט צוויי באַשפּי-
גענע פינגער, און קוקט-אַרױס, אַז עס זאָל שוין זײַן נאָך וועטשערע,
בכדי ער זאָל שוין קאָנען נגיין פארלעשן די ליכט באַ עטלעכע באַלעבאַ-
טים און כאַפּן דערפאַר אַ טרונק בראַנפן מיט אַ שטיק? .שבת'קאווע"
קוילעטש. י-
נישטאָ קײַן צוג, נישטאָ קײַן פּאַרשױנען, נישטאָ קײַן העלדן. אפשר
וועלן מיר זיך נאָך אַ מאָל מיט זיי באַגעגענען?
עס קאָן זײַן. |
דערװוײַ? לאָמיר זיך געזעגענען,
- אַף ווידערזען !
ספעמפעניו
אַ ייִדישער ראָמאַן
געשריבן אין יאָר 1888
לכבוד מײַן ליבהארציקן זיידן
רב מענױעלי מופרױיספרים
טײַערער, געטרײַער זיידע לעבן!
,ס ט ע מ פּע נ י ו", מיײַן ערשטער ייִדישער ראָמאַן, װאָס איז אָנ
געשריבן לכבוד אײַער ליבן נאָמען, --- איז א יי ע רע ד; ער איז אייערער
ניט נאָר דערפאַר אַלײן, װאָס איך האָב אים לכנוד אײַך געשריבן, נאָר
אויך דערפאַר װאָס א י ר האָט מיר אַרײַנגעגעבן א חשק אזא ראָמאַן צו
שרייבן.
אין איינעם פון אײַערע בריוו זאָגט איף צו מיר;
,איך װאָלט אײַך געראָטן קיין ראָמאַנען גאָר ניט צו שרייבן, דען
אײַער גוסט, אײַער זשאַנר איז גאָר עפּעט אַנדערש; און איבערהויפּט,
אויב עס איז נאָר דאָ אין דעם ?ע מן פון אונדזער פאָלק ר א מאַנען
זײַנען זיי עפּעס נאָר אַנדערש, וי באַ אַלע אַנדערע טעלקער. מען מוז עס
גום פאַרשטיין און נאָר אַנדערש שרייבן?..
אײַערע ווערטער זײַנען מיר טיף אין מוח אַרײַן, און איך האָב אָנ
געהויבן צו פאַרשטיין אַף וויפ? אַ יידישער ראָמאַן דאַרף זײַן אַנדערש
פון אַלע אַנדערע ראָמאַנען, מחמת דאָס יידישע לעבן ב2ל? און די אומ-
שטענדן, באַ וועלכע דער ייַד קאָן ליב האָבן זײַנען גאָרנישט גלײַך, װי
באַ אַלֶע אַנדערע פעלקער. חײַנט אויסער דעם האָט דאָך דאָס ייִדישע
פאלק זײַן אייגענעם כאַראַקטער, זײַן אייגענעם יידישן גײַסט מיט באז
זונדערע מנחנים און רנילותן, װאָס זײַנען גאָר פאַרענדערט וי בא אנ
דערע אומות. אָט די נאַציאַנאַל-סימנים אונדזערע, וואָס בלייבן תמיד עכט
ייִדיש, מוזן זיך אַרױיסװײַזן אין א ייִדישן ראָמאַן, אויב ער איז נאָר באמת
גענומען פונעם לעבן. דאָס האָב איך אָפּנעלערנט פון אייערע רייד און
דאָס האָבן איך געװאָלט אַרױסזאָגן דורך דער יידישער טאָכטעה
רחלע די שיינע, װאָס שפּילט די גרעסטע ראלע אינעם דאָזיקן ראָמאַן,
9980 שלום עליכם
און דורך אַלע אַנדערע פּאַרשױנען, װאָס דרייען זיך דאָ אַרום איר, אֵף
וויפל דאָס איז מיר געראָטן -- דאָס איז אַ באַזונדערע שאלה; נאָר מײַן
רצון איז געווען צו געבן א ייִדישן ראָמאַן, וי איר פאָדערט עס מיט רעכט
פון יעדן ייִדישן ראָמאַן-שרײַבער.
אויך דערמיט אי ס טע ט פּעניו אײַערער, ליבער זיידע, ווייל
דער נאָמען איז אײַערער און די אידעע אין אײַערע: באַ אײַך, זיידע
לעבן, אין איינעם פון אײַערע לעצטע וערק, האָב איך באַגעגנט פאַרביי-
גייענדיק דעם נאָמען ס ט עמפּ עניו מיט אַ פלעשעלע ליבע-טראָפּן",
װאָס אַלֶע משרתים און דינסטמיידלעך קויפן עס באַ אים אַף אָפּצוטאָן .. .
דאָס איז שוין געווען גענונ אַף אויפצווועקן אין מײַן זכרון די אַלֶע װונ-
דערלעכע מעשיות, װאָס איך האָב זיך אָנגעהערט יינגלװײיז אין חדר אַף
ס ט ע מ פּ עניון -- און מײַן פאַנטאַזיע האָט מיר שוין אונטערגעהאַלפן
צו באַשאַפן דעם דאָזיקן ראָמֿאַן, |
עס קאָן זײַן, אַז אין פיל מקומות, װוי למש? אין דער ליטע, האָבן
ייִדן פון קיין סטעמפּעני גאָרניט געהערט, און דעריבער װעט דער נאָמען
אַלײן עפּעס אויסקומען באַ זיי משונחווילד; דערפאַר אָבער איז דער
דאָזיקער נאָמען זייער גוט באַקאַנט באַ אונדז, אין דער גאַנצער גלופּסקער
סביבה פון מאַזעפּעװוקע ביז יעהופעץ, און וער שמועסט דאָרט, אין
אײַערע שטעטלעך, אין. גנילאָפּיאַטסק, צװיאַטשיץ און טונעיאַדעווקע ---
דאָרט ווייס אַ קינד אויך, ווער סטעמפּעניו איז געווען, פון װאַנען ער
שטאַמט און װאָס איז מיט אים דער יחוס.
נאָר נישט סטעמפּעניו אַליין איז דאָ איננאַנצן דער מיוחס. מײַן
כונה איז נגעווען מיט דעם דאָזיקן ראָמאַן צו באַשאַפן דרײַ פּערזאָנען,
אָדער, װי מע רופט עס אָן, ,היפּט:העלדן?: דעם ייַדישן קינ-
סטלער סטעמפּעניו מיט זײַן פידעלע, די יידישע טאָכ-
טמער רחלע די שינע מיט איר ייִדישער ערלעכקייט און ד א ס
ייידשע װײַב? פרײיד? פיט איר סוחרישן גײַסט און מיט איר
ציטערן איבערן קערב? --- יעדער מיט זײַן באזונדער וועלטל, סטעמפּעני,
רחלע און פרייד? --- דאָס זײַנען מיינע פּאַרשױינען די מיוחסים, װאָס.
זיצן אויבאָן אין בויד, און די אַלֶע איבעריקע זײַנען שוין גלאָט אַזױ
זײַטיקע פּאַרשױנען װאָס כאפּן זיך איבער, װוי עס איז, זיצן תמיד אַקעגן.
דערפאַר בין איך אָפּנעקומען די איבעריקע חברה מיט אַ צװיי-דרײַ ווער-
ס ט ע מ פ עג יו י 957
טער, און מיין גאַנצע האַרעװאַניע האָב איך אװועקנעגעבן יענע דרײַ
מיוחסים, | |
איך מיין, אַז ייִדישע מוזיקאַנטן, דאָס הייסט, אונדזערע חברה כלו"
זמר, זײַנען פאַר זיך נאָר א באַזונדערע וועלט. און ס'איז כדאי אַרײַנצוקוקן
אין זייער לעבן אַרײַן פיל טיפער, אַלס איך האָב עס געטאָן אינעם דאָזיקן
ראָמאַן. מע באַדאַרף דערצו האָנן אײַער אויג, זיידע לעבן, אײַער פעדער
מיט איער התמדה,
אַך, ונ נעמט מען התמדה, ישוב-הדעת ?4 געדולד װוּ נעמט מען?
,איבער א ווערק -- זאָגט איר מיר אין אַן אַנדערן בריוו --- איבער
אַ ווערק, ליב אייניקל, באַדאַרף מען שוויצן, מען באַדאַרף אַרבעטן, מיילן
איטלעכס װאָרט ; געדענקט װאָס איך זאָג אײַך -- פיילן, פיילן !"
פיילן ! אָט דאָס איז טאַקע די צרה מיט אונדז, יונגווארג, װאָס
מיר האָבן קיינמאָל קיין צײַט נישט און כאַפךאָפ דאָס ואַנצע ווערק,
שטייענדיק, װוי מע זאָנט, על 7רג? אחת, טאַקע אין איין אָטעם, נישט
אָפּגעשטעלט זיך אֵף יעדן געדאַנק, אַף יעדן װאָרט באַזונדער, צו אַ ר"
בעטן אן פ ײַלן, וי איר טום. איך ווייס, ליבער זיידע, איך פי? עם,
וי נייטיק עס איז געווען איבערצולײַטערן ,סטעמפּעניון" אין עטלעכע
װואַסערן. אודאי באַ אײַך װאָלט סטעמפּעניו באַקומען גאָר אַן אַנדער
פּנים ; פון אײערע הענט װאָלט ער אַרױס אנדערש, גאָר אַנדערש; באַ
אײַך, זיידעניו, װאָלט שוין דאָ געווען אַ ?מעשה איבער א מעשח", א
,מעשה אין אַ מעשה" און ,די מעשה אליין".
;איך האָב ליב, -- זאָנט איר ווידער אין אַ בריוו -- אַז חוץ דעם
שיינעם פּנימ? זאָל אין אַ קאַרטינקע אויך זײַן לעבן, שכל און ג ע ד אַ ג ק,
וי אין אַ לעבעדיקן מענטשן ; אַ קאַרטינקע באַדאַרף, חוץ שיינע מליצה,
אויך מיך לאָון עפעס הערן7..
אָט דער סוד אין אָבער אַנטפּלעקט נאָר אײַך אַלֵיין און ווײַטער
קיינעם נישט ; באַשאַפן בילדער, וֹאָם זאָלן האָבן אין זיך צוויי גע"
שטאַלטן, אַ רעכטע זײַט מיט אַ לינקער זײַט, אַן אױיכערצײַג מיט אַן
אונטערשלאג, אַזױ אַז אינעם אָפענעם זאָל לינן באַהלטן אַ פאַרבאָרגנס,
אַ תוךיזאך -- דערויף, זיידע לעבן, זענט איר נאָר אַליין דער איינציקער
קינסטלער אין אונדזער ליטעדאַטור, און ווער קאָן זיך צו אײַך גלײַכן ?
מיר, יונגװואַרג, דאַנקען גאָט, ווען די מעשה אַליין קומט בא אונדז אַרױיס
כשלום, אָן אַ פום, מיט אַלע אברים פון אַ ליטעראַריש באשעפעניש.
2098 ש 5 ום ע 5 יב ם
נעמט זשע אויף, ליבהאַרציקער זיידע לעבן, די מתנה --- מײַן ערשטן
ייִדישן ראָמאַן, ויהי רצון און ס זאָל זײַן דער נוטער ווילן פון זײַן ליבן
נאָמען, אַז מײַן סטעמפּעניו זאָל געפינען לײַטזעליקײיט אין אײַערע אויגן,
און איר זאָלט האָבן נחת, וי איר ווינטשט זיך אַלײן, פון אײַער איבער-
געגעבענעם אייניקל
דעם מחבר.
קיָעוו 1886, -
ס ט ע ט פ ע גנ יו | 299
מטעמפּעניוט יחום.
סטעמפּעניו -- דאָס איז אַ מין צונעמעניש, װאָס אין אים איבער"
געגאַנגען בירושח פון זײַן טאַטן; זײַן טאַטע, עליו השלום, איז געווען
אַ כלידזמר, האָט געחייסן בער? באס, אָדֶער ,בער? סטעמפּעניר", פון
סטעמפּעני, אַזאַ דאָרף אינעם געגנט פון מאַזעפּעווקע, געשפּילט אָפן
באָס און איז אויך געווען א גוטער בדחן, אַ שיינער גראַם זאָנער, אַ
פאַרשלעפּטע קרענק, האָט זיך. פאַרשטעלט אֵף אַלע חתונות פאַר אַ בעט-
לער, איבערגעקערט די אויגן, געטאַנצט וי אַ בער, נאָכגעמאַכט וי אַ
ייִדענע גייט צו קינד און שרײַט : ,באַכעניו, איך שווער אײַך באַ אַ פַאָר
תפלין, אַז עס װועט מער אַזױ נישט זײַן!"... אָדער געלאָזט פּלוצים
אַ װאַסער אין מיטן שטוב, אַזױ אַז אַלע ייִדן האָבן פאַרקאַטשעט די
פּאָלעס און די װוײַבער האָבן אונטערגעהויבן די קליידלעך; אָדער נאָר
אויפגעהאַנגען אַ לונגדאון-לעבער דער פחותנתטע אַפן פאַרטוך, און נאָך
אַזעלכע אָנשטעלן און קונצן פרוב.
כלי-זמריי איז באַ זיי געגאַנגען בירושה פון א סך דורות ; בערל
באָס, אָדער בער? סטעמפּעניר, וי מיר ווייסן שוין, האָט געשפּילט אַפן
באַס; בערלס טאַטע רב שמואליק טראָמייט, האָט געשפּילט אַפן טראָ-
מייט ; זײַן זיידע, רב פייביש צימבלער, האָט געשפּילט אַפן צימב?, און
זײַן עלטער-זיידע, רב אפרים פאַיאָל... חכלל, סטעמפּעניו קומט אַרױים
פון כלי-זמרים ביז צען דורות --- און ער שעמט זיך דוקא נישט דערמיט,
וי באַ ייַדן, צווישן אונדז רעדנדיק שעמט זיך דער בעל-מלאכה מיט זײַן
גראַד; און עס איז נאָר קיין חידוש נישט: אַזאַ נאָמען, וי סטעמפּעניו
האָט געחאַט אין מאַזעפּעװקע, אַזא שם, וי ער האָט זיך געקויפט אַף
דער גאַנצער וועלט, איז נישט קיין קלייניקייט. אַ ווערטעלע אויסצוריידן
--- סטעמפּעניו !
60 שׁלום ע ליב ם
אַ זכיה איז געווען אומעטום באַ ייִדן, אַז מע האָט געהאָרכט ניסי
בעלזער זינגען, גדיק בדחן --- זאָגן, און סטעמפּעניון --- שפּילן. דערפון
קאָנט איר זיך שוין מעלדן, אַז סטעמפּעניו איז נישט געווען קיין פּשוטער
כלי-זמר, קיין אַביװער, און מסתמא האָט ער זיך פאַרדינט אַזאַ שם
צווישן אַלע גרויסע נישט אומזיסט, ייִדן האָבן ליב מוזיק און פאַרשטייען
נגינה --- דאָס וועלן אונדזערע שונאים אויך נישט אָפּלײיקענען, און הגם,
אַז מע וויל שמועסן צוריק, קומט דאָך דעם ייִדן אויס צו הערן מוויק
עפּעס נישט אַזױ אָפט, דען װאָס איז מיט אונדז אַזױ די שמחה, מיר
זאָלן זיך פּלוצים פאַרנעמען מיט שפּילן אָדער טאַנצן ? דאָך, איר מעגט
אײַך זאָגן װאָס איר ווילט, זײַנען מיר פאָרט מבינים, שאַרפע מבינים הן
אַף זינגען, הן אַף שפּילן, הן אַף אַלע אַנדערע זאַכן. צו אונדז אַז עס
קומט אַראָפּ אַ חזן, לויפן מיר אַף בילעטן אים הערן, און כלי-זמר אֵַף
אַ חתונה איז דאָך אָודאי כאַ אונדז אַ חיוב. הערן וי די ;קאַפּעליע?"
שפּילט אַ ,שטיקל? צו דער גילדענער יויך, געוויינלעך, נישט קיין פריו-
לעכס (אַ פריילעכס אַף שפּעטער) -- דערפאַר װעלן מיר אַװעקנעבן אַ
זאַק באָרשטש. דער עולם זיצט מיט גרויס דרך-ארץ, און די כלי-ומר
שפּילן אַן אומעטיקס, אַ , מאָרלאַנע? אַ וויינענדיקס. דאָס פידעלע וויינט,
/פאַרגײט זיך אַף דער גראָבער סטרונע, און די איבעריקע חברה האַלט
אים אונטער אויך גאַנץ טרויעריק. עס פאַלט אָן אַפן עולם א שטיקל
מרה-שחורה, און יעדער ווערט וי פאַרזאָרגט, אַפילו גאַנץ אָנגענעם, נאָר
פאַרזאָרגט ; יעדער פאַרטראַכט זיך, לאָזט אַראָפּ די נאָז און רײַבנדיק
מיטן פינגער אין טעלער, אָדער קנעטנדיק קײַקעלעך פון דער פרישער
חלה, פארטיפט זיך יעדער אין זײַנע געדאַנקען, אין זײַנע טרויעריקע
געדאַנקען, דען יעדער האָט זיך מסתמא זײַן זאָרג, און קיין צרות דאַרף
אַ ייד נישט גיין לײַען. און אַזױ ווערט צונויפגענאָסן דאָס אומעטיקע
שפּילן מיט די טרויעריקע מחשבות אינאיינעם, און יעדער קרעכץ פונעם
פידעלע ,טיאָך-טיאָך-טיאָך" רופט זיך אִפּ באַ די חתונה-לײַט אין האַרצן
און געפינט דאָרט אַ ווידער-קול. דאָס האַרץ בכלל, און דאָס ייִדישע
האַרץ בפרט, איז אַ פידעלע ; מע קוועטשט די סטרונעס און מע ציט פון
דעם אַרױס פאַרשיידענע, און צום מיינסטן טרויעריקע, וויינענדיקע לי-
דער... מע דאַרף נאָר האָבן דערצו א רעכטן מזיקאנט, א בריה, א
כלי-זמר, אַזאַ בריה, ווי סטעמפּעניו איז געווען.
אוי איז סטעמפּעניו געווען אַ בריה ! ער פלעגט אַ כאַפּ טאָן דאָס
ס ט ע 58 פ ע נ יו | 2601
פידעלע און אַ פיר טאָן מיטן סמיק, איין פיר טאָן, נישט מער, פלענט
דאָס שוין אָנהייבן באַ אים צו ריידן. אָבער וי אַזױ, מיינט איר, ריידן ?
טאַקע מיט ווערטער, מיט אַ צונג, װוי להבדיל, אַ לעבעדיקער מענטש.
ריידן, טענהן, זינגען מיט א געוויין אַפן ייִדישן שטייגער מיט אַ גואַל-
דערניש, מיט אַן אויסגעשריי פונעם טיפן האַרצן, פון דער נשמה. דעם
קאָפּ פלעגט סטעמפּעניו פאַרװאַרפן אָף א זײַט, די לאַנגע שװאַרצע
פּאַטלע האָר צעװואַרפן. אַה זײַנע בדייטע אַקסלען, די אויגן, די שווארצע
ברענענדיקע אויגן, פאַרריסן ארויף, און דאָס שיינע ליכטיקע פּנים פלעגט
באַ אים ווערן מיטאַמאָ? בלייך, ווי דער טויט ; אט נאָך איין מינוט --
אויס סטעמפּעניו! מע זעט נאָר וי א האַנט פליט אַרױף און אַראָפּ,
אַרױף און אַראָפּ, און עס הערן זיך פאַרשיידענע קולות, און עס גיסן זיך
אַלערלײ מיני געזאַנגען, און אַלץ אַזעלכע אומעטיקע, טרויעריקע, אַז
עס נעמט אָן באַם האַרצן, עס ציט באַ דער נשמה, עס נעמט אַרױס דאָס
געזונט. דער עולם גייט אויס מיט אַלע כחות. מע שטארבט, מע שטאַרבט
מיט אַלֶע אברים, דאָס האַרץ ווערט פול, צעװוייקט, און, עס שטעלן זיך
טרערן אין די אויגן, ייִדן זיפצן, ייִדן קרעכצן, יידן וויינען. און סטעמי
פּעניו? -- ווער סטעמפּעניו? װאָס סטעמפּעניו? פרענט אים בחרם,
װוּ ער איז אין דער װועלט ?4 ער טוט זיך זײַנס: ;טיאָך-טיאָך-טיאָך?
-- און גענוג ! און אַז ער הערט אויף צו שפּילן, טוט עס אַ שמיץ דאָס
פידעלע און נעמט זיך אָן באַם האַרצן; די אוינן ברענען אים דעמאָלט
וי צוויי הבדלות, און זײַן שיין פּנים שײַנט, װי די גאַנצע וועלט. דער
עולם כאַָפּט זיך אויף װווי פון אַ שלאָף, פון אַ טריעריקן נֹאָר אַ זיכן
שלאָף, און אַלע ייִדן הייבן אָן אַרױסצװזאָנן זייער התפעלות, אַלֶע אין
איין קול. מע אַכקעט, מע אָכקעט, מע לויבט, מע שמוצערט, מע ווונדערט
זיך, מע קאָן זיך נאָרנישט אָפּלױבן.
--- נננו, סטעמפּעניו! אִי, סטעמפפּעני!
און די װוײַבער ? פון די װוײַבער איז גאָר נישטאָ װאָס צו רעדן.
ס'איז אַ גרויסער ספק, אויב עס ווערט אין שול ערב יום-כפּור צו קנויט-
לעך לייגן פאַרנאָסן אַזופיל טרערן, ווים? טרערן עס פלעגט דאָ אויס-
געגאָסן ווערן בא סטעמפּעניוס ,שטיקלעך"; אֵף חורבן בית:המקדש
דאַרף מען אַזויפיל ניט ויינען, װוי די װוײַבער האָבן געוויינט בכשעת
סטעמפפּעניום שפּילן. |
--- לאָז מיך גאָט בענטשן אַז אַף מײַן קלענסטער טאָכטערס חתונה
2602 ש 5ום על יכ ם
זאָל איך קאָנען אַראָפּברענגען סטעמפּעניון, רבונו של עולם !
אַף אַזא אופן האָבן זיך געווינטשעװועט די װײַבער, אויסגעװוישט
זיך די פאַרשװאָלענע רויטע אוינן און אויסגעשנייצט זיך דאָס איבעריקע.
ביס? נאָז, און דענסטמאָל, בשעת ווינטשעווען, האָבן זייערע העלדזער
פּער? מיט די גילדענע אויערינגלעך. מיט די פינגערלעך, מיט די בראָשן,
גאָרג?ל-קייטן און מיט דער איבעריקער ייִדישער צירונג געשײַנט און גע-
בלישטשעט און געפינקלט מיט פײַער.
און ווער שמועסט די מיידלעך, די ,מאַמזעלן? -- די זײַנען גאָר
געבליבן שטיין צוגעקאָװעט צו זייערע ערטער, װוי די טאָקן, געקוקט אַף
סטעמפּעניון מיט זײַן פידעלע, נישט גערירט מיט קיין אבר, נישט גע-
פּינטלט מיט קיין אויג ; נאָר װוּ ניט װוּ, דאָרט ערגעץ אֵף יענער זײַט
קאָרסעט, קלאַפּט דאָס הערצל : טיק-טאַק-טיק, און עס כאַפּט זיך אַרױס
אָפטלעך פון דאָרט אַ פאַרבאַרגענער זיפץ...
11
סטעמפּעניו מיט זײַן ,,קאַפּטליע"
דעם רעש ואָס סטעמפּעניו האָט אָנגעמאַכט, קומענדיק ערנעץ אין
אַ שטעטל מיט זײַן קאַפּעליע (אָרקעסטער), און דאָס קאָכעניש, װאָס עס
האָט זיך בשעת מעשה געקאָכט, איז נאָרנישט צו באַשרײַבן.
-- שאַט, אָן שנײַדט זיך עפּעס אַ בויד פון הינטער די מילן מיט
פיר פערד ; דאָס זײַנען אַודאי די מחותנים, האַ ?
--- ניין, דאָס זײַנען די כלי-זמר. דאָס פאָרט סטעמפּעניו מיט זײַן
קאָמפּאַניע.
-- א? סטעמפּעניו? סטעמפּעניו איז שוין דאָ? אט דאָס װעט
עס זײַן אַ פדיילעכע חתונה באַ חיים-בנציון גלאָק, א מכה אים !
ייִדישע װוײַבלעך ווערן רויטלעך. די ייִדישע מיידלעך כאַפּן זיך צו
פאַרקעמען און פאַרפלעכטן די לאַנגע צעפּ. ייננלעך פֿאַרקאַטשען די
הייזלעך אַריבער די פּולקעס און מע לויפט מקב? פּנים זײַן סטעמפּענין.
און אפילו ייִדן, באַװײַבטע ייִדן, שוין מיט בערד, באַװײַזן אויך מיט אַ
שמייכעלע, אַז עס טוט זיי ווילד חנאה, װאָס סטעמפּעניו איז געקומען
פ טע מ 5 עג יו | 208
שפּילן די חתונה צו חיים-בנציון גלאָק; מחיכא תיתי, װאָס אַרט דאָס
זיי ? עס קאָסט זיי געלְט?
ביז די בויד פאָרט-צו צו דער אַכסניה ווערט דערװײַ? די גאַס פול
מיט מענטשן; יעדער איז נײַגעריק א קוק טאָן אַף סטעמפּעניון מיט
זײַן קאָמפּאַניע און שטעלט זיך אָפּ אַף אַ רגעלע.
--- זעט נאָר, װוי מע שפּאַרט זיך ! -- שרײײַט יעדער באַזונדער, און
שפּאַרט זיך אַרױס צום אויבן-אָן, װוי דער שטיינער אין באַ ייִדן. -- זע
נאָר זע, װוי ער אַרבעט מיט די עלנבויגנס און װויל דוקא זײַן דער
ערשטער ! װאָס האָט איר דאָ נישט געוזען ? כלי-ומר וי אַלע כלי-זמר !
אַזױ טענהט איטלעכער פאַר זיך און שטופּט זיך אַרױס צוֹ דער
בויד פון וועלכער די חברה כלי-זמר הייבן זיך אָן אַרויסצורוקן איינציק-
וײַו.
פריער פון אַלע קריכט אַרױס רב יאָק? קאָנטרבאַס (װאָס שפּילט
אַפן קאָנטרבאַס), אַ בייזער ייד מיט א צעפּלעצטער נאָז און מיט שטיק-
לעך װאָט אין די אויערן. נאָך אים רוקט זיך רב לייביש מיטן קלאַרנעט,
אַ שלעפעריק ייִד? מיט אַ פּאָר גראָבע ליפן. שפּעטער באַװײַזט זיך בײַקל
האָרבעטש, דער געוויסער כײַק? בדחן מיטן האָרב. שפּעטער --- אַ שוואר-
צער קאָלטענעװאַטער ייִד, שרעקלעך באַװאַקסן, כמעט וי אַ וילדער
מענטש פון די מדבריות, מיט אַזעלכע לאַנגע ברעמען, אַז עס פאַלט אָן
אַ פַּחד. דאָס איז רב שניאור-מאיר דער אונטערהאָלטער (סעקונדע). נאָך
אים שפּרינגען אַרױס א צויי-דריי יונגען, משונהווילדע פאַרועענישן
מיט פאַרשװאָלענע באַקן, אונטערגעשלאָגענע אויגן, מיט שרעקלעכע ציין,
וי די לאָפּעטעס. דאָס זײַנען חברה פערןיינגלעך, װאָס אַרבעטן נאָך
דערװײַל אומזיסט, און שפּעטער, מיט דער צײַט, קאָן פון זיי אַרױיס
לײיטישע כלי-זמר, און נאָר צו לעצט קאַטשעט זיך אַרױס מיט קרומע
אויסגעבויגענע פיסלעך דער געלער מעכטשי פּײַקלער מיט אַ באַראַבאַן,
װאָס איז גרעסער פון מעכטשין א ווומא. באַ מעכטשין הייבט זיך אָן
אויסצושיטן אַ בערדל, אַ געל בערד?, נאָר אַף איין זײַט פּנים, אין דער
רעכטער זײַט, און די אַנדערע זײַט, די לינקע זײַט פּנים, איז נאַקעט,
הוי? װי אַ סטעפּ, ער, מעכטשי פּײַקלער, מוזט איר וויסן זײַן, האָט
חתונה געהאַָט צו דרײַסיק יאָר און האָט נענומען, וי מע שמעסט,
אַ װײַב אַן אַנדרוגינוס... וװוײַסעזחברהניקעס שװוויגן נישט מסתמא, אַן
סטעמפּעניו קומט אָן מיט זײַן קאַפּעליע. יעדער מאָל פאַרננבעט זיך א
204 | ש 5ֿום ע5יכ ם
חדר-יינגל און טוט אַ זעץ אין באַראַבאַן, אָדער אַ צִי די גראָבע סטרונע
פונעם קאָנטרבאָס. דער חברח-מאן באַקומט אַ שנײַד אין האַלדז און נאַקן
פון רב יאָק? קאַנטרבאַס דעם בייזן. און די גאַס הייבט אָן ביסלעכװײַז
צו רודערן און צו קאָכן, דען דער חתן איז שוין אויך אַרײַנגעפאָרן אין
שטאָט אַרײַן מיט אַ האַלבער סאה בחורים, ואָס זײַנען אַרױסגעפאָרן
אַקענן דעם חתן ביז צו יענער זײַט מילן -- והעיר יאַמפּעלי, און דאָס
שטעטל יאַמפּעלי, צהלה ושמחה, -- קליננט און פרייט זיך נאָר אֵף אַן
אַנדער אופן...
אַזױ איז אין יאַמפּעלי, אַזױ איז אין סטריסטש, אַזױ אין אין אַלֶע
שטעטלעך, וועלכע האָבן אַ זכיה אַראָפּצוברענגען סטעמפּענין אֵַף אַ
חתונה, און אַזױ איז אויך דאָ, אין מאַזעפּעווקע, װווּ סטעמפּעניו האָט זיך
באַזעצט אַף תמיד, הכל?, עס קאָבט מיט סטעמפּעניון די נאַנצע וועלט!
111
סטעמפעניום הכנות
װאָס איז אין מאַזעפּעווקע אַזױ גרויס די שמחה ?
רב חיים-בנציון גלָאֶק מאַכט התונה די קלענערע טאָכטער, די מי-
זינקע רבקהלע, --- נו, פאַרװאָס זשע זאָל מען זיך נישט משמח זײַן מיט
אים ? עס איז כדאי צו זײַן אַה אַזאַ חתונה ; פאָרט, וי זאָגט מען,
אַ נגיד אין שטעטל, אַלע וועלן זײַן אַף דער חתונה: ווער פאַר גוט-
פריינטשאַפט, ווער פאַר קנאה, ווער פון יוצא וועגן, און ווער צו באַװײַזן
| דעם װוײַבס פּערל, די אויערינגלעך, אָדער די נײַע גאָרגל-קייט, װאָס ער
האָט געבראַכט דעם װײַב פונעם יריד, און נאָך מער -- צוליב סטעמ-
פּעניון. הכלל, אַלע זײַנען דאָ אַף דער חתונה! גאַנץ מאַזעפּעװקע פרייט
זיך באַ חיים-בנציון גלאָק אה רבקהלעס חתונה! און ער שמועסט
אײַזיקדנפתלי מיטן װײַב און מיט די קינדער אַודאי, דען אײַזיקינפתלי
איז חיים-בנציון גלאָקס אַ שותף אין קלייט, אַ שותף אין דער מיל, און
דערצו אַ שטיק? קרוב אויך, סע הייסט, אײַזיקינפתליס װװײַב קער זיך
אָן אַ שטיק? אייגענע מיט דער מחותנתטע, עפּעס אַ שטיק? שני שבשלישי
פון דער מאַמעס צד, |
8 ט ע ט פע נ יו 205
דעריכער דרייט זיך אַרום אײַזיקדנפתליס װײַב, דװאָסי-מלכה, אויס-
געשלייערט, וי אַן אמתע מחותנתטע. זי דרייט זיך אַרום און טוט גאָר-
נישט, נאָר זי מאַכט מיט די הענט און שרײַט און פּילדערט. גלײַך וי
זי טוט עפּעס, און דװאָסי-מלכחס שנור, רהלע די שיינע, שטייט לעבן
דער בלח אויסגעצוויק?ט, װי אַ בת-מלכה, און אירע גרויסע בלויע אויגן
שײַנען, וי צוויי גרויסע בריליאַנטן, און אירע רויטע בעקלעך שפּילן איר,
וי צוויי בליענדיקן רויזן. מיט איין האַנט האַלט זי דער כלהס צעלאָזטע
האָר, װאָס די װוײַבער האָבן איר צעפלאָכטן פאַרן ?באַדעקנס" מיט גרוים
געוויין, און מיט דער אַנדערער האַנט גלעט זי זיך איר װײַסן האַלדז,
גאָרגישט צו באַמערקן, װוי אַ פּאַר שװאַרצע ברענענדיקע אױגן קוקן אַף
איר די נאנצע צײַט גלײַך אָן אַן אויפהער... די סאַוווערס מים די
סאַרווערקעם לויפן אַרום, וי די פאַרסמטע מײַז. די מחותנים ליאַרעמען :
,אוי, גװאַלד! שוין צײַט צו באַדעקן די כלה! ביז װאַנען איז דער
שיעור צו מוטשען די קינדער, װאָס פאַסטן נעכעך אַזאַ זומער-טאָג ??
אַלע שרייען ,שוין צײַט ! שוין צײַט !7" -- נאָר טאָן טוט מען גאַרנישט,
אייזיקינפתלי דרייט זיך אַרום מיט אַ סאַמעטן קאַשקעטל, די הענט פאַר-
לייגט אַרונטער, וי א מניר, און דװאָסי-מלכה פּילדערט אַף קולי-קולות,
די איבעריקע מחותנים פון ביידע צדדים לויפן איינער איבערן אַנדערן
מיט די הענט אף-צודפריער, גלײַך וי זיי װאָלטן עפּעס געװאָלט טאָן.
אַזעלכעס, נאָר מע גיט זיי קיין אַרבעט ניט.
--- נו, פאַרװאָס טוט מען שוין עפּעס נישט ? -- פרעגט התנס צד.
--- פאַרװאָס הייבט מען שוין עפּעס נישט אָן צו טאָן 3 --- ענטפערט
כלהס צד,
-- האָסטו געזען, מע זאָל האַלטן אַזױ לאַנג הונגעריקע קינדער?
--- שרייט חתנס צד,
--- האָסטו געהערט, מע זאָל אַזױ לאַנג האַלטן הונגעריקע קינדער ?
--- שרייט כלהס צד,
-- וואָס לויפט מען אֵרוֹם הין און צוריק ?
--- װאָס איז פאַר אַ לויפן, װאָס מע לויפט ?
-- אַלֶע לויפן, אַלֶע פּילדערן און מע שטייט אֵף איין אֶרט, --
שיינע פּאַראַדקעס !
--- אבי מע לויפט און מע פּילדערט -- און טאָן װוי? קיינער פון
ראַנען אַהין. | |
200 ש פכֿום ע5יכ ם
--- טאָמער װאָלט שוין גענוג געווען צו ריידן ? שוין צײַט עפּעס
טאָן ! עס מוז דאָך אַמאָל? האָבן אַן עק ! |
-- גו, גענוג שוין ריידן! לאָז מען שוין אֶנהייבן טאָן! אַן עס
זאָל דאָס האָבן ! ה;
--- ווו זײַנען די כלי-זמר ? -- פרעגט חתנס צד.
-- די כלידזמר ווו זײַנען 4 --- ענטפערט כלהס צד,
און די כלי-זמר זײַנען זיך פאַרנומען מיט זייער אַרבעט : מע שמירט
די סמיטשקעס, מע שטעלטיאָן די כלים. רב יאָקל באָס טראָגט אַ יינגל
פאַר אַן אוער און טיילט אים איין שטילערהייט;: ,הער, ממזר, איך
װעל דיר װוײַון װיַאַזױ צו ציִען סטרונעס !?" מעכטשי פּײַקלער קראַצט
זיך דאָס באַװאַקסענע האַלבע פּנים, נישט קוקנדיק אף קיינעם. רב בײַקל
בדחן רעדט מיט אַ באַקאַנטן מלמד, נעמט באַ אים אַ שמעק טאַבאַק מיט
צוויי פינגער און שיט ווערטלעך, וי פון זאַק. און די איבעריקע כלי-זמר,
די פאַרשװאָלענע יונגען מיט די גרויסע ציין וי די לאָפּעטעס, שטייען
אַרום סטעמפּעניון און שמועסן זיך מיט אים אויס אֵף זייער לשון וועגן
אַ וויכטיקן ענין.
--- ווער איז אָט די דאָזיקע שעכטע 1), װאָס שטייט נעבן דער
סמיסאַנקע 2) -- פרעגט סטעמפּעניו אַף כלי-זמר-לשון, אָנװוײַזנדיק מיט
די אויגן אַה רחלע דער שיינער. -- גיי נאָר, ירחמיאל?, --- זאָגט ער צו
איינעם פון די געשװאָלענע כלי-זמר-יונגען, -- גיי נאָר און פּראָבע-
אויס 3) מהטאַם 4), אָבער כירקע 8), ירחמיאל, כידקע!
ירחמיאל קומט גיך צוריק מיט אַ קלאָרער תשובה :
--- דאָס איז נישט קיין שעכט? 6), דאָס איז שוין אַ יאַלדאָווקע 1).
דאָס אין אײַזיקינפתליס שנור, פון סקווירע איז זי, און אָט דאָס איז
איר יאָלד 8) --- זעט איר ? אָט דרייט ער זיך אַרום מיט אַ סאמעטענער
קאַטערוכע 9), |
--- די כפּרה זאָלסטו ווערן, ירחמיאל! -- זאָגט סטעמפּעניו גאַנץ
אויפגעלייגט. --- אַזױ גיך ביסטו געװואָר געװאָרן ? ע, זי איז דאָך טאַקע
41 שעכטע -- נקבה. 2) סמיסאַנקע -- כלה. 2) פּראָבעיאויס -- וער געװאָר.
4) מהטאם -- וװער אין זי. 8) כידקע -- געשװינט. 6) שעכטל -- מיירל.
7) יאַלדאָװוקע -- װײַבל. 8) יאֶלד -- מאַן. 9) קאַטערוכע -- היטפ.
ס ט ע 8 פ ע נ יו 207
גאָר אַ קליווע 10) יאָלדאָװקע! זע נאָר, זע, וי זי מאַטרעט 11) מיט
די זיקערס 12 !
--- אויב איר ווילט -- פרעגט ירחמיא? דער פאַרשװאָלענער בא
סטעמפּעניון --- אויב איר ווילט, װעל איך גיין מיט איר טירן 13). ..
--- ליג אין דער ערד! -- ענטפערט אים סטעמפּעניו. -- מע בעט
דיך נישט פאַר קיין שילאַטן-שמש. איך װעל אַליין טירן מיט צ
זעניכע 14).
--- אַנו, װאַרף נאָר אַרױס פון דער פידל אַ פּאָר שװאַרצע אויגן!
--- רופט זיך אָן שניאור-מאיר אֵף זײַן לשון. -- שלעפּ נאָר אַרױס פון
דער פידל ייִדישע קישקעם!...
סטעמפּעניו נעמט זיך צום פידעלע, טוט אַ ווונק צו דער חברה, און
מע נעמט זיך אָנשטעלן די כלים,
ש1
סטעמפּעניוט פידעלע
בקיצור, גאָט האָט געהאָלפן, און סטעמפעניו האָט זיך גענומען
באַזעצן די כלה,
אך, איך פיל, אַן מײַן פעדער איז שװאך צו באַשרײַבן, וװיאַזױ
סטעמפּעניו האָט באַזעצט אַ כלה! דאָס אין נישט געווען גלאַט אַזי
געשפּילט, גערימפּלט ; דאָס איז געווען אַ מין ?עבודה", אַ גאָטס דינסט
מיט עפּעס זייער אַ הויכן נעפיל מיט עפּעס זייער אַן איידעלן גײַסט!
סטעמפּעניו האָט זיך אַוועקנגעשטעלט אַקעגן דער כלה און האָט איר גע"
האַלטן אַ דרשה אַפן פידל, אַ שיינע אַ לאַנגע דרשה, אַ רירנדיקע דרשה,
איבער דעם פריי און גליקלעך לעבן פון דער כלה ביז אַהער, פון איר
מײידל-שטאַנד, און איבער דעם פינצטערן ביטערן לעבן, װאָס דערווארט
זי אַף שפּעטער, שפּעטער; -- אויס מייד?! איבערגעדעקט דעם קאָפּ,
פאַרשטעלט די. שיינע לאַנגע האָר אֵף אייביק... נישטאָ די פריילעכב-
0 קליווע -- שיינע. 11) מאַטועט -- קוקט. 12) ויקרעס -- אויגן. 18) טירן
--- שמועסן. 14) מיט צוועניכע -- מיט דער דאָויקער.
008 ש 5ום ע 5 יכ ם
קייט ! זײַ געזונט, יוגנט. אָט װערסטו אַ ייִדינע!... עפּעס זייער נישט
פריילעך, נאָט זאָל נישט שטראָפן פאַר די רייד!.,
אָט אַזעלכע ווערטער הערן זיך כמעט אַרױס פון סטעמפּעניוס פי-
דעלע, אַלֶע װײַבער פאַרשטייען גוט דעם פּשט פון דער דאָזיקער שטומער
דרשה, אַלע װוײַבער פילן עס ; זיי פילן דאָס, און וויינען דערויף מיט
ביטערע טרערן. / 0
-- וי לאַנג בין א יך אַזױ געזעסן -- קלערט זיך אַ יונג װײַבפ,
שלינגענדיק די טרערן --- וי לאַנג בין א יך אַזױ געזעסן מיט צעלאָזטע
צעפלאָכטענע צעפּ און האָב נאָר געמיינט, אַז מלאכים שפּילן זיך גאָר
מיט מיר, אַז איך בין איינע אַ נליקלעכע ? צום סוֹף... אַך, צום
סוף!...
--- באַשער איר, גאָט, -- טוט בעטן אַן אַלטע ייִדענע, א מוטער פון
דערװואַקסענע טעכטער -- באַשער איר, נאָט, מײַן עלטערער טאַכטער
איר זיווג אין גיכן, נאָר מיט מער מזל װי מיר, נאָר מיט אַ שענערער
דאָליע וי איך האָב באַ מײַן מאַן, גאָט זאָל מיך נישט שטראָפן פאַר די
רייר!... |
אָט אין אַזעלכע מחשבות פאַלן אַרײַן די װײַבער, און סטעמפּעניו
טוט זיך זײַנס;: ער אַרבעט מיט אַלע כלים, און דאָס פידעלע רעדט,
דאָס שפּילט סטעמפּעניו אַ ויינענדיקס, און די קאַפּעליע האַלט אים
אונטער. עס ווערט שטיל, אוים ליאַרם, אויס געפּילדער, אַלֶע, אַלֶע ווילן
הערן סטעמפּעניון. ייִַדן ווערן פאַרטראַכט, װוײַבער וערן אַנשויגן,
ייִנגלעך, מיידלעך קלעטערן אַרױף אַף בענק און אַף טישן --- יעדער וויל
הערן סטעמפּענין.
-- ששאַ ! שטילער! עולם, לאָז זײַן שטיל!! |
און סטעמפּעניו צעגיסט זיך אַפן פידעלע און צענייט זיך, וי אַ
װאקס: טיאָך-טיאָך-טיאָך -- מער הערט מען נישט; א האַנט פליט
אויף און אָפּ --- מער זעט מען נישט. און עס הערן זיך אַלערלײ קולות,
און עס ניסן זיך פאַרשיידענע מיני געזאַנגען, און אַלְץ אומעטיקע,
טרויעריקע, אַז עס נעמט אָן באַם האַרצן, עס ציט די נשמח, עס נעמט
אַרױס דאָס חיות. דער עולם גייט אויס מיט אַלע כחות, דער עולם
שטאַרבט מיט אַלֶע אברים. דאָס האַרץ ווערט עפּעס אַזױ פול, אַזױ צע-
װוייקט, און עס שטעלן זיך טרערן אין די אויגן. ייִדן זיפצן, ייִדן קרעכצן,
ייִדן וויינען... און סטעמפּעני ? --- ווער סטעמפּעני ? װאָס סטעמ-
ס ט ע מ פ ע גנ י || - 2609
פּעניו? מע זעט אים גאָרנישט, מע זעט נישט קיין סטעמפּעני, מע זעט
נישט קיין פידעלע; מען הערט נאָר זיסע קולות, געטלעכע געואַנגען,
װאָס פילן אָן די גאַנצע שטוב,., און רחלע די שיינע װאָס האָט נאָך
ביז איצט נישט געהערט קיינמאָל סטעמפעניום שפּילן, רהלע, ואס האָט
געהערט, אַז ס'איז דאָ אַ סטעמפּעניו, נאָר זי האָט נאָך נישט געהערט.
אַזאַ מין שפּילן, שטייט און הערט זיך צו צו די כשופדיקע געזאַננען, צו
די זעלטענע קולות -- און פאַרשטייט נישט װאָס דאָס אי ? עפּעס ציט
דאָס איר דאָס האַרץ, עפּעס גלעט דאָס זי בא דער נשמה, נאָר װואָס דאָס
איז --- פאַרשטײט זי נישט. זי הייכט אויף די אויגן, אהין, פון װאַנען
עס גיסן זיך די זיסע קולות, און דערזעט א פּאֶר ווונדערשיינע שואַרצע
אויגן, פײַערדיקע אויגן, װאָס קוקן גלײַך אֶף איר, און נעמען זי דורך, וי
שפּיזן, װוי שאַרפע שפּיזן. די ווונדערשיינע שװאַרצע פײַערדיקע אויגן
קוקן אַה איר און ווינקען צו איר און ריידן מיט איר, דחלע וויל אראַָפּלאָזן
אירע אויגן אַראָפּ --- און קאָן נישט,
;אט דאָס אין סטעמפּעני ?2"
אַזױ קלערט זיך רחלע די שיינע, ווען דאָס , באַזעצן" האָט זיך שוין
געענדיקט און די מחותנים הייבן אָן צו טראַכטן מכח פירן צו דער חופּה.
-- ווו זײַנען ערגעץ די ליכט 3 -- פרעגט חתנס צד.
--- די ליכט װוג זײַנען 4 -- ענטפערט כלחס צד,
און אַזױ ווערט ווידער דער אייגענער געפּילדער, ואָס פריער. אַלֶע
לויפן און מע ווייסט נישט װווחין. מע קוועטשט זיך, מע שטופּט זיך, מע
טרעט אָן אַף מאַזאָלעס, מע צערײַסט קליידלעך, מע שוויצט, מע זידלט
די סאַרווערס מיט די שמשים, און זיי זידלען צוריק די מחותנים, און די.
מחותנים אַמפּערן זיך צווישן זיך --- עס איז, ברוך חשם, נאנץ לעבעדיק !
אין דער מהומה, וװאָס עס ווערט בשעת מע גייט צוריק פון דער
חופּה, כאַפּט זיך סטעמפּעניו אַרוױיס פון דער קאַפּעליע, און אָט אין ער
שוין אױיסגעװאַקסן צווישן די וויַבער, אָט דאָ, לעבן אײַזיק-ינפתליס שנור,
רחלע דער שיינער. ער װאַרפט זיך איבער מיט איר מיט אַ פּאָר ווערטער,
צושמייכלענדיק און קרייזלענדיק זיך זײַנע שיינע לאַנגע האָר. רחלע ווערט
רויטלעך, לאָזט אַראָפּ די אויגן אַה דער ערד און ענטפערט אים דאָס
צענטע װאָרט. עס פּאַסט נישט עפּעס זיך שטעלן פּלוצים אויסשמועמן
מיט אַ כלי-זמר, און נאָך פֿאַר אַזא עולם !..,
210 שלום עליבם
שי
דאָס ערשטע באַגענעניש פון סטעמפעניון מיט רחלען
דערציילן דערציילט מען פון סטעמפּעניון פי? פאַרשיידענע מעשיות,
מע דערציילט פון אים, אַז ער קען זיך מיט אַלע מכשטים און מיט אַלע
,גנוטע לײַט?, אַז קוים וויל ער אָפּריידן אַ כלה פון אַ חתן --- קאָן ער,
אַז ער קען אַזאַ מין .שפּרוך", אַז ער דאַרף נאָר אַ קוק טאָן, אַ רעכטן קוק
טאָן אַף אַ מיידל, --- איז זי שוין אָפּנעקאָכט, --- מע זאָל נאָר באַהיט ווערן !
אַ סך מאַמעס ווייסן פון דעם סוד און היטן דעריבער זייערע קינדער, די
כלהס, אַז ווען זיי ריירן מיט סטעמפּעניון, שטייט באַ דער זײַט אַן על-
טערע שוועסטער, אַ מומע, אַ שוועגערן, אָדער אַזױ אַ װוײַב?, װאָס האָט.
אַ מאַן... אמת דאָס איז פאַר אונדזער העלד נישט אַזאַ שיינער קאָמ-
פּלימענט, נאָר װאָס מאַכט דאָס אויס? װאָס קער זיך אָן שלום צו
מחלוקת ? דערפון ווערט סטעמפּעניוס נאָמען חלילה נישט קלענער. אַלע
ווייסן, אַז סטעמפּעניו איז אַ גוטער ,ימח-שמוניק", --- נו, בכן איז װאָס ?
קיין שידוך טוט מען דאָך נישט מיט אים, כ'לעבן, און סטעמפּעניו בלייבט
סטעמפּעניו.
געבענטשט זײַט איר, ייִדישע װוײַבלעך, װאָס האָבן מענער, און גע-
-בענטשט זאָלן זײַן די מאַנסבילן, װאָס האָבן אײַיך געשענקט אַזאַ טײַערע
מתנה -- פרייהייט --- און וויי איז צו די מיידלעך נעבעך, װאָס זײַנען
געבונדן און געפּענטעט, געחיט און אָפּנעהיט, ביז מע דעקט צו דעם קאָפּ
--- און ערשט דאַן ווערן די סיידלעך אויך ווייבלעך, אויפנעבונדענע,
פֿרײַע, גליקלעכע װײַבלעך... |
רחלע, אַלס װײַבל, האָט שוין נישט געהאַט װאָס צו אַנטלױיפן פון
סטעמפּעניון, ווען ער איז צוגעגאַנגען צו איר מיטן פיד? אונטער דער
האַנט און מיט אַ שמייכעלע אֵַף די ליפּן, --- װאָס האָט זי מורא ? פאַר
וועמען דאַרף זי זיך באַהאַלטן? דער שװער, רב אײַזיק-נפתלי, איז
פאַרטראָגן מיט דער חתונה: ער גייט זיך אַרום מאַרלײנט די הענט
אַרונטער און גיט אַכטונג אַף די סאַרװערס, אַז זיי זאָלן זיך רירן גיכער,
און די שוויגער, דװאָסי-מלכה, איז דאָך אַזױ פאַרפּאָרעט, אַז מע זאָל באַ
איר אַראָפּנעמען דעם שלייער פונעם קאָפּ, װאָלט זי אויך נישט געפילט,
פאַרבײַלויפנדיק, האָט זיך דװאָסי-מלכה אַפילו יאָ אָפּנעשטעלט אַ קוק
פ ט ע ט פ עג יו 271
טאָן, װאָס טוט דאָ עפעס סטעמפענין לעבן איר שנור ? נאָר זי האָט זיך
באַלד באַקלערט ; קווייס איך װאָס, נאַרישקייטן, זייערע זאַכן, נאַט אײַך
א גראָשן !?,,.. און איז אַװעקנעלאָפן װײַטער קאָמאַנדעװען מיט די
סאַרווערקעס, זיי זאָלן טאָן גיכער. רב אײַויקינפתלי מיט דװאָסי-מלכהן
האָבן געקאַמאַנדעװעט אויסגעצייכנט. די סאַרווערס מיט די סאַרווערקעס
זײַנען אַרומגעפלױנן, װוי די משונעים, די מחותנים פון ביידע צדדים
האָבן געפּילדערט, וי דער שטיינער איז, דער עולם האָט זיך געװאַשן
און האָט אָנגעהויבן צו פאַרכאַפּן ערטער אַף די לאַנגע בענק אַרום די
לאַנגע טישן, אָף וועלכע עס זײַנען דערװײַל געלענן אָנגעגריים פרישע
בולקעס אַ ואַנצע שורה, --- פּלוצים אין געװאָרן אַ גװאַלד;: עס אין
אױיסגעגאַננען װאַסער פון דער דייושקע !
-- ווֹנּ קריגט מען ערגעץ וואַסער? -- האָט געפרעגט חתנס צד,
-- װאַסער װוּ נעמט מען ? -- האָט געענטפערט כלהס צד.
-- וואַסער ! -- האָט געשריגן דואָסיימלכה, שוין אביס? הייזע-
ריקלעך,
--- װאַסער, װאַסער ! -- האָט איר אונטערגעהאָלפן שרײַען אײַזיק-
נפתלי, פאַרקאַטשעט די פּאָלֶעס און געמיינט, אַז ער טוט עפּעס,
אין דער דאָזיקער נײַער מחומה האָט סטעמפּעניו געהאָט די געלענגנ-
הייט צו שמועסן נאָך אַביסל מיט רחלען, װאָס איז געווען ערנסט און
עפּעס וי פאַרטראַכט, אירע שיינע בלויע אוינן האָבן געקוקט װײַטיװײַט.
נישט אַָף סטעמפּעניון, און אירע אויערן האָבן אויסגעהערט פון אים
אַ נאַנץ לאַנגן שמועס,
און ריידן האָט סטעמפּעניו געקאַנט. ער האָט גערעדט גוט, דער
כל-בוניק ! מיט די רייד האָט ער אַדומגענומען אַרום און אַרום, וי
אַ גוטער מזיק, געקוקט גלײַך אין די אויגן ארײן... ואָס זאָג איך ?
אין האַרצן אַרײַן, טיף-טיף אין האַרצן אריַן,
סטעמפּעניו האָט גערעדט, און רחלע האָט געהערט, אוֹן דער רעש
פון די חתונח-לײַם איז געווען אַזױ גרויס, אוז מע האָט נישט געקאַנט
הערן זייער שמועס, אַ חוץ די לעצטע עטלעכע ווערטער:
--- אָט דאָס איז איער סמשהימענד??+ -- האָט זי סטעמפּעניו א
פרעג נעטאָן, אָנגעוויזן מיט די אוינן אֶף א ינגנמאַנטשיק, װאָס האָט
געהאַלטן אַ לאַץ פון אַ יידישער קאַפּאַטע און האָט געטענחט צו יענעמס
לאַץ מיט אַלֶע חושים, מיט אַלע אברים,
979 | | ש לום ע ליב ם
-- דאָס איז ער.... -- האָט איר רחלע געענטפערט און איז אָפּגע-
טראָטן אַף אַ זײַט, וי באַלײידיקט,
רחלע האָט זיך געפונען באַלײידיקט און האָט שוין מער נישט געקוקט
אַפילן אין יענעם ווינקל, װוּ די כלי-זמר זײַנען געזעסן. סטעמפּעניו האָט
נאָכדעם לאַנג אַרומגעפּאַדקעװעט אַרום איר, -- נאָר עס האָט אים נאָר"
נישט געהאָלפן. מע קאָן בפירוש זאָנן, אַז ער איז איר נמאס געװאָרן,
נמאס ומאוס, אָט דער סטעמפּעניו מיט זײַן עזותדיקן קוק און מיט זײַנע
אַלע גענג... ,פע, ס'איז א חרפּה, אַ בושה, אַז אַ ייִדישע טאָכטער זאָל
גאָר שטיין אין זײַנע דל"ת אמות"...
אַזױ קלערט זיך רחלע, צוגייענדיק צוריק צו דער כלח, און איז שוין
פאַרטיק צו פאַרגעסן, אַז ס'איז דאָ אַ סטעמפּעני אַף דער וועלט. נאָר
--- שא ! װאָס איז דאָרט פאַר אַ גערודער פּלוצים ? סטעמפּעניו שפּילט
שוין ווידער אַ וויינענדיקס, און די קאַפּעליע האַלט אים אונטער; אויס
ליאַרעם, אויס געפּילדער ! ייִדן ווערן פאַרטראַכט, װײַבער ווערן אַנ-
שווינן, ייִנגלעך, מיירלעך קלעטערן אַרױף אַף די בענק און אַף די טישן
-- אַלַע ווילן הערן סטעמפעניון. אײַזיק-נפתלי האַלט דעם קאָפּ אַף אַ
זײַט און הערט זיך אײַן, װי א גנוטער מבין. דװאָסי-מלכה, וי זי איז
געשטאַנען מיטן זײַדן טיכ?ל פאַרבונדן אַרונטער, מיט אַ טעלער אין דער
האַנט, אַזױ איז זי געבליבן שטיין אין דער פּאָזע. און אַפילו די סאַרווערס
מיט די פאַרקאַטשעטע פּאָלעס און די סאַרװערנס מיט די אונטערנע-
שטעקטע קליידלעך זײַנען אויך געבליבן, װי פאַרגליווערט, אַף זייערע
ערטער אינמיטן שטוב. און סטעמפּעניו האָט זיך צעגאָסן אַפן פידעלע
מיט אַזעלכע טרויעריקע אומעטיקע געזאַנגען, אַז דער עולם איז געבליבן
אָן אָטעם, נעשטאָרבענע, טאַקע פּשוט געשטאָרבענע, טויטע מענטשן!...
דאָס האַרץ ווערט פול?, צעווייקט, און עס שטעלן זיך טרערן אין די אויגן.
יידן זיפצן, ייִדן קרעכצן, יידן וויינען... און סטעמפּעניו'? -- וװער
סטעמפּעניו ? װאָס סטעמפּעניו? מע זעט אים גאָרנישט, מע זעט נישט
קיין סטעמפּעניו, מען זעט ניט קיין פידעלע; מע הערט די זיסע קולות,
געטלעכע געזאַנגען, װאָס פילן אָן די שטוב. , . און רחלע די שיינע, װאָס
האָט נאָך ביז הוינט נישט געהערט סטעמפּעניוס שפּילן, שטייט און הערט
זיך צו צו די כשופדיקע געזאַנגען, צו די זעלטענע קולות -- און פאַר-
שטייט נישט, װאָס דאָסק אי ? עפּעס ציט איר אָס האַרץ, עפּעם גלעט
דאָס זי, נאָר װאָס דאָס איז --- פאַרשטײט זי נישט. זי הייבט אויף די
ס ט ע ט פ ע נ יו | 978
אויגן און קוקט אַהין, פון װאַנען עס גיסן זיך די ווגנדערלעכע מעלאָדיען,
און דערזעט אַ פּאָר ווונדערשיינע שװאַרצע אויגן, װאָס קוקן גלײַך אַף
איר, גלײַך אַף איר, װאָס נעמען זי דורך, וי צוויי שאַרפע שפּיזן { די װווּנ-
דערשיינע שוואַרצע פֿײַערדיקע אוינן קוקן אַף איר און ווינקען צו איר
און ריידן מיט איר. . . רחלע לאָזט אַראָפּ דעם קאָפּ און זעט די װוּנדער-
שיינע שווארצע טײַערדיקע אויגן, רחלע קוקט אֵַף אַלֶע זײַטן -- און זעט
אַלץ אָט אַ יענע ווונדערשיינע שװאַרצע פײַערדיקע אויגן...
זט
נאָך דער ;חופּה"ויטטשערף"
די ,חופּה-וועטשערע" האָט זיך שוין לאַנג געענדיקט. עס אין שוין
נאָך אַלע ,װויװואָטן", נאָך דעם .דרשח-געשאַנק", נאָך דעם ;כשר-טאַניץ"
--- דער עולם הוליעט, יעדער דיננט אַ טאַנץ, מע כאַפּט אַ פריילעכס;
רב יאָנטל דער שוחט גייט אַ ,קאַזאַק??, און אַקעגן אים צעלאָזט זיך
מיט גרויס קוראַזש די מחותנתטע אַלֵיין מיט איר גראָבן בויך, מחילה,
און דער גאַנצער עולם פּליעטקעט אונטער רב יאָנטלען, װאָס זעט ואָר-
נישט, אַז ער טאַנצט מיט אַ נקבח און מאַכט ,פּריסיאַדקעס", וי אַ כוואט,
און אַקעגן אים העצקעט זיך די מחותנתטע מיט די הענט פבאָדבאָקאָם"
און שמייכלט צו רב יאַנטלען מיט א ברייטן שמייכ? איבערן גאַנצן
ברייטן פּנים, װוי די לבנה אין האַלבן חודש,.. שפּעטער וװוערט נאָך
פריילעכער. מע טאַנצט שוין, מחילה, אין איינע תחתונים. אײַזיק-נפתלי
שטייט שוין אָן אַ קאַפּאָטע, מיט די ברייטע װוײַסע אַרבל. מע האָט אים
לאַנג געשלאָגן, בי! ער האָט מסכים געווען אויסצוטאָן די קאַפּאָטע, און
אַפן קאָפּ האָט אים עסיצער אָננערוקט אַ קאַפּעליוש ביז דער נאָן --
און אַלע לאַכן פון אים מיט פֿאַרשכורטע אויגן, אַפילו זײַן אייגענער זון
משה-מענד? (רחלעס מאַן) שלעפּט אויך דעם טמאַטן פאַר איין אַרב? תאין
קאָן אַרײַן".
--- פּולקעס, פּולקעס ! --- שרײַט משה-מענד?, שפּריננט ביז דער
סטעליע,
די כלייזמר שפּילן שוין אַליין, אָן סטעפפּענין. צװישן דער רדא"
274 ש לום ע 9 יב ם
זיקער חברה איז געװאָרן גאָר הפקר. דאָס גאַנצע רעדל פירט איינער
פון די געשװאָלענע יונגען מיט די גרויסע ציין. דער שוואַרצער קאָלטע-
נעװאַטער רב שניאור-מאיר דער אונטערהאַלטער (סעקונדע) דרעמלט, רב
יאָקל קאָנטובאַס שלאָפט. נאָר יונגװאַרג אַרבעטן אַה אַלֶע כלים, און מער
פון אַלע האָרעװעט נעבעך מעכטשי פּײַקלער: ער קאָכט אַפן פּױק, וי
אַ נזלן; זײַן געל קעפּל האָט ער באַהאַלטן אין באַראַבאַן אַרײַן, און מע
זעט נאָר, װי ער אַרבעט מיט די פּלײיצעס, צוטופּענדיק מיט די קרומע
פיסלעך, און סטעמפּעני? סטעמפּעניו שאַרט זיך אַרום די יונגע
װוײַבלעך, און נאָכ מער --- אַרום רחלען.
--- שוויגער, קומט לאָמיר גיין אַהיים ! -- זאָגט רחלע צו דװאָסי-
מלכהן, װאָס שטייט און באַטראַכט אײַזיקינפתלן מיט די װוײַסע אַרב?
און מיטן קאַפּעליוש.
--- קום, טאָכטער, קום . מאָרנן איז אַ מאַרק, דאַרף מען זיך אִפּ-
רוען. זע נאָר, וי זיי האָבן זיך אַביס? צעהוליעט !
און דװאָסײמלכה גייט מיט רחלען אַהיים,
דער טונקעלער-בלויער חימל ווערט אין איין זײַט אַביס? העלער,
ליכטיקער. עס שאָריעט אַף טאָג. עס טוט אַ קריי איין האָן, און צען אַנ-
דערע הענער ענטפערן אים. וװוײַטיװײַט לאָזט זיך הערן דאָס בילן פון
אַ הונט. אַלע שטיבעלעך, אַפילו באַ די גויים, זײַנען נאָך צוגעמאַכט,
נאָר באַ איין הערש-בער דעם שוחט לײַכט זיך: הערשיבער דער שוחט
שטייט אויף אַ שעה פאַר טאָג לערנען ,פאַר זיך".
--- װאָס זאָגסטו, רחלע, אַף גנעסיס טאָכטער, וי זי האָט זיך עס
אַביס? אױסגעסטראַצלט ? ביסט אַ מבין אַ איר ?
נאָר רחלע ענטפערט איר נישט דערויף. רחלע איז פאַרנומען מיט
אירע איינגענע געדאנקען. ווער ווייס, װאָס און ווענן וועמען זי טראַבט
אַצינד 9. ,
--- שוויגער ! --- זאָגט רחלע פּלוצים. -- אָט דאָס הער איך דאָס
ערשטע מאָל אַף מײַן לעבן סטעמפּעניוס שפּילן.
--- גיי שוין גייט, קינד, נאַ דיר גאָר דאָס ערשטע מאָל! -- ענט-
פערט איר די שוויגער. -- נו, און בא אײַער גביר רב לייבצי אברהם-
הערשס ? און בא רב נחמיה ביק? און בא שרה בןציונס ? און באַם
רבין אַליין ?
ס ס ע סמ פ עג יו 219
--- איך געדענק נישט, -- ענטפערט רחלע, -- איך האָב נאָר גע-
הערט --- סטעמפּעניו, סטעסטעניו, און געזען האָב איך אים ניט.
--- נו, ס'פאַרשטייט זיך, ביסט נאָך דעמאָלט געווען... װאָס ביסטו
געווען ? אַ פּיסקליאַ ביסטו געווען, ווען סטעמפּעניו האָט געשפּילט אין
סקווירע באַם רבין די חתונה. אַ חתונח איז דאָס געווען -- אַף אַלע מײַנע
ליבע, רבונו של עולם ! א היבש שטיק? חתונה! קאָנסט זיך מעלדן, אַז
איך האָב דעמאָלט געטראָגן, סאַמע מיט יאָסלען האָב איך געטראָגן,
און בין געווען, חהייסט דאָס, און בין נעווען, אַזױ גרויס, װוי אין זעקסטן.. .
האַ ? ניין, אין אַכטן חודש טאַקע... װונהין גייסטו דאָס, רחלע? אט
איז דאָך אונדזער שטוב, און דו ביסט פאַרקראָכן נאָר צו גנעסין, --
ס'אַ נראַם, כע-כע !
-- זעט נאָר ! -- ענטפערט רחלע, אַרומקוקנדיק זיך אֵף אַלע זײַטן,
-- אַ שיינע מעשה, כ'לעבן, כבאַיכאַ-כאַ ! |
און לאַכנדיק זײַנען די שווינער מיט דער שנור אַרײַנגעקומען צו
זיך אַהיים, זיך צולייגן אַף אַ פּאַר שעה אָפּרוען, דען מאָרנן פרי שטעלט
זיך אויס אַ גרויסער מאַרק אין מאַזעפּעוװוקע, כמעט א ואַנצער יריד,
שז
רחלע קאָן נישט אַנשלאָפן װערן
האָט איר געהערט אַן אומגליק? -- רחלע קאָן נישט שלאָפֿן! זי
קאַטשעם זיך אֵף אַלע זײַטן, זי דעקט זיך צו און דעקט זיך אֶפּ --- נישטאָ
קיין שלאָף אף איר ! וויפל זי פלײַסט זיך, אַ שטייגער, נישט צו טראַכטן
וועגן אים, וועגן סטעמפּעניון מיין איך, --- און ער קריכט איר אַלץ פֿאַר
די אויגן, דער גנוטער יאָר ווייס אים ואָס און ווען! זי סאַכט צו די
אוינן שטאַרקישטאַרק -- און דערזעט אים פיט זײַנע וננדערשיינע
שװואַרצע פײַערדיקע אויגן, וי זיי קוקן גלײַך צו איר, װוי זיי ווינקען צו
איר, וי זיי רופן זי צו זיך... ,א, נישט געדאַכט זאָל ער וװוערן!...
משח-מענדל זאָל כאָטש זײַן 71 --- קלערט זי זיך, זי עפנט אויף די אויגן
און דערזעט סטעפפּעניון מיטן פידעלע, און עס פאָלְט זיך איר אוים,
אַז זי הערט נאָך דאָס שיינע זעלטענע שפּילן... ;אָך, א מין שפּילן,
76 ש 5ום ע יב ם
נו, נו ! נישט אומזיסט דערציילט מען זיך אָן וועגן אים אַזעלכע װווּנדער-
לעכע מעשיות". .. און רחלע דערמאָנט זיף אָן אַלע יענע שיינע מעשיות,
װאָס זי האָט זיך אָנגעהערט ווענן אים נאָך בשעת זי איז געגאַנגען אין
חדר זיך לערנען שרײיבן צו מאָט? שפּרײַן דעם מיידלשן שרײַבער, בשעת
זיי זײַנען געזעסן אין סקווירע. אָט דאָרט האָט זי זיך דאָס אָנגעהערט
פון אירע חברטעס מעשיות, וויאַזױ סטעמפּעניו האָט אַמאָל אָפּגערעדט
אַ כלה פון אַ חתן, און די כלה איז פאַר בזיון געשטאָרבן, און מע האָט
געשטעלט אַף איר אַ שוואַרצע חופּה... וװויאַזױ סטעמפּעניו האָט אַמאָל
אָפּגעטאָן אַ מיידל דערפאַר, װאָס זי האָט אים אָנגערופן מיטן נאָמען
שאַרלאַטאַן . . . װיאַזױ סטעמפּעניו האָט אַמאָל געשפּילט אַ חתונה באַ
אַ גרויסן פּריץ, אַ נראַף; וי דעם גראַפס טאָכטער, די פּאַניענקע, אַ
זעלטענע שיינהייט, האָט זיך אין אים אײַנגעקאַכט און האָט געזאָגט:
איין מאָל פאַר אַלֶע מאָל -- דער טויט זאָל איר זײַן און סטעמפּעניון
ווי? זי.... דער גראַף, אַז ער האָט דערהערט אַזאַ מעשה, האָט ער מיט
אים אײיינגעטענהט, פריער מיט בייזן, דערנאָך מיט גוטן, און לסוף האָט
| ער אים צוגעזאָנט דרײַ דערפער אַבי ער זאָל זיך איבערקערן און נעמען
זײַן טאָכטער, די פּאַניענקע, פאַר אַ װוײַב. נאָר סטעמפּעניו האָט אים גע-
ענטטערט אַף פראַנצויזיש (סטעמפּעניו האָט געקענט. דײַטש און פראַנצ-
צויזיש), אַז ער מעג אים אָנשיטן אַ פולע שטוב מיט רענדלעך, װעט ער
ז ײַן רענד? נישט אױסבײַטן (און דערפאַר איז ער געווען באַ אַלֶע ער-
לעכע ייִדן, אַפילו באַס רבין, אַזאַ חשוב), און די פּאַניענקע, אַז זי האָט
דאָס דערהערט, האָט זי זיך מיטן אָנטאָן אַרײַנגעװאָרפן אין טײַך אַרײַן . . .
און נאָך פי? ווונדערלעכע מעשיות װאָס עס נעמט אָן אַ שרעק, נאָר
אויסהערנדיק זיי...
נאָך האָט זיך רחלע דערמאָנט, װאָס זי האָט געהערט פון אירע
חברטעס, אַז סטעמפּעניו האָט אַזאַ. מין פלעשעלע ;ליבערטראָפּן"..
,ליבע -- ליובקע, קאָך לאָקשן ! -- האָט זיך רחלע געקלערט, דערמאָנט
זיך אָן די אַלֶע שיינע מעשיות. -- נאַ דיר אַ גראָשן פאַר דער גאַנצער
ליבע ! מײַן משה-מענדל, נישקשה, האָט מיך ליב אָן ,ליבע-טראָפּן". און
איך אים ?4 איך משה-מענדלען 74.. |
און רהלע קערט זיך איבער אֵף דער אַנדערער זײַט, מיטן פּנים צו
דער װאַנט, און טראַכט וועגן דעם גאַנץ שטאַרק. דאָס ערשטע מאָל אין
איר אַרויפגעקומען אַפן קאָפּ אַזאַ מחשבה: ;אָט האָסטו דיר די אַנדערע
ם ט ע מ פ עג יו 277
טעג יום-טוב ! װאָס עפּעס מיצקעדערינען ליבישמיב ?4 פײַנט געװיס
נישט !7..
און באמת טאַקע, פאַרװאָס זאָל זי אים פײַנט האָבן? משה-מענדל
איז, חלילה, נישט קיין מיאוסער יונגערמאַן, אַביס? פון דער נײַער וועלט.
די פּאות פאַרשאַרט אַרונטער, לייענט אַ בלאָט, מאַכט שיין קידוש, האָט
ליב צו זאָגן אַ ווערטל, מיט יונגעלייט אַ שטיף טאָן -- נאָר אַ פײַנער
יונגערמאַן. אמת, צו איר, צום ווייב, איז ער נאָך אַביס? ווילד, רעדט
מיט איר קיינמאָל נישט קיין צוויי גאַנצע ווערטער, עפּעס נאָר מיט א
ווערטל און סמיט אַ דריי-זיך-אויס אָדער אין בית:המדרש, אָדֹער אין
מאַרק. ער זאָל זיך עס אַ מאָל, אַף אַ ציקאַװעסט, אַנידערזעצן מיטן װײַב,
וי באַ לײַטן פירט זיך, ריידן, שמועסן גלאָט אַזױ -- דאָס ניין. אַ ווילדע
צינ!
אוי נישט דאָס האָט רחלע נעמיינט כלהויי! רחלע, אַז זי אין
אַ כלה געװאָרן, האָט זיך איר אויסגעוויזן, אַז אַלע זײַנען איר מקנה אַה
איר חתן; אַז אַזאַ משה-מענדל (אַך, איז ער געווען שיין חתנװײַו!)
איז נאָר דאָ איינער באַ גאָט און דער אַנדערער באַ איר -- און זי וועט
דאָט זײַן איינע אַ גליקלעכע... און צום סוף? צום סוף זעט זי, אז
אירע אַלֶע חברטעס לעבן טאַקע אַ גוטן טאָג; די איז ערגעץ מיט איר
מאַן אין אַ נרויסער שטאָט און שרייבט פון דאָרט אַזעלכע בריוולעך,
װאָס עס לאָזט זיך אויס די וועלט, און יענע אין שוין אַלין אַ בעל-
הביתטע ; אַפילו חנה-מירל, װאָס האָט חתונה געהאט פאַר אַן אַלמן מיט
פינף קינדער און װאָס האָט אַזױ אײַנגעליינט די װועלט, אין אויך גליקי
לעך. און זי ? און רהלע ?... אֶך, נישטאָ װאָס צו ריידן. אַ גאַנצע ואָך
זיץ פאַרשפּאַרט, וי אַן עוף אין אַ שטיינ: עס, טרינק און שלאָף! דער
שווער און שוויגער לאָזן נישט אָטעמען: טאָג און נאַכט רחלע און
רחלע! און משה"-מענדל מיט זײַנע גענג מיט זײַנע ווערטלעך, נלײַך
וי זי װאָלט געווען באַ אים א ווייס איך װאָט... שאַ! אָן קלאַפּט
עמיצער אין דער טיר. דאָס קער אַודאי זײַן משה-מענדל. די שװוינער
נייט אים עפענען.
--- משה-מענדל !
--- האַ, װאָס ?
--- ס'איז דו, משה-מענד? ? -- פרעגט אים די מוטער.
--- נו, אַ טענצל, ימח שמו, ברררר.., --- ענטפערט איר דער זון.
8 . ש לום עפיכ ם
-- װאָס לעפּעטשעסטו, משה-מענדל ? -- זאָגט ווידער צו אים די
מוטער. -- טו זיך אויס און לייג זיך שלאָפן,
-- ימח שמו, גוט געטרונקען, בערל-מנשה, כאַ-כאַ-כא !
-- גאָט איז מיט דיר, משה-מענד? ! װאָס פּלאַפּלסטו? -- זאָגט
צו אים דװאָסי-מלכה, אױיסרײַבנדיק אַ שוועבעלע.
--- איר הערט דען נישט, שוויגער, אַז ער אין שכורילוט 4 --
זאָגט צו איר רחלע. -- צינדט אים דאָרט אָן אַ ליכט, זײַט מוח?, ער
װועט זיך ברעכן רוק און לענד,
--- כיללל... נאָך אַ נלעזל, ימח שמו!...
מיט די דאָזיקע האַלבע ווערטער פאַלט משה-מענדל אַנידער באַ
זיך אין בעט און ווערט גיך אַנטשלאָפן מיט אַ שרעקלעך כראָפּערײַ,
דװאָסימלכה ווערט אויך אַנטשלאָפן. די קליינע קינדער שלאָפן שוין
לאַנג. עס סווישטשעט און עס פײַפט אין אַלֶע ווינקעלעך. אַלֶע שלאָפן
געשמאַק אינעם דאָזיקן שטיב?, נאָר איין רחלע קאָן נישט אַנטשלאַפן
ווערן, כאָטש נעם טו זיך אָן אַ מעשה -- נישטאָ קיין שלאָף!... די
לבנה שײַנט אַרײַן דורך אַ פענצטער, און אַ לאַנגע װײַסע פּאַסמע פון
איר ליכטיקייט פאַלט אַפן בעטל, אַף וועלכן משה-מענדל ליגט צעװאָרפן
מיטן פּנים אַרױף, דאָס מוי? אָפן, די אויגן פאַרנלאָצט, דער האַלדז
פאַרריסן, און אַ קנאָפּ, אַ שאַרפער קנאָפּ, שטעקט אַרױס פונעם גאָרגל,
אַז עס איז אַ מיאוסע זאַך צו קוקן. |
רחלע װיל נישט קוקן --- און קוקט פאָרט; קיינמאָל האָט איר
משה-מענדל נישט אויסנעוויזן אַזױ העסלעך, וי אַצינד, וי אין דער
דאָזיקער נאַכט. און, נישט וילנדיק, האָט זי אים פאַרגלײַכט מיט אַן
אַנדערן, מיט אַ יענעם ימח-שמוניק סטעמפּעניו... און דאָס איז דער
אייגענער משה-מענדל, װאָס פריִער ? װאָס אַמאָל, בשעת התנװײַז, מיט
זײַן שיין װײַס פּנימל, מיט זײַן זיס שמייכעלע, מיט זײַנע פריילעכע
איינעלעך, מיט זײַן גלײַך שטעלטל, מיט זײַן גענגל און מיט אַלֶע זײַנע
בנעימותדיקע פּאָסטעמקעס, מיט זײַנע קלונע גלײַכװערטלעך? אָט דאָס
אין יענער משה-מענדל?..
און דאָ האָט אים רחלע, נישט וילנדיק, װוידעראמאָל פאַרנלײַכט
מיט אַן אַנדערן, מיט סטעמפּעניון... |
אַוועק, אַװועק, פינצטערע מחשבות, פון אַ יידישער טאַָכטער !
ס ט ע ט פע נ יו 279
111שץ
צום {שלייעריװוארמעט"
אַף מאָרגן, אַן כיענע די שמשטע איז געקומען צו דװאָסי-מלכהן
זאָגן, אַז די מחותנתטע מיטן חתן, מיט דער כלח, מיט אַלֶע מחותנים
האָבן געלאָזט בעטן צום שלייערווארמעס, איז שוין רחלע געווען אויס-
געשלייערט און אָננטאָן נאָך דער לעצטער מאָדע פון רב דור מעכאַניק
דעם זשענסקי שנײַדער: אַ בלוי וײַדן מלבוש, חימ?-קאליר, מיט װוײַסע
קרוזשעווקעס און מיט נאַנץ ברייטע אַרבל, װוי מע האָט דעמאָלט געטראָגן
| אין מאַזעפּעווקע, װווּ די מאָדע האָט פאַרשפעטיקט אַף עטלעכע יאָר:
אַפן קאָפּ אַ בלוי זײַדן טיכ?, אַזשורנע אַרבעט, אַזױ, אַז מע האָט געקאַנט
אַװױיסזען דעם גאַנצן שלייער מיט די צעפּ... נאָר פרעמדע צעפּ; די
אייגענע בלאַנדע האָר זײַנען שוין באַ רחלען פון לאַנג באַהאַלטן, פאַר-
באָרגן אַ תמיד, אַף אייביק! עטלעכע שנירעלעך פּערל אַפן האַלדו
אָפן װײַסן, אַפן שיינעם האַלדו, אַ גרויסע גאָלדענע קייט, אַ בראָש,
בראַסליעטן, פינגערלעך, אויערינגלעך --- די גאַנצע ייִדישע צירונג, דער
| גאַנצער יידישער מאַיאָנטעק.
אַן אויסגעשלייערטע איז רחלע געזעסן באַ זיך אין חדר, ווו משה-
מענד? איז נאָך געלענן אין דער נעכטיקער פּאָזע, מיטן גאָרגל אַרױף
און מיט אַן אָפן מוי?, און האָט געהאַלטן אין איין כראָמען,
;אַך, װאָס פאַראַ גרויסער חילוק עס אין צוישן די צוויי משה-
מענדלען, דאָס הייסט, צווישן משה-מענדל דעם חתן און משה-מענדפ
דעם מאַן; יענער משה-מענד? אין עפּעס געווען מיט אַזױפי? הן, זײַנע
אויגן האָבן געלײַכט, װוי הבדלות, זײַן קול אין געווען צוקער-זיס, זײַנע
אַלע פּאָסטעמקעס זײַנען געווען אַזױ אָנגענעם, אַזױ ליבלעך! און דער
משה-מענד? ? עפּעס אַזױ משונהילאנג און שמאָל און סאַטולעװאטע,
און אַ געל בערדל שיט זיך אים. פון ואַנען האָט זיך צו אים גענומען
אַזא צאַפּן-בערדל ?
און נישט ווילנדיק, שטעלט זי זיך פאָר אַלץ אָט אַ יענעם כל-בוניק,
װאָס האָט זי אַ גאַנצע נאַכט נישט געלאָזט שלאָפן -- אַ ריינער אום-
גליק! תאיך בין אַליין שולדיק -- קלערט זיך רחלע -- איך בין אַליין
שולדיק : פּלוצים נאַ דיר נאָר אַואַ שלים-מול, אַ סטעמפּעני ! ווער
280 | שלום עלינם
שטעלט זיך דאָס אִפּ פּלוצים ריידן מיט אַ כלי-זמר ? פע, בזיונות ! און
װאָס װאָלט מען געקאָנט אֵף מיר זאָנן, ווען מע זאָל מיך זען שטיין און
ריידן מיט אים ? אַ מערכה, װאָס ס'איז געווען אַזאַ געפּילדער, און װאָס
װאָלט משה-מענדל געזאָגט 74,...
און מיט אַ שמייכ? איז רחלע צוגעגאַנגען צו משה-מענדלס בעט
און האָט זיך אײינגעבוינן איבער זײַן קאָפּ און האָט אים אָנגערופן באַם
נאָמען. משה-מענד? האָט אויפנעעפנט די נרויע אוינן און האָט לאַנג
געקוקט און האָט נישט פאַרשטאַנען װאָס ער זעט פאַר זיך.
--- משח-מענד? ! -- האָט אים רחלע געזאָגט, אָנגעבוֹינן זיך אינ-
נאַנצן צו אים. -- משה-מענדל ! דו דערקענסט מיך נישט, צי װאָס ?
קוק אים אָן, וי ער באַטראַכט מיך אַביס? ! איך בין דיר, אַפּנים, געפעלן
אין שלייער ? יי
--- אִי, לאָז צורו, וויל שלאָפן {.. . --- און מיט די ווערטער דרייט
זיך משה-מענד? אויס מיטן פּנים צו דער װאַנט און לאָזט אַרױס א
משונה-ווילד כראָפּערײ, |
--- די מחותנתטע און חתך-כלה און אַלע מחותנים האָבן געלאָזט
בעטן אײַך מיט אײַער שויגער און מיט אײַער מאַן אפן , שלייער-
וארמעם",
אַזױ רופט אויס כיענע די שמשטע, אַרײַנגעשטעקט דעם קאָפּ אין
דער טיר אַרײַן, נאָר דערזען, װוי רחלע שטייט איבערן מאַנס צוקאָפּנס,
טוט זי זיך אַ װאָרף צוריק,
*
אל אס
רחלע האָט געטראָפן די כלח נאָך ניט קיין אויסגעשלייערטע, ביידע
חברטעס האָבן זיך צעקושט און עס איז צווישן זיי גיך פאַרבונדן געװאָרן
אַ גאַנץ װאַרעמער שמועס, וי עס דאַרף צו זײַן צווישן צוויי יונגע
װײַבלעך.
דער עולם האָט זיך געקליבן ביסלעכװײַז, און די סאַרוװוערס מיט די
סאַרווערקעס האָבן באַדעקט די טישן מיט כל-טוב: מיט לעקעך און
מיט אײַנגעמאַכטס, מיט קומיש-ברויט און מיט מאַנדל-בייגעלעך און
מיט שטרודלען אַלערלײ. די נעכטיקע שמשים מיט די נעכטיקע אָרעמע
לײט זײַנען שוין אויך דאָ. דער מחותן, חיים-בנציון, לויפט אַרום אַן
אויסגעצװאָגענער, מיט אַ סאַמעטן קאַשקעטל, און די מחותנתטע איז שוין
ס ט ע מ פ ע נ יו : 281
הייזעדיק, װי די װאַנט; דאָך, הערט זי נישט אויף צו פּאָראַדקעװען
טרייבט דעם אַהער און דעם אַהין און שרײַט מיט די לעצטע כחות :
--- איר ווילט מיך אומגליקלעך מאַכן, שונאייציון! איר נעמט
און שטעלט אַװעק אַ בעקן מיט טאָרט און מיט אײַנגעמאַכטס דאָרט װוּ
עס דאַרף גאָר שטיין דאָס פלעשל בראַנפן מיט די גלעזלעך, װוּנד איז
מיר און וויי איז מיר! ניי צערײַס זיך! נאַ דיר אַ חתונה! קאָסט
אַ גרודע גאָלד, און צום סוף --- נאַ דיר ! אַפילו די כלי-זמר זײַנען נאָך
אויך נישטאָ ! טאַקע נאָר אַ מעשה קומט זיך אָנצוטאָן און גענוג .
-- שא, לאָז זײַן שטיל! -- שרײַט חיים"בנציון דער מחותן. --
װאָס פילדערסטו אַזױ ? מע וערט פון דיר נישט גליקלעך! זי טוט
גאָרנישט און שרײיט ! װאָס שרײַסטו װאָס ? אַ נאַװינע באַ דיר אַ קינד
חתונה צו מאַכן? דאָס ערשטע מאָל, צי װאָס? קוק זי אָן זי כריפּעם
אַזש ! צונויפגערופן געסט מיט קוובים אַ גאַנצע שטאָט און לויפט אַרום
און שרײַט ! טאָמער ווייסטו װאָס ?
--- ווער שרייט, משוגענער כהן 4 ווער שרײַט?
-- איך ווייס ווער סע שרײַט ? אַדרבה, זאָג שוין אַלין !
|-- איך שרײַ נישט ; סע דו שרײַסט.
--- איך שרײַ שוין ? אַזױ ? גאר פאַרקערט ?
-- אָט שרײַסטו דאָך, חיים-בנציון, װאָס איז דאָס דיר אַנגעקומען
אזעלכס ?
-- אַ גוטער מאָרגן זאָל קומען אַפן מחותן מיט דער מחותנתטע,
אפן חתן מיט דער כלה, אַף אַלע מחותנים פון ביידע צדדים און אֵַף
אַלע ליבע פריינט, װיװאַט --- גאַנץ פײַן אױסגעשפּילט !
מיט דעם חילכיקן אויסרוף פון כײַכ? בדחן האָבן זיך די כלייזמר
גענומען צו די כלים, און די חתונה איז געװאָרן װוידער א חתונה! דער
עולם האָט זיך גענומען אויסווישן די הענט אין די פּאָלעס, פאַרקאַטשען
די אַרב?, און ערשט נאַכדעם זיך ואַשן, געזעצט זיך צום טיש פּראַוען
דעם ,שלייעריװואַרמעס? --- און דאָ האָט זיך סטעמפּעניו גענומען דאָס
פידעלע און האָט איבעראַנײַס געמאַכט אַלע נעכטיקע קונצן נאָך מיט
עטלעכע צוזעצלעך און מיט א צװייידרײַ נײַע שטיקלעך, פון וועלכע דער
עולם האָט געגאַפט אַף די נעג? און איז געווען אויסער זיך. אַלע אויגן
האָבן געקוקט אַף אים, אפ סטעמפּעניון; נאָר איין רחלע האָט נישט
89 שלום עליכם
געקוקט אין יענעם ווינקפ -- און דאָך האָט זי אים געזען, און דאָך האָט
זי געפילט, אַז ער קוקט אַף איר... ערשט דעמאָלט, אַן סטעמפּעניו
האָט דאָס פידעלע אַװעקגעלײנט, און צווישן עולם איז געװאָרן אַ הו-הא,
-- ערשט דעמאָלט האָט רחלע אויפגעהויבן אירע בלויע אויגן און האָט
דערזען. .. סטעמפּעניון. |
-- װאָס זאָגט איר אֵף אים 1 -- האָט זיך צו איר געװענדט די
כלה, װאָס האָט ביז אַהער געשוויגן,
-- אֵף וועמען ? -- האָט זי רחלע געפרעגט בתמימות.
-- אַף סטעמפּעניון ; א שיינער כל-בוניק 9,..
רחלע האָט איר גאַרנישט געענטפערט דערויף. זי האָט דערפילט,
אַז די פאַרב קומט איר צו אין פּנים אַרײַן. די כלה האָט דאָס באַמערקט
און האָט זי אַ פרעג געטאָן :
-- ס'איז אײַך הֵייס, רחלע ? אֵיאָ, ס'איז אײַך הייס ?
-- יא הייס, שרעקלעך חייס ! איך על אַרױסגײן אֵף א מינוט
אין דרויסן זיך אָפּקילן. -- האָט איר רחלע געענטפערט און איז אַרױס-
גענאַנגען פונעם טיש, באַגעגנט זיך אַה יעדן טריט מיט אַ סאַרוער אָדער
אַ סאַרוװוערקע, װאָס האָבן איר אָפּגעטראָטן דעם וועג מיט גרויס כבור,
נישט אַזױ צוליב איר, װווי צוליב איר זײַדן מלבוש. נאָר נישט אַזױ גיך
האָט זי געטראָפן צו דער טיר, דען, ערשטנס, האָט זי באַדאַרפט דורב-
שפּאַרן זיך דורך די כלידזמר, װאָס האָבן זי באַטראַבט , מיט אויגן" און
האָבן זיך דורכגעוואָרפן אַה זייער לשון : ,קליווע יאָלדאָווקע, מע דאַרף
סירן מים צוזעניכע"?... און אַז זי האָט זיך באַגעגנט מיט סטעמפּעניוס
אויגן, האָט זי דערפילט עפּעס אַ מין האַרצקלאַפּעניש, װאָס זי האָט נאָך
ביז אַהער קיינמאָל נישט געפילט ; דערפון איז זי געװאָרן נאָך רויטער
און האָט דערפילט אַ שרעקלעכע היץ אין פּנים וי אַ מענטש, װאָס גייט
אַף אַ שרפה סאַמע באַם רעכטן פּײַער. צו די צרות האָט זי זיך נאָך גע-
דאַרפט באַגעגענען מיטן מחותן רב חיים-בנציון, שוין כמעט בא דער
טיר, און דאָ האָט זיך אָנגעהויבן אַ נײַע חתונה: רב חיים-בנציון אין
געווען אַ ייִד אַ חסיד און האָט געציטערט פאַר אַ נקבה שרעקלעך, אַז ער
האָט זיך באַגעגנט פּלוצים מיט רחלען, האָט זיך רב חיים-בנציון באַ-
דאַרפט, אייגנטלעך, אַ װואָרף סאָן צוריק, װי דער שטייגער איז, נאָר,
מעשה שטן, האָט ער זיך נאָר אַ נעם געטאָן רעכטס, און אַזױ וי זי,
רחלע, איז אויך געגאַנגען רעכטס, איז אָפּנעגאַנגען אַ האָר, זיי זאָלן זיך
םס ט ע 8 פ ע נ יו 288
צעבוצקען. לכן אין רב חיים:בנציון געפאַלן אַף אַן עצה און האָט זיך
באַלד אַ כאַפּ געטאָן לינקס ; צום אומגליק, אין זי אויך געפאַלן אַף דער
זעלבער עצה און האָט אויך גענומען לינקס. דאָ האָט רב חיים-בנציון באַלך
טאַרשטאַנען, אַז מע דאַרף זיך ראַפּטאָם אַ לאָז טאָן טאַקע נאָר רעכטם,
נאָר ביז ער האָט זיך אַ ריר געטאָן, איז אים שוין רחלע געשטאַנען אַקעגן,
װוי אַף צד פהכעיס --- און גאָט ווייס ביז װאַנען זיי װאָלטן אַזױ אַװעק-
געטאַנצט, ווען אַף זייער גליק זאָל נישט געווען אָנגעקומען די הייזעריקע
מחותנתטע און נישט שטעלן זיך אויסטענהן מיטן מחותן, אַה זייער גע-
וויינלעכן שטייגער, און דערװײַ? האָט זיך רחלע אַרױסגעכאַפּט אין
דרויסן אַרױס, אַביס? אָפּקילן זיך פון דער שרעקלעכער חיץ.
15
רחלעט ביאַנראַפיע און חיה"עטלפ ראָמאַן
אינדרויסן איז אָבער געווען נאָך הייסער, עס איז געווען אַ תמוזדי"
מער טאָג. די זון האָט געהאַלטן אין מיטן חימ? און האָט געטמאַלעט און
געבראָטן נאָר אָן רחמנות. אַף די הילצערנע און שטרויענע דעכער פון
די מאַזעפּעווקער הײַזער האָט זיך דער אָפּשײַן פון דער זון צעגאָסן מיט
טויזנטער פּאַסן, װאָס ציטערן און שוועבן, װוי די כװאַליעס פונעם טײַך ;
חדר-יינגלעך רופן דאָס אָן;: ,די שכינה רוט".
אקעגן רחלען שטייט דער סאַרק: ער איז ברייט און פּוסט. די
קלייטן מיט די רויטע פאַרטיכלעך זײַנען אֶפן, און די װװוײַבער זיצן אף
פירעקעכיקע בענקלעך און אַרבעטן אַ זאָק מיט אַ שרעקלעכער געשווינד"
קייט, בא דער זײַט שטייען מולטערלעך מיט יאַנעדעס, מיט קיכלעך און
מיט קאָרזשיקלעך, און אַ ציג גנבהט זיך אונטער און האָט חשק צו מאַכן
אַ שטיקל אומגליק, נאָר מע דערלאָזט זי נישט. װײַט-װוײַט גייען אַ פּאָך
אָקסן מיט אַ נרויסער פור סנאָפּעס קאָרן ; די פור מאַכט אָן אַ מוראדיקן
פּאָראָך אַרום זיך, און חינטן גייט נאָך א קליין שייגעצל מיט אַ גרויס
װוארעם חיטל, מיט אַ טאָרבע, מיט אַ לאַנגער בײַטש און באָרוװעס, און
אַ גרויסער הונט לויפט אים נאָך מיט אַן אַרױסגעשטעלטער צונג.
רחלע שטייט און באַטראַכט דאָס גאַנצע װואָכעדיקע אויסזיכט און
284 שלום עפֿיכם
פאַרגלײַכט דאָס מיט איר בלו-זײַדן מלבוש, הימל-קאָליר, און מיט די
פּערעלעך, בראַסליעטן, אוירינגלעך, פינגערלעך, -- און זִי פילט,
אַז זי איז עפּעס גאָר ווילד- פרעמד מיט דעם דאָזיקן בילד מיט דער
גאַנצער נאַטור, עפּעס נישט אַהין, נישט אַהער, נישט מאַרק-יידענע,
נישט גראַפינע -- גלאָט אַ ייִדיש קינד, אַ ייִדישע טאָכטער, פּטור פון
אַלץ. אָט האָט זי זיך אַ מאַן, עסט זיך קעסט באַ די שווער-און-שוויגער,
טוט נישט קיין האַנט אין קאַלטן װאַסער, און דער מאַן איז אָדער אין
בית-מדרש, אָדער אין מאַרק, גייט אַרום מיטן שטעקעלע און זאָגט
ווערטלעך,
אַצינד, שטייענדיק אָט דאָ, נאָענט צו דער נאַטור, האָט זי זיך
כמעט דאָס ערשטע מאָל אַף איר לעבן גענומען רעכט באַטראַכטן, ווער
זי איז, און עס איז איר אַרויפגעקומען אַפן זינען אַ נײַע מחשבה, אַז עס
פעלט איר עפּעס,. ואָס --- ווייס זי נישט, נאָר עפּעס פעלט איר, עפעס
גייט איר אֶפּ,...
ֹ י |
רחלע איז געווען אַ פּשוט ייִדיש װײַבל אָן אױבערקעפּלעך, אָן
שפּיצלעך. מיט איין װאָרט -- דאָס, װאָס מע רופט אָן באַ אונדו אַ
|| װדישע טאָכטער. געװאַקסן צווישן אַ סך קינדער, איז זי באַ פאָטער
און מוטער אין סקווירע געווען נישט אַזאַ אַנטיק; עווייס איך, אַ מיידל,
לאָז זי זיך װאַקסן געזונטערהויט"... און בכדי זי זאָל זיך נישט אַרום-
בלאָנקעווען פאַר די אויגן און עס זאָל זײַן װינציקער מיט אַ קינד אין
שטוב, האָט מען זי אָפּגעשיקט גלײַך מיםט אַלע אירע ברידערלעך אין
חדר אַרײַן. נאָכדעם, אַז זי איז שוין אַביס? אונטערגעװאַקסן, האָט מען
זי אָפּגעגעבן לערנען זיך שרײַבן צו מ אָ ט? שפ רײַז, דעם ,מיידלשן
שרייבער". דאָרט, באַ מאָט? שפּרײַז, דעם ,מיידלשן שרײַבער", האָט
זיך רחלע געהאַט, געוויינלעך, אירע חברטעס, קליינע און גרויסע מיידלעך,
נאָר מער האָט זי ליב געהאַט צו שאַון זיך אַרום די עלטערע מיידלעך,
פון וועלכע זי האָט ליב געהאַט צו הערן מעשיות, שיינע וונדערלעכע
מעשיות. די מיידלעך ווידער האָבן ליב געהאָט רחלען פאַר איר זינגען,
פאַר איר שיין זיננען.
--- זינג אונדז, רחלע, האַרצעניו ! זינג, נישקשה, אַצינד איז נישטאָ
קיין ייַנגלעך. | |
פאַר ייַנגלעך און פאַר עלטערע האָט זיך רחלע געשעמט צו זיננען,
ט ט ע טס 8 ע נ יו 288
בפרט נאָך פאַר גרויסע ייננפעך האָבן איר די הברטעס אַליין געזאָגט,
אַז סאיז נישט שיין, מע טאָר נישט...
--- נו, זינג שוין, רחלע. קוק זי אָן, מע דאַרף זי בעטן.
און רחלע פאָלנט די גרויסע מיידלעך און פאַרציט אָף איר דינער,
ווייכער שטימע אַ לידל, א ייִדיש לידל.
אַפן באַרג שטייט אַ טויב,
און טוט זיך טרויעריק ברומען,
ערנעץ האָב איך אַ ליבן פרײַנט --
און קאָן צו אים נישט קומען...
רחלע זינגט דאָס דאָזיקע ליבע-ליד? מיט גרויס נעפיל, גלײַך וי זי
װאָלט פאַרשטאַנען דאָס װאָרט , ליבע". יענע אָבער, איך מיין די עלטערע
מיידלעך, האָבן דאָס אַפּנים יאַ פאַרשטאַנען, מחמת זיי פלעגן זיך דערבײַ
פאַרזאָרגן, זיפצן, און אַמאָל לאָזן אַ טרער אויךף...
מער פון אַלֶע האָט ליב געהאַָט צו הערן די דאָזיקע לידלעך, װאָס
רחלע האָט געזונגען פאַר אירע חברטעס, איינע פון זיי מיטן נאָמען חיה"
עטל, זייער אַ שיין מיידל, אַ יתומח, חיה:עט? איז געווען איינע פון אַ סך
מיידלעך. איר ביאַנראַפיע איז די ביאַנראַפיע פון פיל ייִדישע טעכטער
און קאָן דערציילט ווערן אַזױ קורץ און אַזױ גיך, וי סאַכן אַ ברכה
?שהכ? נחיה בדברו". אָט האָט איר זי אינגאַנצן :
אַמאָל (נישט זייער לאַנג) זײַנען געווען צוויי ברידער אין דער
שטאָט סקווירע, איינער האָט געהייסן אַהרן און דער אַנדערער האָט גע-
הייסן לייב. אַהרן איז יונג געשטאָרבן און נאָך אים אין נאָכנעשטאָרנן
זײַן װײַב, און עס איז פון זיי איבערגעבליבן אַ טאָכטער חיה-עטל. האָט
זיך אַף איר דערבאַרעמט דער פעטער. לייב און האָט זי צוגענומען צו זיך
מיט איר ירושה. דער פעטער לייב האָט זיך אַפילו מיט דער יתומה נישט
אַזו שיין באַגאַנגען, די גאַנצע ירושה האָט ער זיך צוגענומען (אַ דרײַ
טויזנט קערבלעך, זאָנט מען), און איר, דער יתומה, האָט ער געגעבן,
מחילח אַ פײַג און האָט זי חתונה געמאַכט פאַר אַ כניאָק א כלב שבכלבים,
װאָס איז איר דערגאַנגען די יאָרן, און חיה-עט? איז יונג, צו צוויי און
צוואַנציק יאָר, גענאַנגען פון דער וועלט. |
אָט מיט דער חיה:עט? איז אונדזער רחלע געװוען א לײַבלעכע
חברטע, און זיי האָבן זיך ביידע זייער ליב געהאַט. און אָט מיט דער
חיה-עט? אין אַמאָל געזעסן רחלע שכת באַטאָנ באם פענצטער, ואַנץ
280 | | שֿום ע יכ ם
פײַן אָנגעטאָן שבתדיק, װוי עס געהער צו זײַן. וי דער שטייגער איז, האָט
רחלע געזונגען אירע לידעלעך, און חיה-עטל?ל האָט געהערט. רחלע האָט
געזונגען : | יי 2
אוי, דו פאָרסט אַועק,
אוי, דו פאָרסט אַועק,
און מיך לאָזטו איבער !...
-- רחלע, האַרצעניו, נשמהניו! -- זאָגט חיה-עט?. -- זינג דאָס
נאָכאַמאָל ! |
--- איבערזינגען דאָס נאָכאַמאָל ? --- פרענט זי רחלע פאַרװונדערט.
-- נו,. איך קאָן דאָס דיר אנהייבן נאָכאַמאָל פון אָנהייב :
אוי, : דו פאָרסט אַװעק,
אוי, דו פאָרסט אַװעק,
און מיך לאָזטו אי-אייבער !...
פּלוצים דערזען רחלע, וי חיה-עט? די יתומה ליגט מיטן פּנים אַף
דער האַנט און איר קאָפּ מיט די פּלײיצעס װאַרפן זיך, רחלע בלײַבט שטיל
און הערט, וי חיה-עט? כליפּעט.
-- גאָט איז מיט דיר, חיה-עטל, דו וויינסט ? װאָס עפּעס אינמיטן
דרינען געוויינט ? זאָג מיר, װאָס איז דיר, חיה-עטל, אַזעלכעס געשען ?
פּלוצים גאָר, נא דיר אַ געוויין !
| = -- אוי, רחלע ! -- ענטפערט זי איר מיט אַ געוויין. --- אוי, רחלע,
דאָס לידל?, דאָס לידל רײַנס !
-- דאָס לידל ? װאָס זשע איז דאָרט אַזעלכעס ? וװאָס דאַרף מען
וויינען דערויף ?
--- אוי, רחלע, פרעג מיך נישט, פרעג נישט קיין פאַרביטערט האַרץ !
אַ פײַער ברענט אין מיר ! עס ברענט אין מיר אַ העליש פײַער אט דא,
זעסטו, אָט דאָ-אָ !
און חיה-עטל װוײַזט איר אָן באַ זיך אַפן האַרצן. רחלע קוקט אַף איר
פאַרווונדערט און צעמישט,
--- װאָס קוקסטו אַף מיר אַזױ, רחלע ? דו פאַרשטייסט נישט, דו
קאָנסט נישט פילן װאָס מיר איז ; סײַן האַרץ איז מיר אַזױ שווער, איך
בין אַזױ עלנט, אַזױ פאַרוויסט, איך טראָג אַזעלכע מכות, אַז איך פוז
דיר אַלצדינג דערציילן -- אַלצדינג !
ס ט ע מ פע ניו 2871
און חיה-עט? דערציילט רחלען אַ גאַנצע געשיכטע, א טרועריקע
- מעשה, אַטילן אַ געוויינלעכע, װאָס טרעפט זיך גאַנץ אָפט בא יידן, נאָר
זייער אַ טרויעריקע מעשה, װיִאַזױ איר פעטער לייב װאָט זיך מיט איף
מיאוס באַנאַנגען, און צומיינסטן --- זי, די מרשעת, די מומע, און ווען
נישט דעם פעטער לייבס יונגער זון בנימין, װאָלט זי שוין לאַנג אַנטלאַפן
אין דער וועלט אַרײַן, אָדער אין טײַך אַרײַנגעװאָרטן זיך. אָט דער בנימין
איז געווען איר איינציקע נחסמח אף דער װעלט; מיט אים אי |י דאָס
אויפגעװואַקסן אינאיינעם ; ער איז צו איר געוען וי אַ ברודער, וי אן
אייגענער ברודער --- און צום סוף איז ער אַװעקגעטאָרן, האָט זי אינער-
געלאָזט אַף צרות, וי אַ פרעמדער, גאָר וי אַ ווילד-פרעמדער,
--- איך פאַרשטיי נישט, חיה-עט?, װאָס באַדאַרף מען דאַ אַזױי
אײַנלייגן די וועלט, ווען אַפילו אַן איינענער ברודער פארט אַװעק, בפרט
נאָך נישט קיין אייגענער!
---אוי, רחלע, דו ווייסט נישט, װוי חיימיש ער איו מיר געווען, וי
אײַנגעבאַקן אין האַרצן, טאַקע נאָר וי אַן איינענער, נאָך מער וי אַן
אייגענער, זאָג איך דיר ! אַז איך האָב געזען טאר זיך בנימינען, איז מיר
געווען אַ ליכט אין די אויגן, און אַז ער איז אַװעקגעפאָרן.. ,
--- בנימין האָט דאָך געמווט אװעקפאָרן, חיה-עט?, ער האָט דאָך
חתונה געהאַט, |
--- אוי, רחלעדקרוין, זאג עס מיר נישט, איך קאָן דאָס נישט הערן!
דאָס װאָרט ?חתונה געהאַט* נעמט בא מיר אַרױיס מײַן גאַנץ חיות ! וען
איך דערהער, אַז מע זאָגט , בנימין האָט חתונה געהאט", עקט זיך מיר
דאָס לעבן, דו ווייסט דאָס נישט, רחלע, חלואי זאָלסטו דערפון נישט
וויסן אייביק.... װאָס קוקסטו אף סיר אזי 4 כניסין האָט סיר צונע-
זאָגט, געשװאָרן, אַז ער װועט מיך נעמען.
-- נו, לטאייזשע האָט ער דיך נישט גענומען, חיקיעטל ?
--- דו פרעגסט, וי א קינד, רחלע, מסתמא איז מיר נישט באשערט,
מסתמא איז דאָס איר מול.
-- ער האָט דאָך דיר אָבער געשװאָרן, אַז ער װעט דיך יאָ נעמען.
--- נו, מילא, האָט ער געשװאָרן ! ער האָט זיך אַלץ געקליבן זאָגן
דעם פאָטער, אָפּגעלײגט פון טאָג אף טאג; ער האט מורא געהאט האר
אים (דו קענסט דאָך מײַן פעטער לייב), ביז ער אין אַ חתן געװאָרן פאַר
איר, און אַז איך האָב געמאַכט מיט אים אַ שמועס מכח דעם, האָס ער
288 | שלום עליכם
מיר געזאָנט, אַז ביז דער חתונח איז נאָך װײַט, ער װועט נאָך קאָנען ריידן
-- און אַזױ זײַנען אַװעקגענאַנגען די טעג מיט יאָרן, ביז ס'איז געקומען
די צײַט אָט אַ יענע פינצטערע צײַט, אַף מײַן שלים-מזל... איך בין
אַליין געווען באַ דער חופּה, איך האָב אַלצדינג געזען מיט מײַנע אייגענע
אוינן, אַלצדינג, װיאַזױ ער האָט איר אָנגעטאָן דאָס פינגער?, געזאָגט
װאָס מע באַדאַרף... דער חזן מיט די משוררים האָבן געזונגען, און
בנימין האָט אַראָפּגעלאָוט די אויגן אַף דער ערד ער זאָל מיך נישט זען
-- נאָר איך ווייס, אַז ער האָט מיך געוען... אַך, רחלע, װיַאַזױ לעב
איך ? וויִאַזױ האַלט איך דאָס אויס ?
| --- װיבאַלד אַזױ, חיה-עט?, איז דאָך בנימין א גרויסער ליגנער און
| איז נישט ווערט, װאָס די ערד טראָגט אים,
-- ניין, זאָג דאָס נישט, רחלע דו קענסט נישט בנימינען ; דו
ווייסט נישט, װאָס פאַראַ דימענט דאָס איז, װאָס פאַראַ טײַער האַרץ ער
האָט!... דאָס איז ער אינגאַנצן שולדיק, דער פעטער לייב, דער רוצח,
מײַן טאַטנס בלוט זאָל אים נאָר אַקעגן קומען, רבונו של עוֹלם !
-- איך זע אַרױס, חיה-עט?, אַז ער טוט דיר, אַפּנים, גוט באַנג.
--- באַנג, זאָגסטו ? איך שטאַרב, איך גיי אויס מיט די כחות --
און זי זאָגט גאָר באַנג-שמאַנג !
--- נו, און זי, חיה-עטל, זי איז עפּעס אַ שיין ווייבל ?
-- ווער זי ?
--- זי, בנימינס װוײַב מיין איך,
כאַ די ווערטער האָט רחלע דערזען, וי חיה"עט? ווערט רויט און
נאָכדעם בלייך, אַלערלײ פאַרבן. רחלע האָט נאָך נישט געקאַנט פאַר-
שטיין, פאַרװאָס חיה-עט? װויל איר דערויף נישט ענטפערן; נאָר פילן
האָט זי געפילט, אַז נאָכאַמאָל איבערפרענן זי דאַרף מען נישט. ,מסתמא
פּאַסט איר נישט, אַז זי מאַכט אַ שװײַג; מסתמא טוט איר ויי, אַז זי
וויל דערפון נישט ריידן?..
אין אַ צײַט אַרום האָט זיך רחלע באַגעגנט מיט חיה-עטלען אַף
אַ חתונה, טאַקע באַ חיה-עטלען אַף דער חתונה. חיה-עט? איז געווען א
כלח, וי אַלע כלות ; געזעסן, װוי אַ כלה דאַרף זיצן, געשוויגן, געגאַנגען
צו דער חופּה, אַף מאָרגן אויסגעשלייערט זיך, געווען אַפילו בלייכלעך
אַפן פּנים, אַביס? וי פאַרטראַכט, נישט פריילעך... נאָר נישקשה, עס
ס ט ע מ פ ע ג יו 289
מאַכט נישט אויס: אַ כלח דאַרף אַזױ זײַן. װאָסיזשע? טאַנצן זאָל זי
היין3...
ווער ווייס, װאָס באַ חיה-עטלען איז געווען אַה דער מחשבה, אַפן
װאַרצן ? דאָס האַרץ פון אַ ייִדישער טאָכטער איז אַ סוד, אַ גרויסער
סוד. אַ קאַסטן, אַ פאַרשלאָסענער קאַסטן, און דערצו פּאַסט טאַקע נישט
פאַר קיין מאַנסבל? אַרײַנצוקוקן אהין -- עס איז עפּעס נישט קיין דרך-
ארץ.
+;
און װײַטער אַמאָל רחלע
| אַף דער שאלה: חװאָס טוט זיך באַ חיה-עטלען אינעװייניק אין
האַרצן 77 -- אַף דער שאלה האָט זיך רחלע פאַרטראַכט בא חיה-עטלען
אַם דער חתונח. רחלע האָט וועגן דעם מיט קיינעם נישט גערעדט; דאָךף
האָט זי פאַרשטאַנען מיטן שכ? און אַביס? געפילט מיטן װאַרצן, אַז
חיה-עטלען דאַרף אַצינד זײַן נישט אין בעסטן, זיצנדיק מיט איר באַ-
שערטן, אַ ווילד-פרעמדן בחור, און ווען איר אייגענער בנימין איז דאָרט
ערנעץ סיט זײַן װײַב... רחלען האָט זיך אַפילו שטאַרק געגלוסט א
פרעג טאָן אַצינד חיה-עטלען, װאָס הערט זיך מיט בנימינען, װאָס מאַכט
ער, צי שרײיבט ער בריוולעך ? נאָר, צונענאַנגען נאָענט צו חיה-עטלען
און אַרײַנגעקוקט איר אין איר בלייך פּנִים אַרײַן און דערהערט, וי זי
זיפצט גאַנץ אָפטלעך, --- האָט איר דאָס האַרץ נישט פאַרטװאָגן צו ריידן
מיט איר פון אַזעלכע זאַכן,
מיר קאָנען דענקען, אַז דאָס איז געווען דאָס ערשטע מאָל אַף איר
לעבן, װאָס זי, רחלע, װאָט זיך פאַרטראַכט וועגן אַועלכע ענינים. עם
קאָן זײַן, אַז איין רעכטער פאַקט פונעם לעבן זאָל אַרױסרופן אַ סך מער
מחשבות און אויפוועקן אַ סך מער געפילן, וי צען גוטע ביכער, אמת,
רחלע איז געווען אַ פּשוט ייִדיש מייד?, אָן חכמות, נאָר קיין נאַריש
מיידל איז זי נישט געווען ; פאַרװאָס-זשע זאָל זי נישט באַנעמען אַ זאַך
מיט איר איינגענעם געבאָרענעם שכל? אמת, רחלע האָט נישט געװוּסט
פון קיין העלדן, פון קיין ראָמאַנען, אָבער א ריין האַרץ, אַ ריין ייִדיש
200 שלום עליכם
האַרץ האָט זי געהאָט ; פאַרװאָס-זשע זאָל זי נישט פילן קיין פרעמדע
צרות, נישט פאַרשטיין קיין פרעמדע יסורים ? אין דעם פּרט, קאָן מען
זאָגן, איז רחלע מיטאַמאָל עלטער געװאָרן אַף עטלעכע יאָר, א דאַנק
חיה-עטלען מיט איר ייִדישן ראָמאַן.
אין יענער צײַט איז שוין רחלע אויך געווען אַ כלה, און פון איר
חתן משה-מענדלען האָט זי זיך אָנגעהערט אַזעלכע שבחים מיט אַזויפיל
מעלות, אַז זי האָט געקוקט אֵף זיך, וי אַף איינע אַ גליקלעכע אין דער
װעלט. /
|--- קיין עין-הרע, אַזאַ גליק! -- האָט זי געהערט פון אַלע זײַטן.
-- אַ שמאַלץיגרוב ! אַן אָנקומעניש! רב אײַזיקינטתלי אין אַ ייַד
אַ בעל-הבית, דער פײַנסטער פון אַלע מאַזעפּעװוקער בעלי-בתים, און האָט
איין זון, און נאָך װאָס פאַר אַ זון. נו, אַ מזל!
און באמת איז משה-מענד? טאַקע געווען אַ פײַן בחורל און האָט
געקאַנט געפעלן יעדן : א וואוילס, אַ לעבעדיקס, אַ גמרא-קעפל, אַ שיי-
נער בעל-תנ"ך, דערצו נאָך אַ כתבאירבה אַף עטלעכע הענט, אַזױ, אַז
מיט זײַנע כתבים האָט זיך גאַנץ מאַזעפּעוװוקע אַרומגעטראָגן, און אַפילן
מאָטל שפּרײַז אַלֵיין, דער , מיידלשער שרייבער" אין סקווירע, האָט אָנ
געזאָטלט זײַן רויטע נאָז מיט אַ פֹּאָר שפּאַקולן, האָט עטלעכע מאָל באַ-
טראַכט דעם חתנס כתב, וי אַן עכטער מבין, און האָט מודה געווען, אַז
דער חתן האָט אַ גאָלדן הענטל, און אַז ער װועט זיך מים דער צײַט אויס-
שרייבן די האַנט, װועט ער, אם ירצה השם, קאָנען שרײַבן.
גערעדט האָט רחלע מיט איר התן זייער ווינציק, דען װוּ איז ער
געווען און װוּ איז זי געווען ? פון מאַזעפּעוװוקע קיין סקווירע אין גאַנץ
װײַטלעך, און געזען האָבן זיי זיך בסך-חכל איין מאָל, אי דאָס -- נאָר
אַ צוויי שעה, אי דאָס -- פאַר אַ גאַנצן מנין ייִדן, אי דאָס -- איז דער
חתן געווען אין איין חדר און די כלה --- אינעם אַנדערן חדר. דערפאַר
אָבער האָבן זיי זיך איבערגעשריבן מיט בריוולעך כמעט אַלע ואָך,
אַ קײַלעכיק יאָר כסדר, ביז דער חתונה. אמת, אין דעם איבערשרײַבעכטס
--- װאָס דאַרף מען דאָ לייקענען? -- האָט מאָטל שפּרײַז געהאַט אַ
גרויסן חלק, דען אַזױװוי דעם חתנס בריוולעך זײַנען געווען געשריבן
ררײַישפּראַך : העברעיַש, רוסיש און דײַטש, דאַרום האָט מאָטל שפּרײַז
נעמוזט זען, אַז זי, די כלה, זאָל אויך עפּעס ניט פארשעמט וערן. און
בכדי צו באַװײַזן באַשײַנפּערלעך, אַז פון מאָטל? שפּרײַזס חדר גייען
ס ט ע ט פ ע גנ יו 291
נישט אַרױס קיין מיידלעך גלאַט אַזױ, וי באַ אַנדערע שרײַבערס, האָט
ער זיך געפלײַסט, אַז אין דער כלחס בריוולעך זאָל זײַן צוגעזעצט נאָך
פראַנצויזיש אויך, דאָס הייסט, פראַנצויזישע אותיות, אין וועלכע מאָטל
שפּרײַן איז געווען גאָר א גרויסער בקי. בכל? קאָן מען זאָגן, אַז א גאַנץ
יאֶר כסדר האָבן זיך חתךרכלה געשפּילט אין כתבים, א נאָר
דעמאָלט האָבן זיי אויפנעהערט דאָס דאָזיקע שפּיל, ווען מען האָט זיך
שוין אָנגעהויבן רעכט גרייטן צו דער חתונה.
די חתונה איז אָפּנעלאָפן, װי אַלע יידישע חתונות ; אַביס? האָט
כלהס צד נישט יוצא נגעוװוען, נישט לײַטיש זיך אויסגעשטעלט, נאנץ
יידישלעך... און אַביס? האָט זיך חתנס צד געבלאָזן, געוװוערטלט און
שטילערחייט אָנגערופן דעם מחותן מיטן נאָמען ,דבר-אחר", וי ער האָט
דאָס אַרנטלעך פאַרדינט. נאָר גאָרנישט, עס מאַכט נישט אױס: מע
מאַכט, וי דער שטיינער, אַ כוסח, מע בעט זיך איבער, די כלה געזעגנט
זיך אָפּ מיט אַלע אירע ליבע, מע באַגלייט זי ביז אַרױס דער שטאָט, מע
קושט זיך, מע וויינט, מע פּטרט אַרױס א טאָכטער -- און מע פירט זי
אַוועק אַהין, צו די שווער-און-שווינער אַף קעסט,
1
און ווידער אַמאָל רחלע
דאָרט, באַ שווער-און-שווינער, האָט זיך אָנגעהויבן פאַר רחלען א
נײַע וועלט. וי אַ שנור, און איין-איינציקע שנור, און אַ געראטענע שנור,
האָבן זי אַלע ניך ליב געקראָנן און מע האָט זי אָפּגעהיט, געפּאַנקעװעט,
געבלאָזן דאָס אָרט פאַר איר, און ווער שמועסט די שוינער, דװאָסי-
מלכה, װאָס האָט קוים דערלעבט אַזאַ נחת, האָט פּשוט דאָס לעבן אַװעק-
געלייגט צוליב איר; נאָר פרחלע און רחלע !7 וו ערנעץ א פעט שטיקפ
פלייש, אַ מאַרכעדיק ביינד?, אַ געשמאַקע זאַך -- אַלץ רחלען. גאַנץ
פרי, רחלע האָט נאָר װאָס געעפנט די אויגן --- אַחא, דאָס קריג? ציקאָריע
שטייט שוין אַפן טיש, און דװאָסי-מלכח, װאָס איז, אייננטלעך, א פֿאר-
נומענע, אַ סארק ייִדענע, דרייט זיך אַרום און זעט, אַז די שנור זאָל
האָבן אלץ צו דער צייט,
2992 ש לום עפיב ם
--- װאָס דאַרפט איר זיך מטריח זײַן, שווינער ?
-- נישקשח, טרינק, רחלע, עס, רחלע! |
אַן אַנדער מאָל זעט רחלע, וי די שוויגער לויפט פון מאַרק אַן
אַ נשמה און פאַלט אַרײַן אין קיך מיט אַ קולי-קולות אַף די מענטשן
שעלט און קאָרעניעט, גלײַך װי מע װאָלט זי דאָרט געקוילעט,
--- װאָס איז, שוויגער ? -- פרעגט זי רחלע,
--- איך האָב געמיינט, דו ביסט שוין לאַנג אויפגעשטאַנען, און די
מילך שטייט און זידט און זידט -- זידן זאָל, רבונו של? עולם, מײַן
מוידס פּאַרע --- און איך לויף, איך ווייס ווו איך בין אין דער וועלט ?
אין קלייט איז, קיין עיןדהרע, אַן ענגשאַפט -- מע זאָל נאָר באַהיט ווערן,
און ער, מײַן דאָליע, שטייט די הענט פאַרליינט אַרונטער, װוי אַ מחותן !
איך בעט אים רחמים : נעם טראָג אַװעק אַהיים אָט אַ צוויי פרישע ביינל !
טאָמער ווילפטו עסן -- עס, רחלע, גוטע בייג?, איך קויף תמיד בא
לייציכען בייגל, איך על באַ קיין אַנדער ייִדענע נישט נעמען, מע זאָל
מיר אָנשיטן אַ פולע שטוב מיט גאָלד -- גאָט מעג איר טאַקע העלפן !
וויפל זי קומט נעבעך אֶפּ פון איר מאַן דעם שכור! ויאַזױ טראַנט די
ערד אַף זיך אַזא נפש -- פאַרשטיי איך נישט, נאָר אַ בזיון דאָרט דעם
טאַטן אַף יענער װעלט... יאָ, װאָס האָב איך געװאָלט זאָגן ? משטיינס /
געזאָגט, דער קאָפּ איז מיר אַזױ פאַרשלאָגן.... שא, אָט גייט זי שוין
די יפהפיה. מויד ! װווּ ביסטו שוין געווען, מויד ?
און דאָ גייט אַװעק אַ נײַ צעט? פון קללות מיט גװאַלדן פאַר דער
מילך פון רחלעס וועגן, פאַר דער ציקאָריע פון רחלעס וועגן, פאַר דעם /
אָנבײַסן פון רחלעס וועגן -- חכלל, מיט רחלען האַלט אין איין קאָכן די
גאַנצע שטוב. אַפילו דער שווער, װאָס איז תמיד געווען פאַרנומען מיט
זיך און מיט זײַנע געשעפטן, האָט אויך שטענדיק נאָכגעקוקט נאָך איר,
נאָכגעפרענט אֵף איר, |
דאָס גאַנצע אַרומפּאַדקעװען מיטן אַרומטאַנצן אַרום איר איז רחלען,
אייגנטלעך, געווען אַביס? פּריקרע, טאַקע אַריבער דער טבע ; און דעם
אמת מוז מען זאָנן, אַז רחלע איז געווען אַ סך װוינציקער צוגעלאָזט צו זיי,
וי זיי צו איר, |
אַז מיר זאָנן ,זיי", מיינען מיר דאָס די שווער-און-שוויגער, און
משה-מענדלען, דעם רעכטן פּאַרשױן, װאַרפן מיר אַרױס פון צעטל, װאָרעם
צווישן דעם יוננן פּאָרפאָלק אין געווען אַזעלכע מחזקות, װאָס מע קאָן
ס ט ע טס טע נ יו 208
זיי ניט אָנרופן נישט גוט, נישט שלעכט. זיי, דאָס פּאַרפאָלק, האָבן
צווישן זיך קיין סך נישט גערעדט, און טאַקע נישט געקאַנט ריירן: אַזֹא
יונגערמאַן, װוי משח-מענדל, װעט זיך נישט נעמען אַנידערזעצן אין מיטן
באַטאָג אינדערחיים ריידן מיטן װײַב, און אַטדערנאכט, קוים זײַנען זי
שוין יאָ געבליבן א מינוט אַלין, האָט דאָס אָבער טאַקע מער נישט גע"
דויערט, װי איין רגע: באַלד איו געקומען אָדֶער רב אײַזיק'נטתלי און
האָט אַרײַנגעקוקט צוֹ די קינדער, אָדער עס האָט אָנגעטראָגן דװאָסי-
מלכהן מיט אַ קריג?ל, מיט אַ טעפּל, מיט אַ גלאָז, אָדער מיט אַ שאָל,
-- אָט נעם אַף אַ משיקאַװעס, רחלע, און טאַרזוך אָט דעם איינגע-
מאַכטס, |
--- וויי איז מיר ! איך האָב דאָך שוין א מאָל הונדערט פאַרזוכט
אָט דעם אײַנגעמאַכטס, שוויגער !
-- ס'אַ גראַם! גיי שוין גיי, קינד, וֹאָס דו רעדסט! אָט דעם
אײַנגעמאַכטט האָסטו נאָך אַפילו נישט אָנגעקוקט אין די אויגן.
און רחלע נעמט װידעראַמאָל פאַרזוכן דעם אײַנגעמאַכטס. װאָס
קריכט איר שוין פון האַלדו.
-- אַ דונער איז מיר, רחלע, ביסט דאָך פאַרכליאַנעט געװאָרן ! טו
אַ קוק אַביסל, װי אַ מענטש עסט ! פון װאָס דו לעבסט --- ווייס איך
נישט. כ'לעבן, מע װעט דיך דערזען עמעצער פון סקווירע, װעט מען דאָס
מיך אַ קאַפּ אָנשעלטן. אַ שיינע שווינער -- א געשוויר איר אין דער
לעבער ! -- װעט מען זאָגן. --- פײַן אױסגעהאַדעװעט אַ שנור -- אַ
שטריק איר אַפן האַלדז ! וויי איז מיר, עס כאָטש עפּעס פון יוצא וועגן !
-- לאָזט מיך, איך בעט אײַך, צורו, שוויגער ! איך בין זאַט, הלואי
ביז מײַן לעבן,
-- נו טו מיר צוליב, טאָכטער! מע טוט צוליב אַמאָל אַ שווינער
אויך ; עלעהיי איך בין אַ מאמע. נעם כאָטש איין פּיצל און טו מיר נישט
אָן קיין יסורים !
און רחלע װאַרגט זיך מיט נאָך אַ שטיק? און מיט נאָך אַ שטיקל,
און עס ווערט איר נמאס אַזאַ לעבן, כאָטש זי וויים גאַנץ גוט, אַז מע איז
איר געטרײַ, איבערגעגעבן ביז לעצט, און זאָל זי זאָגן, אַז זי װוי? דאָס
טעלערל פונעם חימל, באַקומט זי דאָס; װאָס הייסט, ס'איז א תירוץ ?
רחלע װויל -- דאַרף עס זײַן !
נאָר אַ מענטש אין נישט קיין אָקס, נישט קיין גאַנדז, װאָס זאָל
204 שׂלום עליב ם
צופרידן זײַן נאָר מיט גוט האַדעווען. אַ מענטש קאָן װינציק װאָס הנאה
האָבן, אַז מע זאָל אים נאָכגיין כסדר, אומעטום, פוסטריט, אָפּבלאָזן יעדן
אָרט, װוּ ער שטעלט אַ פוס, ציילן זײַנע טריט, אַכטונג געבן אַף יעדן
ביסן, אַף יעדן שלונג, הענגען איבער אים, ווען ער זיצט, זיצן איבער אים,
ווען ער שלאָפט --- מיט איינעם װאָרט, מע זאָל האַלטן זײַן לעבן אינגאַנצן
אין פרעמדע הענט און אים נישט איבערלאָון גאָרנישט...
אין אַזאַ טרויעריקער לאַגע האָט זיך געפונען רחלע אין יענער צײַט,
װאָס עס קומט פאָר די דאָזיקע געשיכטע, רחלע האָט נישט געהאַט אַפילן
פאַר וועמען זיך צו קלאָגן, אירע פאָטער און מוטער האָבן זי געהאַלטן
פאַר איינע אַ גליקלעכע, און זייער בריוו צו איר זײַנען תמיד געווען פול
מיט נחת, מיט תענוג און מיט ברכות צום גאָט ברוך-הוא, װאָס ער האָט
זיי אַזױ באַגליקט. און אירע מִרְיווֹ צו זיי זײַנען אויך געווען אָנגעפילט
מיט ,ברכה והצלחה", מיט ,נחת און פאַרגעניגן", מיט ,ברוך-השם" און
מיט ,הלואַי אַף װײַטער נישט ערגער", און האָבן זיך שטענדיק אויס-
געלאָזט מיט ,גליק און פריידן? און ,פריילעכע הערצער אֶמן סלה".
טיף אין האַרצן האָט זי געטראָגן אַ פאַרדראָס אַף משה-מענדלען,
למאַי ער האָט זיך געהאַלטן װײַטלעך פון איר און עפּעס אַזױ וי העכער
פון איר, עפּעס נישט איר גלײַכן, װי דער שטייגער איז פון א ייִדישן
יונגגמאַנטשיק אַ תכשיט; ער קאָן זיך נישט אַראָפּלאָזן אַזױ נידעריק
צום וװוײַב, עס קומט באַ אים אויס עפּעס נישט גלאַט, זייער פּריקרע...
אינעװוייניק אין האַרצן אָבער האָט זי משה-מענדלען גאָרנישט מײַנט
געהאַט; פאַרקערט, ער איז איר געווען געטרײַ, זייער געטרײַ, טאַקע
מיט אַן אמת, גאַנץ בתמימות. איינמאָ? איז רחלע עפּעס חרוב געװאָרן
און איז געלעגן א פֹּאֶר טאָג צו בעט; דעמאַלט איז משה-מענדל נישט.
אָפּגעטראָטן פון איר די נאַנצע צײַט, געזיפצט, געהאָט יסורים, אויסגע-
גאַנגען באמת מיט אַלע כחות,
-- א צערד-בעלידחיים ! -- האָט ער געזאָגט צו דער מוטער און אֵף
זײַנע אויגן זײַנען געווען טרערן. --- מע דאַרף רופן דעם רופא אָדער דעם
פעלדשער. איך קאָן דאָס נאָר נישט צוזען, וי זי ליגט נעבעך אין א
העליש פײַער -- אַ צער-בעלידחיים !
אַפן דריטן טאָג איז רחלען נרינגער געװואָרן, משה-מענדל איז דאָך
נישט אָפּגעטרעטן פון איר, און אָט דאָ, זיצנדיק באַ איר צוקאָפּנס, האָט
משה-מענדל געהאָט אַ גוטע נעלעגנהייט אַביס? צו פאַרברענגען און
ס ט ע 8 פ עג יו 299
אל
שמועסן מיט זײַן שיינער ליבער רחלען. דערצו װאָבן זיי ביידע השק
געהאָט -- מע מוז דעם אמת זאָנן. משהימענד? װאָט זיך צונעזעצט צו
איר גאַנץ נאענט, אַזױ נאֶענט, אַז איר שיינער קאָפּ, װאָס איז געוען
נאָר האַלב צוגעדעקט מיט א װײַס טיכעלע, אין געווען כמעט באַ אים
אַף די הענט... רחלע האָט אויפנעהויבן אירע בלויע אויגן אַף משה-
מענדלען און האָט געװואַרט, טאָמער וװועט ער איר עפּעם זאָגן,. משה-מענדל
האָט אַראָפּנעלאָזט די אויגן אַראָפּ, נאָר אַז זי האָט אויסגעדרייט דעם
קאָפּ צום פענצטער, האָט ער אֵף איר געקוקט, און אַז זי האָט אַף אים
אַ קוק געטאָן, האָט ער אויסגעדרייט דעם קאָפּ צום פענצטער, און אַזױ
האָבן זיי זיך איבערגעװאָרפן מיט אויגן אַ היפּש שטיק? צײַט אָן ווערטער,
אינעם גאַנצן יאָר נאָך דער חתונה האָט דאָס דאָזיקע פּאַרפאָלק געהאט
אַצינד אַ געעלגנהייט צו שמועסן צווישן זיך, נאָר זיי האָבן זיך נישט
געקאָנט אײַנשטעלן און האָבן נישט געװנסט װיאַזױ אֶנצוֹהייבן עפּעס
אַ שמועס. רחלע, אֵלֵם װײַבל?, האָט געהאט רעכט צו װאַרטן, ביזן ער
וועט עפּעס זאָגן, און ער, משה-מענדל, אַלט מײַנער יונגערמאַן האָט נע-
װאַרט, בי זי װעט עפּעס זאָנן -- און דערװײַ? האָבן זיי ביידע גע-
שוויגן, דורכװאַרפנדיק זיך מיט די אויגן.
--- וואָס איז, משה-מענדל ?
-- וואָט ,װואָט אין" ?
-- װואָס קוקסטו ?
--- ווער פקוקט ?
--- דוֹ קוקסט,
--- איך קוק ?
--- ווער דען קוקט +4..
רחלע דרייט זיך אויס מיט דעם פּנים צו דער װאַנט ,און משח.
מענדל נעמט דאָס בערד? אין די ציין אַרײַן און קוקט אַף רחלען לאַננ-
לאַנג און זיפצט, ביז זי דרייט אויס דעם קאָפּ צו אים און כאפּט אים,
וי ער קוקט אֵף איר און זיפצט,
--- װאָס איו, משה-מענדל ?
-- װאָס ;װואָס אין" ?
--- װואָס זיפצסטו אַזױ ?
--- ווער זיפצט ?
200 . ש 5 ום /ע 5 יכ ם
-- דו זיפצסט,
--- איך זיפץ ?
--- ווער דען זיפצט 4... |
און דאָס פּאַרפאָלק ווערט ווידער אַנטשװיגן,. משה-מענדל רוקט זיך
צו נענטער, הוסט זיך אויס און וויל עפּעס אָנהייבן צו ריידן,
-- הערסטו, רחלע, איך מיין עס אַקעגן דעם, װאָס דו זאָגסט ...
פּלוצים עפנט זיך די טיר און דװאָסי-מלכה לויפט אַרײַן מיט אַ
ליאַרם : | |
-- װאָסיזשע ?4 איך האָב נישט געוװווסט פריער, אַזן די אינדיקעס
וועלן צעברעכן װוּ ס'איז דאָ ערגעץ אַ שאָל אָדער אַ טעלער ? אינדיקעס
האָט זיך אים פאַרגלוסט אין מיטן דרינען!... װאָס מאַכסטו עפּעס,
רחלע ? דו ווייסט, װאָס איך װועל דיר זאָגן? מיר דאַכט, אַז באַ דיר
איז די ;סיניע" (קדחת); איך זע, אַז ס'איז באַ דיר אַ מין ?סיניע".
איך האָב דיר געזאָגט --- שטיי נישט אינדרויסן אָן אַ שאַל! שטיי נישט
אינדרויסן אָן אַ שאַל ! איך האָב ווידער געשיקט צו יקותיאל דעם רופא,
אייזיק-נפתלי אַליין איז זיך דורכגעגאַנגען צו יקותיאלן.
--- למאַי, שווינער ? עס װעט איבערגיין; עס איז באַ מיר אַזאַ
איבערגאַנג,
-- באַ דיר איז אַלצדינג אַן איבערגאננג. אַ שיין איבערגאַנג! גיי
שוין גיי, קינד, װאָס דו רעדסט ! מע דאַרף זיך אַביסל? צוזעצן...
און דװואָסי-מלכה רוקט זיך צו אַ בענקל צום בעט און זעצט זיך
אַנידער.
-- ווייסטו װאָס, מאַמע ? --- רופט זיך אָן פּלוצים משה-מענדל.
--- ווייסטו װאָס ? דו גיי בעסער אין קלייט אַרײַן און איך װעל שוין
זיצן אָט דאָ,.
און זײַנע אויגן האָבן זיך באַגעגנט מיט רחלעס אויגן, און ער האָט
איבערגעלייענט אין זיי: ,אוי, האָסטו, משה-מענדל, צוגעטראָפן!/...
--- ווייס איך װאָס דו רעדסט! -- ענטפערט אים דװאָסימלכה
און רוקט זיך צו נאָך נענטער צום בעט. -- נאַ דיר גאָר אין קלייט!
װאָס האָב איך דאָרט אָנגעװאָרן? די גרויסע פּדיונות די הײַנטיקע,
משטיינס געזאָגט! איך פאַרגין זיי אַלֶע מײַנע שונאים מיטן גאַנצן
האַרצן !... גיי דו בעסער, משה-מענדל, צו מיר אין ספּאַלנע און לייג
ס ט ע 5 פע נ יו 297
זיך צו אָטן טאַטנס בעטל שלאָפן, דו ביסט דאָך אַ גאַנצע נאַבט נישט
געשלאָפן !
און אָט אַזױ לעבט זיך אֶפּ דאָס גליקלעכע, נאָר דאָס געפּענטעטע
פּאַרפאָלק, אַף אַלעם גרייטן, נאָר אָן אַ פרײַער מינוט, אונטער דער באַ"
שטענדיקער אָפּעקע פון גוטע פאָטער-און-מוטער, פון געטרײַע שווער-און"
שוויגער --- און נישט דער מאַן און נישט דאָס װײַב מאַכן דערפון טֵן עטס {
נישט ער און נישט זי זײַנען דאָס מזכיר איינם מאַרן אַנדערן, נאָר משה"
מענדלען איז נאָך װוי עס איז : ער קוקט אַרײַן אין ספר, מישט זיך אַרײַן
אין דעם. פאָטערס געשעפטן, האָט זיך זײַנע יונגעלײַט, מיט וועלכע ער
טוט אַמאָל אַ שטיף אין שול אָדער אין מאַרק ; מיט איינעם װאָרט, משה-
מענדל לעבט װי עס אין,
רחלע אָבער לעבט גאָרנישט ;: זי עסט און טרינקט, פאַרווכט צוואנ"
ציק מאָל אַ טאָג דער שוויגערס אײַנגעמאַכטס, טוט נישט קיין האַנט אין
קאַלט ואַסער, גייט זיך נישט צונויף מיט קיינעם, מחמת רב אײַויק"
נפתליס שנור קאָן זיך נישט צונויפצומען ,אַבי-מיט-וועמען", אוֹן אאַבי-
ווער". װועט זיך נישט צונויפקומען מיט אײַזיק-נפתליס שנור, װואָרעם דער
אַבײיוער האַלט ויך פיל לײַטישער און רײַכער און שענער פון איויק-
נפתלין, און אײַזיק-נפתלי האַלט זיך לײַטישער און רײַכער פון אַלע מאַ-
זעפּעווקער בעלייבתים -- און אַזױי ציט ויך רחלע אירע יאָר און טעג,
וי אין געפענקעניש: ווידער געגעסן, ווידער געשלאָפן, וידער דאָס
קריגל קאַוע, ווידער די ליבע שװויגער מיטן אײַנגעמאַכטס, און אַוױ
װײַטער, א גאַנץ יאָר כסדר,
211
רחלע זינגט לידלעך
אָט אין דער לאַנע האָט זיך געפונען אונדזער רחלע אין יענער צײַט,
ווען מיר האָבן זי געזען באַ חיים-בנציונס טאָכטער אַף דער חתונה, צום
שלייער-ווארמעס, שטייענדיק אינדרויסן באַ דער טיר און באַטראַכטנדיק
דעם מאַזעפּעווקער מאַרק מיט די קלייטן, מיט די סעדיכעס, מיט דעם
208 שלום עליכם
װאָגן, מיט די אומגעלומפּערטע אָקסן און מיטן שייגעצ? מיט דעם גרויסן
היטל, |
אָט אין דער לאַגע האָט זיך געפונען אונדזער שיינע רחלע אין יענער
צײַם, ווען זי האָט צום ערשטן מאָל דערהערט דאָס זעלטענע שפּילן פונעם
געוויסן סטעמפּעני.
הערן שפּילן האָט רחלע ליב געהאַט -- אוי, האָט זי דאָס ליב גע-
האַט! כלי-זמר איז פון תמיד אָן געווען באַ איר דאָס חיוֹת; האָט זי.
געהערט ערגעץ זינגען אָדער שפּילן אַ נײַס, האָט זי דאָס תיכף איבער-
גענומען און איבערגעזונגען אַף איר שיינער, גלאַטער שטימע. דערפון
האָבן אירע עלטערן גענוג אָנגעקוועלט אוֹן געזאָגט: ,אַ מאַנסבילשער
קאָפּ אַה איר ; אַ מערכה, װאָס זי איז געבאָרן געװאָרן א נקבה, ווען נישט
-- װאָלט זי געסמאַלעט אַ וװעלט?... :
עס ווייִזט אויס, אַז אירע עלטערן האָבן דוקא יאָ פאַרשטאַנען, אַז.
| עס ליגט אין זייער טאָכטער עפּעס אַ כח, עפּעס אַזאַ מין זאַך, װאָס מיר
אין הײַנטיקע צײַטן רופן אָן טאַלאַנט; נאָר זיי, רחלעס עלטערן, אין
יענער צײַט, האָט זיך אויסגעויזן, אַז דער כח אירער פון איבערנעמען
אַ זאַך און איבערזינגען דאָס --- ליגט באַ איר אין קאָפּ, װײַל זי האָט
| אַ מאַנסבילשן קאָפּ, דער קאָפּ שפּילט באַ אונדז, ייִדן, די גרעסטע ראָלע,
מער וי אַלע צויי-הונדערטיאַכט-און-פערציק אברים. אַ קאָפּ, אַ קע-
פּעלע ! -- אָט דאָס איז באַ אונדז דער עיקר אַנטיק, נאָר װיִאַזױ די מעשה
איז, ביז פופצן-זעכצן יאָר האָט רחלע געזונגען, וי אַ פרײַ פיינגעלע: וו
ערגעץ אַ חזניש שטיקל, אַ ,נקדישך", אַ ,כבקרת?, אַזױ אויך אַ חסידישער
ניגון, כלידזמר-שטיק אַלערלײ, --- האָט רחלע אויסגעזונגען אַה איר ציב-
טיק קול, װאָס איז געווען א מחיה נפשות צו הערן. נאָר קוים איז זי אַ כלח
געװאָרן אַזױ האָט איר די מאַמע געזאָגט :
--- פע, גענוג, טאַכטער, די צו טערעלייקען. וועסט קומען צום
שווער-און-שווינגער אַה קעסט און וועסט זיך גאָר פּלוצים אַנידערזעצן
ברימבלען --- אַ שיינעם פּנים פאַר לײַטן !
רחלע, פאַרשטייט זיך, האָט פאַרשטאַנען, אַז ס'איז נישט לײַטיש,
האָט זי געפאָלגט און האָט אויפנעהערט צו זינגען... נאָר ?חלוטין
אויפהערן צו זינגען האָט זי נישט אויפגעהערט, דען עס פלעגט זיך באַ
איר אַלײן, אָן איר ווילן אַרױסכאַפּן אַ געזאַנג, פון רגילות,אַפּנים, און
ואס איז זי שולדיק, אַז עס זינגט זיך פאָרט ?,.. אַז מע זעט, פון װאַנען
ס ט ע מ פ ע נ יו 299
דאָט װאַטער לויפט קאַן מען דאָס נאָך פאַרשטעלן, אָבער אַז מע זעט נישט,
מע ווייס נישט, פון ואנען עס נעמט זיך -- װאָס קאָן מען טאָן 4...
נישט נאָר כלחװײַז, אַפילו שוין נאָך דער חתונה האָט זיך איר עטלעכע
מאָל געמאַכט, אַז זי האָט זיך נאָר פאַרנעסן, װאָס זי איז, און האָט זיך
צעזונגען, וי אַמאָל, צעלאָזט גאָר אָפן אַלטן שטייגער, װוי מיידלװײו,
רחלע האָט נאָר פאַרנעסן אַז די שווינער אין דאָ אין שטוב און הערט
יעדער װאָרט, װיאַזױ זי זינגט ;
אוי, אָט דאָרט, אָט דאָרט,
אוי, אַף יענעם אָרט
שטייען טײַבעלעך צוויי --- צוויי !
זיי שמועפן זיך, זיי קושן זיךף...
נאָר װאָס פארא טענה האָבן זיי?
זיי קושן זיך און שמועסן זיך.. .
--- אוי, אַ דונער איז מיר ! נאַ דיר נאָך! -- האָט רחלע אויסגע-
שריגן און האָט זיך א נאַפּ געטאָן, דערזען פּלוצים די שוויגער,
--- נישקשה, נישקשה, ווייס איך ! --- האָט זי די שווינער באַרויקט
און האָט זיך געמאַכט תמעװאַטע, שמאָרענדיק מיט דער נאָזן און אַריג-
קוקנדיק אין אַ סלאֵי אײַנגעמאַכטס. --- זעסטו, רחלע, איך האָב מורא, אַז
די אַגדעסן אונדזערע זאָלן נישט אָנהייבן צוקערן ; איך האָב שוין פאראַ-
יאָרן געהאט אַזאַ פּסק: העכער אַ האַלכער פּוד אײַנגעמאכטס איז פאַר-
פאַלן געװואָרן אָט אַזױי.. .
און ווער רעדט, פאַר משח-מענדלען װאָלט זי נישט געזונגען פאַר
קיין געלט: עס קומט אויס עפּעס משונהנאריש און זייער פּריקרע --
נעמען עפענען אַ מוי? פאַרן מאַן אין די אוינן און זינגען... עס קאָן
זײַן, אַז משה-מענד?ל װאָלט זיך נישט אָפּנעזאָגט און װאָלט אפשר אַ
גרויסער בעלן געווען דערויף. ער האָט זי געהערט א פּאַר מאָל א זינג טאָן
און ווייס, אַז איר קול איז צוקער-זיס, נאָר װאָס פארא פּנים װאָלט ער
געהאָט פאַר זיך אַלֵיין, אַז ער זאָל זיך פּלוצים אַנידערזעצן אינדערחיים
--- הערן דאָס װוײַב זינגען לידלעך ? א שיינע עובדא פאַר א לײַטישן
יונגערמאַנטשיק ! עס זאָל זיך מאַכן על פּי מקרה זי הערן -- מחהימי"
תיתי. . און עס פלעגט זיך אַמאָל מאַכן, נאָר זייער זעלטן; דעמאָלט
פלעגט משח-מענד? בלײַבן שטיין, זיך גוט אָנהערן און נאָכדעם געבן
800 | צלום עפ5יב מם
אַ החוסט, צו באַװײַזן, אַז ער קומט כלומרשט ערשט אָן, און זיך אַרײַנקומען
אין שטוב אַרײַן כלא ידע...
אָט אַזױ האָט זיך אָפּנעלעבט רחלע אַ קײַלעכיק יאָר, איינע אַלֵיין,
צווישן גוטע געטרייע לײַט, איבערגעגעבענע ביז לעצט, און מ'קאָן ניט זאָגן,
אַז ס'איז איר געווען גוט, און מע קאָן נישט זאָגן, אַז ס'איז איר געווען
שלעכט, זי האָט זיך געפילט צוװוישן אייגענע פרעמד, צווישן איינענע
עלנט, צווישן גוטע, טרײַע -- פאַרלאָזט. זיצנדיק אַזױ פאַרזאָרגט איבער
אַן אַרבעט, אַן אויסגענייעכטס, פלעגט זיך רחלע, װוי איר שטייגער איז,
אונטערזינגען, און פּלוצים פלעגט זי אָננעמען אַ האַרצקלעמעניש און
עס האָט זי געצוינן אַהין, דאָרט, װוּ זי האָט פאַרבראַכט אירע קינדער-
יאָרן,
געפלויגן, געפלויגן
די גילדענע פייגל
איבער אַלע ימען ;
לאָזטיזשע גריסן,
גילרענע פיינל,
מײַן ליבער, האַרציקער מאַמען !
געפלוינן, געפלויגן
די גילדענע פייגל
איבער אַלע טײַכן ;
לאָזט-זשע גריסן,
גילדענע פייגל,
מיין ליבן, האַרציקן טאַטן.. .
דוואָסי-מלכה האָט ליב געהאַט גאַנץ אָפּט אונטערגגבהנען זיך אֵף
די שפּיץ פינגער און אונטערהערן זיך וועגן װאָס זינגט די שנור,
--- װאָס איז דיר, רחלע, דו בענקסט אַהים ?
--- אַך,. ניין, שוויגער ! גלאָט אַזױ... -- ענטפערט רחלע שמייכ-
לענדיק און װוישט אויס די טרערן.
ס ט ע מ פ ע גנ יו | 201
1
יחלע האָט שוין דאָפּ נוטע פריוול
מיר האָבן איבערגעלאָזט רחלען בשעת דעם , שלווער-װואַרמעס" שטיין
באַ דער טיר און קוקן אַפן גרויסן מאַרק"-פּלאַץ פון דער שטאָט מאַזעפּעווקע,
פאַרטיפט אין אירע מחשבות, פון וועלכע מיר האָבן אויבן נעשמועסט. זי
מחשבות אירע זײַנען אָבער ניך איבערגעריסן געװוארן דורך אונדזער
וואוילן יונג --- סטעמפּענין.
דער דאָזיקער פּײַנער בחור, ווֹאָם האָט געװאָרפן אַן אוינ אָף רחלען,
האָט גוט באַמערקט, וי זי איז אַרױסגענאַננען פונעם טיש, האָט ער
אַביסל צוגעװואַרט און איז אויך אַרױיסגעגאַנגען, און האָט זיך געשטעלט
אינדרויסן באַ דער טיר, און האָט תיכף פארבונדן סיט רחלען א שמועס
וועגן זײַן שטאָט מאַזעפּעווקע און ווענן איר שטאָט סקווירע, וועלכע ער
האָט גוט געקענט מיט אַלע בריקלעך, מיט אַלֶע אירע אַנטיקלעך, אויסנע-
טונקען, װוי מע זאָגט ; און פון דער שטאָט יעהופּעץ האָט ער מיט איר
גערעדט ; ער האָט געהערם, אַז זי איז אַמאָל געווען אין יעהופּעץ. רחלע
האָט אים געענטפערט איין װאָרט איבער צען.
--- װואָס איז די מעשה -- האָט זי סטעספעניו א פרעג געטאָן --
װאָס איז די מעשה, װאָט מע זעט אײַך קיינטאָ? נישט גיין אכן שפּאציר,
נישט שבת, נישט יוםיטוב 4 איר זענט שׂוֹין דאָ כמעט א יאָר, העכער
אַ יאָר, און מע זעט אײַך נאָך נישט אֶף דער באררדיטשעטער גאָס! א
פאַרקקיבן האָט איר זיך אַזױי װײַט, אין עס שטאָט, און איך האָב גאָרנישט
געוווסט, אַזן איר זענט הי... ערשט נעכטן בין איך געװואָר געװאָרן,
ווען איך האָב אײַך דערזען... איך האָכ נאָך נעכטן געװאָלט מיט אייךף
אַביס? ריידן, קאָן מען נישט.... איר ווייסט דען נישט אונדזערע יידישע
שטעטלעך ? באַלד חייבט מען אָן צו ריידן, מע נעסט אין די מײַלער
ארײַן . . . גייט זיך דורך, פאָלנט מיך, שבת באַטאָנ אף דער בארדיטשע-
ווער נאַם... דאָרט איז די גאַנצע שטאָט... למען השם, הערט איר ?
למען חשם, שבת באַטאָג אֶף דער כאַרדיטשעווער גאַם...
רחלע האָט אים קיין צײַט נישט געהאט צו ענטפערן, דען איף
געטרײַע שוויגער דװאַטי-מלכה האָט כאַמערקט, אַז די שטר אי נישטא
כאַם טיש, איז זי געלאָפן זי זוכן, און אַז זי האָט זי געטראפן שטיין אינ-
202 : שלום עליכם
דרויסן באַ דער טיר מיט סטעמפּעניון, האָט זי זיך אין פלונ אַביס? פאַר-
ווננדערט : ,װאָס עפּעס אינמיטן דרינען אָט דאָ מיט אים 4" נאָר סטעמ-
פּעניו, װאָס איז בכלל געווען אַ מזיק און אַ גרויסער בריה אין אַזעלכע
ענינים, האָט זיך תיכף גענומען צו דװאָסיימלכהן מיט די דאָזיקע ווערטער :
-- מיר שמועסן דאָ מכח דער חתונה, מכח דעם רבינס חתונח אין
סקווירע. . . אײַער שנור איז נאָך דעמאָלט געווען אַ קינד, ווען איך האָב
געשפּילט אַף דעם רבינס חתונה. זי געדענקט נישט דעם רבינס חתונח...
--- עס פאַרשטייט זיך, װוי קומט צו איר דאָס געדענקען? -- האָט
אים דוװואָסיימלכה געענטפערט. --- איך געדענק אָבער גוט. איך בין דע-
מאָלט געווען מיט מײַן מאַן, און האָבן נענעכטיקט אין פעלד, אַוא ענו-
שאַפט איז דעמאָלט געווען אין שטעטל.
--- װאָס ווייסט איר דאָס עננשאַפט דעמאָלט ! איך וװע? אײַך דער-
ציילן שענערס... -- האָט איר סטעמפּעניו געענטפערט און האָט פֿאַר-
בונדן מיט דװאָסי-מלכהן אַ לאַננן שמועס מכח פיל פאַרשיידענע ענינים,
און אַזױ האָט ער זיך מיט איר פאַררעדט, און רחלע האָט זיך דערװײַל
אַרױסנעדרײט אוֹן איז אַרײַנגעקומען צוריק אין שטוב אַרײַן צו דער כלה,
מיר האָבן נאָך אויבן געזאָגט, אַז סטעמפּעניו האָט געקאָנט ריידן; מיר
דאַרפן דערציילן נאָך אַ מעלה פון אים, היינו: אף צו ריידן מיט אַלטע
ווייבער, פּלאַפּלען, פאַרריידן זיי די ציין, ווען מע באַדאַרף, האָט מען אים
אויך נישט באַדאַרפט פּיקן די צונג; ער האָט געקאַנט די מלאכה גוט,
;אַ געלערנטע מכשמה --- זאָגט די וועלט --- איז ערנער וי א געבאָרענע".
סטעמפּעניו איז אין זײַן אַרבעט געווען אַ חריף; ער איז דורכגעגאַנגען
אַ גוטן חדר, וי מיר וועלן זען װײַטער,
.אַ העזה אַביסל ! -- האָט זיך רחלע געטראַכט אין האַרצן. --- זאָגן
מיר, אַז איך זאָל, ?מען חשם, זײַן שבת באַטאָג אַף דער באַרדיטשעװוער
גאַס! 5סן השם ? אַנדערש וויל ער נישט ? אַ השנה אַביסל ! דאָס קאָן
נאָר אַ כלי-דזמר !", .
מיט אַזעלכע בייזע מחשבות איז רחלע געקומען צוריק פון דער
חתונה, און אַז עס איז נעקומען דער ליבער שבת-קודש, אַז דער שווער
און די שווינער און אויך משה-מענד? האָבן זיך געליינט רוען און קלייבן
אַביס? עונג-שבת פונעם זיסן שלאָף, פון וועלכן ייִדן האַלטן גאָר אַ וועלט
פון כמה וכמה יאָרן, -- דעמאָלט האָט זיך רחלע, וי איר שטייגער איו,
געזעצט איינע אַלֵיין באַס פענצטער און האָט געקוקט אֵף דער גאַס אַרױס,
ס ט ע ס טע נ יו 209
צוברומענדיק זיך אַ לידעלע אונטער דער נאָז. דאָרט, אַף דער גאָס, האָט
זי דערזען, װוי אַלֶע שבת, אױיסגעצװאַָגענע מיידלעך, מיט רויטע און מיט
בלויע סטייננעלעך אין די צעפּ, מיט רויטע, געלע, גרינע, מאָדנע קליידלעך
און מיט הענטשקעלעך און מיט נײַע גלאַנצנדיקע שיך אַף סקריפּעס. דאָס
גייען זיי אַהין, ,אַפן שפּאַציר", אַף דער באַרדיטשעװוער גאַס. דאָרט וועלן
זיי װוײַזן, איינע די אַנדערע, זייערע רויטע, בלויע סטייננעלעך, מיט
זייערע רויטע, געלע, גרינע קליידלעך. דאָרט וועלן זיי כאַפּן אַ קוק פון
דער װײַטנס, פאַרבײַגײיענדיק, וי דער מנחג איז באַ אונדז, אַף די בחורימ-
לעך מיט די קאָרטענע קאַפּאָטקעלעך, מיט די לאַנגע הייזלעך און מיט
די גלאַנצנדיקע דאַשקעס (קאָזיראָקלעך) פוֹן די שבתדיקע קאַרטולעך,
דאָרט וועלן זיי מיט גרויס צניעות אַראָפּלאָזן די אויגן, און די בעקלעך
וועלן באַ זיי ווערן רויטלעך פאַר הרפּה, און די הערצלעך. . . מיט איינעם
װאָרט, דאָרט װועט זײַן חייגעלעבט !
רחלע ווייס דאָס גאַנץ נוט. פארװאָס זאָל זי דאָס נישט ויסן? זי
איז דאָך אויך אַמאָל געווען אַ מיידל מיט רויטע און בלויע סטענגעלעך
אין די צעפּ, און האָט אויך געשפּאַצירט מיט אַ סך מיידלעך שבת באַטאָנ
אַה דער גאַס. אָבער איצט ?
רחלע קוקט זיך אַרום. אַלֶע שלאָפן און כבראָפּען נעשמאַק. אַלֶע!
נאָר זי אַליין זיצט דאָ, װי צווישן טויטע, וי צווישן אמתע מתים. זי
שפּאַרט אָן איר קאָפּ אַף די הענט און פאַרטראַכט זיך און דערמאַנט זיך
אַן אַלט לידעלע, װאָס זי האָט געזונגען אַמאָל, מיידלװויין :
איינע אַלין,
עלנט, וי אַ שטיין,
איך האָב צו קיינעם צו ריירן.
נאָר צו זיך אַלֵיין. |
עלנט, וי אַ שטיין.
איך האָב צו קיינעם צוֹ ריידן...
-- גוט שבת!... |
רחלע האָט אויפגעהויבן דעם קאָפּ און האָט דערזען.. . סטעמפּעניון.
-- אַ גוט שבת ! זאָג איך.
?װאָס איז דאָס ? ! װוי קומט ער אַהער?? -- האָט רחלע געװאָלט
פרעגן און אָפּטרעטן פונעם פענצטער,
804 שלום על יב ם
-- גוט שבת, גוט יאָר! -- האָט זו אים געענטפערט און איז גע"
װאָרן רויט, וי אַ צוויק, |
--- איר האָט סיך נישט געפאָלגט און זײַט נישט אַרױסגענאַנגען
אַפ דער באַרדיטשעװער נאָס ? איך האָב אַף אײַך אומזיסט אַרױסגע-
קוק... איך האָב... איך האָב... נאָט לייענט!...
און סטעמפּעניו האָט איבערגעגעבן רחלען אַ צונויפגעלייגטן בויגן
פּאַפּיר און איז ניך פאַרשװוּנדן געװאָרן פון אירע אויגן.
רחלע האָט לאַנג, לאַנג געהאַלטן דעם בוינן פּאַפּיר אין אירע הענט,
נישט געװוּסט, ואָס צו טאָן דערמיט, און נישט פאַרשטאַנען, וװאָס
דאָס באַדײַט, ,מיט װאָס עסט מען דאָס 4... אַז די ערשטע איבערראַ-
שונג איז איבערגעגאַנגען, האָט זי צענומען אַ גרויסן בויגן נאָטן-פּאַפּיר
און האָט דערזען גרויסע אותיות, אֵף פּשוט ייִדיש געשריבן מיט אַ סך
גרײַזן.
?;מיין ליבשטיר איינגיל פון הומי? ווען איח האָב דיין לעה-
;טיק שטאַלד דערזוחין איז מער געוװואָרין לעחטיק אָן מײַנע ביידח
תעייגין אין אַ לעחטיק פייאר מיט מײַן האַרץ פּרענין פין גריית
,ליבשעווט צי דיר מײַן נעשאָמע וואֶת דײַנע הומיל עייגין האָבין
,מעח מיד דײַן לעחטיק שטאַלד צי זעח גוצויגען פין דער אורשטיר
;שא ביסד מײַן לייבין פין מיין לייבין פין מײַן האַרץ מײַן זיילי
תאין טי ניט שלאָפען אין חאָלִים דיך זייהין אָן דיר דֹאָח די לעח-
;טיקי זין פינסטער אין מײינע עיגין אָב דעח ליב װוי מיַן זיס לייבין
;אין חשטאַרב מיד אַלי עייווערים דעח טאָמיד זייהין פאַר מייני
עייגין אין דעח טאָמיד ליבין אין מיד דיר טאָמיד לייבין דען דעח
,אויף אימער ליבענדיר וואֶת גייט אוית נאַח דײַני טרייט אין טיט
;דעח פין װוײַטין קישין דײַנע שייני עייגין
סטעמפּענין",
(ע
ס ט ע מ פ ע גנ יו 205
שא
פון דער {בת'מלכה" צוריק צום ,בוימלף"
לאָמיר איבערלאָזן די ,בת-מלכה" און זיך אומקערן צום ,בן-מלך".
מיד וועלן פאַרבײַגײן רחלען און שמועסן מכח סטעמפּענין.
אמת, דאָס דאָזיקע בריוול פון סטעמפּעניון, װאָס איז אויבן געקא-
פּירט אות באות, איז נישט אַזױ קונציק, נאָר װאָס קאָן מען העלפן ?
סטעמפּעניו איז אַודאי געווען אַ העלד, אַ שיינער יננאַטש, אַ ימח-
שמוניק אַ גוטער, נאָר קיין שרײַבער איז ער נישט געװוען גייט מאכט
עפּעס ! זײַן פאָטער, עליו השלום, בער? באַס, אַז ער האָט דערזען, וי
סטעמפּעניו האָט חשק צו שפּילן און לערנען װוי? ער נישט קיין װאָרט,
כאָטש בראָט אים, כאָטש ברען אים, האָט ער אים גיך גענומען צו דער
מלאכח און האָט אים פריִער אויסגעפרווט אֵף אַלע כלים, בין ער איז
געבליבן שטיין מיט דער פיד?, און בער? באַס, װאָס האָט געהאַט חיץ
סטעמפּעניון נאָך קינדער מוזיקאַנטן, האָט געזאָגט בפירוש, אַז אין אים,
אין סטעמפּעניון, געפינט זיך אַן אָדער פונעם זיידן, רב שמואלקע טרא-
מייט (ואָס האָט זיך פּערזענלעך געקענט מיטן גרויסן פידלער פ אַ { אַ-
ניני, אַזױ, אַז צו צוועלף יאָר האָט שוין סטעמפעניו געקאָנט , באַזעצן"
אַ כלה און טאַקע אָפּשפּילן אַ גאַנצע חתונה. דערפאַר האָט אים בערפ
באַס בעסער ליב געהאט פון אַלע קינדער, װאָס זײַנען געגאַנגען באַ אים
אָפּגעריסן, אָפּגעשליסן, אָדער פּשוט נאַקעט און באָרוועס. און כאָטש בערפ
באָס איז געווען אַ שטרענגער קאָמאַנדיר און פלעגט שלעפּן סטעמפעניון
פאַרן אויער, אָדער אַזױ הרגנען, שלאָגן, ממיתן, ברעכן די ביינער, דאָך
איז סטעמפּעניו געווען באַ אים דער אַנטיק, אַ צירונג, אַ גאַנצער מאַיאָנ-
טעק אַף דער עלטער. בערל האָט אַלעמען אָנגעוויזן א סטעמפּעניון און
האָט געזאָגט מים נדלות האַלב אַף כלי-זמר-לשון: ,זעט איר, סממורים,
אָט דער פּיטיוק? װעט מיר געבן פּאַפּע אַף דער עלטער. נישקשה, איך
מעג זיך אָף אים פאַרלאָזן".
דעם אַלטן בערל באָס איז אָבער נישט באַשערט געוען אֵף דער
עלטער צו זען באַ זיך זײַן געליבטן זון. סטעמפּעניו האָט זיך צו פופצן
יאֶר אַװעקגעלאָזט, מיט אַ דרײַערל? אין בײַטעלע און מיט אַן אַלטער,
צעבראַכענער פיד? אונטערן פּאָדעלעק, װאַנדערן אָף דער וועלט. ער האָט
כֹ
200 | שלום עליכם
זיך אױיסגעװאַלגערט װוג איר ווילט, אין אַ סך שטעט און שטעטלעך,
צווישן פיל פאַרשײידענע קאָמפּאַניעס כלי-זמר. מער וי אַ האַלב יאר האָט
זיך סטעמפּעניו נישט געקאָנט האַלטן אַף איין אָרט. עס האָט אים אַלץ
געצויגן װײַטער און װײַטער: פון מאַזעפּעװוקע קיין סטעפּעװקע, פון
סטעפּעווקע קיין קאָרעץ, פון קאָרעץ קיין באַלטע, פון באַלטע קיין אַלט-
קאַנסטאַנטין און פון דאָרטן קיין באַרדיטשעוו, און אַזױי וװוײַטער און
װײַטער, ביז אַדעס. און פון אַדעס האָט ער זיך אַװעקגעלאָזט צוריק --
ווידער װאַנדערן איבער קליינע שטעטלעך, װוּ מע קאָן זיך לאָזן הערן,
האָבן א נאָמען, זיך קונה שם זײַן, און עס איז טאַקע אַזױ געווען: אין
יעדן אָרט, וווּהין סטעמפּעניו איז געקומען, האָט מען שוין געהערט פון
אים. פריער. ייִדן האָבן געהערט, אַז עס פאָרט אַרום אַף דער וועלט אַ גע-
וויסער סטעמפּעניו, װאָס מיט זײַן שפּילן לאָזט זיך אויס די וועלט,
דעריבער איז גרינג צו פאַרשטײין דעם רעש, װאָס עס איז געװאָרן אין
יעדער שטאָט, װוּחין סטעמפּעניו איז געקומען מיט זײַן קאַפּעליע. דען
סטעמפּעניו, פאַרשטײט איר, האָט צו אַכצן יאֶר שוין געהאַט אַן אייגענע
קאָמפּאַניע, און איז אַרומגעפאָרן און האָט געשפּילט נאָר אַף געוויסע,
רײַכע חתונות, און אַזױ מיט דער צײַט האָט סטעמפּעניו אַװעקגעלײגט
אַלֶע אַנדערע קאָמפּאַניעס, װוי, למשל?, די ,קאנאַטאָפּער כלי-
ז מ ר", װאָס האָבן אויך גענוג געשמט, די ?.ס מילער", די עװיני-
צער", די =ש אַ ראַ ג ר אַ ד ע ר און נאָך פיל באַרימטע קאָמפּאַניעס,
װאָס האָבן זיך געלאָזט הערן אַף דער וועלט.
עס פאַרשטייט זיך, אַז קיין גוטע פרײַנט האָט זיך סטעמפּעניו נישט
געקויפט, דערפאַר, װאָס ער האָט אַרױסגעריסן דעם בעסטן ביסן פון
די כלי-זמרס מויל, און מע פלעגט אָנװוינטשעווען גענוג צרות מיט שלעק
אַף זײַן קאָפּ. נאָר אין. די אויגן האָט מען אים געחנפעט, און אין האַרצן
האָט מען אויך געהאַט גענוג אָפּשײ פאַר אים. יעדער כלי-זמר האָט גע"
וווסט אינעװוייניק, באַ זיך אין האַרצן, אַז קוים נעמט סטעמפּעניו דאָס
פידעכע אין האַנט אַרײַן, אַזױ מעגן שוין אַלֶע כלי-זמר זיך לייגן שלאָפן.
די חברה כלייזמר, דאַרפט איר וויסן, האָבן פון תמיד אָן ליב
נוזמאות. באַ זיי געפינט איר ספּורי-מעשיות, ווונדערלעכע דערציילונגען
כענענדעס אָן אַ שיעור. אַפ סטעמפּעניון האָבן זיי דערציילט אין יעדן
אָרט שרעקלעכע גוזמאות, און אַף זײַן פידעלע האָט מען געזאָגט, אַו עס
װואַקסט פון פּאַגאַנינין אַליין. אַז מע האָט דערהערט, אַז סטעמפּעניו
=
ט ט ע טמ פע נ יו 807
דאַרף אָנקומען מיט זײַן ,קאַפּעליע", האָבן אים די שטאָטיכל-זמר, גע-
וויינלעך, גענוג אָנגעשאָלטן, און ווער שמועסט זייערע װײַבער האָבן
פּשוט גערעגנט מיט קללות, מע זאָל גאָר באַהיט װערן. -
-- אַ גאַנץ קיילעכיק יאָר, מע דאַרט, מע קװאַרט, מע באָרגט, מע
משכונט, מע עסט פון זיך די הויט. װאָס איז ? ראשיחודש אלול וועט
זײַן אַ חתונה באַם נניד,. צום סוף קומט אַ רוח, אַ שלים-מזל פון אַלדי
שװואַרצע יאָר, אַ סטעמפּעניו, און רײַסט אַרױס דעם ביסן פון די ציין,
פאַרכאַפּט זאָל ער נאָר ווערן !
נאָר קיין אמתע שונאים האָט זיך סטעמפּעניו נישט געקויפט אין
ערגעץ, ער איז געווען אַ גוט ברודער? ביז נאָר ; אָפּנעשפּילט די חתונה,
האָט ער זיך צונויפגעקאַמפּאַניעט מיט דער חברח שטאָט-כלײזמר און
געלאָזט מאַכן א װאַרעמס מיט דער ברייטער האַנט, נישט געקאַרגט קיין
שנאַפּס, פיין אונטערגעלעבט, זיך שיין צעצאָלט, און פאַרן אַװעקפאָרן
צעטיילט דעם קליינווארג מתנות. מיט איינעם װאָרט, ער האָט זיך אויס-
געשטעלט מעשהח מענטש, גאָר לײַטיש.
--- הערט איר ? -- האָבן די כלייזמרקעס נאַכדעם גערעדט צוישן
זיך. --- הערט איר ? אַ ייִדישע נשפה טאָר מען נישט שאַצן.
נאָר מער וי בא אַלע האָט סטעממּעניו געפונען חן אין די שװאַרצע
אָדער בלויע אויגן פוֹן די כלידזמרט טעכטער, די מיידלעך, צו וועלכע ער
האָט זיך אומעטום געשדכנט, און ווען ער האָט געשװאָרן דעם כלי-זמרס
טאָכטער, אַז ער איז אין איר אייננעליבט ביז לעצט, האָט איר אים נע-
מעגט גלייבן : בשעת מעשה איז ער באמת געווען אין איר אײַנגעליבט
(צום מיינסטן, זײַנען באַ די כלייזמר שיינע טעכטער), נאָר קוים איז
סטעמפּעניו אַריבערגעפאָרן איבער דער ראָנאַטקע, אזוי איז זײַן ליבע
פאַרשווגנדן געװאָרן מיטן ווינט און מיטן רויך. און געקומען אין דער
צווייטער שטאָט, האָט ער זיך ווידער באלד אײַננעליבט אין אַ דאָרטיקן
כלי-זמרס טאָכטער ; ווידער געשװאָרן, געכאַפּט די ערד, אַז ער ליבט
זי, אַז ער עקט זיך, געשענקט מתנות, אָפּגעזעגנט זיך, אַװעקגעפאָרן --
און ווידער די איינענע מעשה.
מע קאָן נישט זאָנן אַז אַזעלכע ליבעס האָבן זיך אױיסגעלאָזט תמיד
אָן א װויסטן סוף, --- געוויינלעך, פאַר איר, פֿאַר דער כלה... דאָס אין
אמת, אַז פיל פון זײַנע געליכטע האָבן גיך פאַרגעסן אין סטעמפּעניון מיט
זײַן געביין און האָכן חתונה געהאָט פאַר אַנדערע כלי-זמר. נאָר עטלעכע,
208 2 ש לום ע 5יכ ם
זייער אײַנגעשפּאַרטע מיידלעך, האָבן זיך אַזױי אײַנגעליבט אין דעם
דאָזיקן ימח-שמוניק, אַז ער װועט קומען, נישט חײַנט --- איז מאָרגן, נישט
מאָרגן -- איז איבערמאָרגן, ביז זיי האָבן אָנגעהויבן צו טריקענען און
אויסגיין, װוי אַ ליכט. אין דער צײַט, ווען סטעמפּעניו האָט ערנעץ בסור,
אין אַ פינצטער הײַז?, זיך געקושט מיט אַ כלי-זמרס טאָכטער, אין דער
אייגענער מינוט אין געלעגן נישט איינע פון זײַנע כלות מיטן פּנים
אַראָפּ, באַװוײינענדיק זייער פינצטער מזל? װאָס זייער ,געליבטער האָט זיי
פאַרנעסן, פאַרלאָזט און טוט זיי גאָרנישט דערמאָנען". . .
אָט אַזעלכע אומגליקלעכע כלות האָט סטעמפּעני געלאָזט במעט אין
יעדער שטאָט, װוּ ער איז דורכגעפאָרן מיט זײַן קאָמפּאַניע. נאָר נישט
שטענדיק גילט די הצלחה ; עס מאַכט זיך אַמאָל -- מע טרעפט אָן אַף
אַ שלאַק, האָט מען דעמאָלט צו זינגען און צו זאָגן. סטעמפּעניון האָט
געטראָפן אַן אומגליק, װאָס ער האָט זיך גאָר אַף אַזעלכעס נישט געריכט :
ער האָט געמוזט חתונה האָבן, כאָטש עס האָט זיך אים שטאַרק נישט
געװאָלט חתונה האָבן ! '
שא
:
סטעמפּעניז פאַרשלײערט זיך גאר אומגעריכט
ויהי היום איז סטעמפּעניו געקומען מיט זײַן קאַפּעליע קיין מאַזע-
פּעווקע און האָט אָפּגעשפּילט דרײַ חתונות מיטאַמאָל, בשותפות מיט די
שטאָט-כלי-זמר, ואָס זײַנען צוגעשטאַנען צו אים מיט חזקה-טענות און
האָבן אים פאַרשװאָרן, אַז באם לאו, װועט אים חברה ברעכן די ביינער,
און זיי װאָלטן. עס זייער שיין מקיים געווען, ווען סטעמפּעניו, װאָס האָט
געהאַט בכל? א גוט האַרץ, זאָל נישט געווען מרוצה ווערן אַף שותפות.
אַזױ וי פון איין חתונה ביז דער אַנדערער האָט געדויערט אַ פּאָר
טעג, און סטעמפּעניו האָט דערװײַל נישט געהאַט װאָס צו טאָן, האָט ער
זיך דערװײַ? באַקענט מיט ישעיהקע דעם פידלערס טאַכטער, אַ פיין
מייד? פון אַ יאָר צוויי און צװאַנציק, אַ שװאַרצס און אַ גראָבס, און ער
האָט זיך אין איר רעכט אײַנגעליבט, וי דער שטיינער איז בא אים גע-
ווען : געקושט, געהאַלזט, געליובעט, געקויפט מתנות, קוצעניו-מוצעניו,
8 ט ע מ פ ע נ יו 209
גאָר מעשה חתן און אַז עס איז נעקומען די צײַט פון אַװעקפאָרן, האָט אים
דאָס שװואַרצע מייד? (פרייד? האָט מען זי גערופן) געזאָגט, אַן ער זאָל
נישט מאַכן קיין שהיות און שרײַבן תנאים, ווי דער מנחג איז. סטעמפּעני,
װאָס איז דערצו נאָך נישט געווינט געװאָרן, האָט זיך אַביסל גע"
קווענקלט, געדרייט מיט דער צונג אַהין -- אַהער, נאָר עס האָט איר
נישט געהאָלפן קיין רבונודשל-עולם, פרייד? איז געווען אַ מייד? אַ קאָזאַק
און האָט אים גענומען אין די הענט אַרײַן גאָר קיין מעשה נישט, אַזױ,
אַז ער האָט זיך נישט געקאָנט אויסדרייען פון איר, און עם איז געווע)
דאָס קנס-מאָל אין אַ מזלדיקער שעה. הברה כלי-זמר האָבן לכבוד דעם
גערימטן חתן געמאַכט אַ חיפּשן קנאַק, און באַם פידלער אין שטוב איו
געווען ששון ושמחה דרײַ טעג כסדר, ביז דער ליבער חתן מיט אַלע
ליבע געסט זײַנען זיך אַװעקגעפאָרן אין דער אַנדערער שטאָט, אין דער
דרימער, און אַזױ װײַטער,
געוויינלעך, האָט סטעמפּעניו באַלד פאַרגעסן אין דער גאַנצער חתונה
מיט די תנאים, מיט דעם שװאַרצן מיידל, מיט אַלֶע מיט אַן אַנדער, און
האָט זיך געטאָן זײַנס, דאָס הייסט, געפירט זײַנע ליבעס אין אַלֶע שטעט,
וי ער איז געוואוינט געווען. און אַזױ איז ער זיך געפאָרן פון שטאָט צו
שטאָט מיט זײַן קאַפּעליע --- חתונות שפּילן און האָט זיך געלעבט אַ גוטן
טאָג, נאָר פּלוצים... עס איז נישטאָ קיין אייביקע זאַך אפ דער וועלט !
אַלץ אין ביז אַ צײַט. אף סטעמפּעניון איז אויך געקומען די צײַט. אַ
בייזער שלאַק האָט אים געטראָפן און אַ צרה, אַ משולחת האָט זיך אַף
זײַנע יאָרן גענומען ! הערט אן אומגליק:
געשפּילט אַזױ איינמאָל אַ חתונה אין א קליין שטעטל, ערגעץ אין
מאַלאָראָסיע, און געהאַלטן סאַמע אין מיטן אַ ליבע מיט הערשקע דעם
פלייטערס טאָכטער (אַ גאַנץ שיין מייך?), און סטעמפּעניו האָט איר
צונעזאָגט, אַז ער װעט זי געוויס נעמען, -- איז אַרײַנגעקומען מעכטשי
פּײַקלער מיטן שלעפעריקן פּנִים און האָט א ונק געטאָן אַף סטעמפּעניון
און אַ מרוקע געטאָן אונטער דער נאָז אַף כלידזמר-לשון ;
--- גייט, סטעפפּעניו, דאָרט אין חויז װאַרט אַף אײַך אַ שעכטל.
-- אַ מייד? ? ואָסער א מיירל?
--- אַ שװואַרץ מיידל מיט גרינע אויגן.
און סטעמפּעניו האָט זיך געלאָזט אין הויז אַרײַן און האָט דערזען
דאָס שװואַרצע מיידל, ישעיהקע דעם פידלערס טאָכטער, זײַן כלה פריידל !
210 ש לום ע 5יכ ם
-- װאָס קוקטטו מיך אָן, סטעמפּעניו ? האָסט מיך נישט דערקענט ;
אֵיאָ? זע נאָר, וי ער פּינטלט מיט די אויגן און קוקט זיך צו ! דאָס בין
איך, סטעמפּעניו, איך, פרייד?, דײַן כלה פריידל, ישעיהקע דעם פידלערס
טאָכטער, | |
-- האַ? איך ווייס, װאָס דען? איך ווייס נישט ?4 איך וייס!
איך ווייס ! נאָר וי קומסטו אַהער ? פון װאַנען ?
--- וי קום איך אַהער? מיט די פיס, סטעמפּעניוּ, מיט די פיס,
קוים דערפרעגט אַהער, צו הערשקע דעם פלייטיסט, פון װאַנען, פרעגסטו ?
פוֹן דער היים קום איך אָן. |
-- נו, װאָס הערט זיך ? ווען ביסטו פון דער היים ?
--- װואָס זאָל זיך הערן, סטעמפּעני ? נישטאָ קיין נײַס. ווען בין
איך פון דער חיים ? פון דער חיים בין איך, אַפּנים, אַזױ גרויס, וי
אַ װאָך זעקס אָדער זיבן. מיר זײַנען אויסגעווען װוּ דו ווילסט. וװווהין מיר
קומען צו פאָרן, זאָגט מען אונדז: געוען און אַװעקגעפאָרן ווײַטער,
קוים, קוים מיט צרות געטראַפן אַפן אמתן וװועג... נו, װאָס מאַכסטו
עפּעס, סטעמפּעני ?
-- הא ? איך? גאָרנישט ! וװאָס זאָל איך מאַכן? קום, פריידל,
װאָס שטייען מיר דאָ? -- האָט ער צו איר געזאָגט, דערזען, אַז חברה
כלי-זמר הייבן זיך אָן קלייבן אַרום זיי און באַטראַכטן דאָס שװאַרצע
מיידל מיט די גרויסע שװאַרצע צעפּ און מיט די גרינע אויגן.
--- פון מיינעטוװועגן, לאָמיר גיין, --- האָט אים פריידל געענטפערט,
און סטעמפּעניו האָט געכאַפּט אַף זיך דעם אױיבערראָק מיטן שטעקעלע
אין דער האַנט און האָט זיך געמאכט אַ שפּאַציר מיט פריידל דער שװאַר-
צער איבער דער שטאָט, סטעמפּעניו האָט זיך אַרומגעקוקט, צי קיינער
הערט נישט זייער שמועס, און האָט זיך נעווענדט צו איר שוין מיט מער
שטאַרקײט :
-- זאָג מיר נאָר, איך בעט דיך, װאָס הייסט דאָס ?
-- װאָס הייסט ,װאָס הייסט דאָס" ?
-- אָט דאָס, װאָס דו ביסט אַהער געקומען.
-- ס'אַ גראַס! קוק אים אָן, קלאָמפּערשט ווייס ער נישט, מאַכט
זיך געפּגרט. | |
--- העסטו, פריידל ? -- האָט איר סטעמפּעניו שוין מיט האַרץ נע-
זאָגט, --- הערסטו, פרייד? ? איך האָב פײַנט, אַן מע מאַבט מיט מיר
3 ט ע ט פ ע נ יו 11
אַזעלכע מחזקות ! איך פרעג דיך, װאָס טוסטו דאָ, און דו טרײַבסט מיט
מיר קאטאָוועסלעך ?
פרייד? האָט אַ גלאנץ נעטאָן מיטן פײַער? פון אירע גרינע אוינן אַף
סטעמפּעניון, און פאַרװאָרפן מיט די הענט אירע לאַנגע שװאַרצע צעפּ
אַרונטער, האָט זי זיך געווענדט צו סטעמפּעניון אויך ערנסט :
--- װאָס איך טו דאָ, ווילסטו וויסן? איך בין געקומען צו דיר,
סטעמפּעניו! האָסט אונדז באָם קנס-מאָל געזאָגט, אַז נישט מער וי אין
צוויי װאָכן אַרום שרײַבסטו אונדז אַרײַן אַ בריוול מכח דער חתונה אִפּי
שטעלן ; מיר האָבן געװואַרט און געװואַרט העכער צוויי חדשים און האָבן
דערזען, אַז פון דיר איז ניטאָ קיין שום ידיעה, האָבן מיר זיך מיישב געווען
און האָבן זיך געלאָזט אָף דער וועלט צו זוכן דעם נעכטיקן טאָג, און אַזױ
זײַנען מיר אויסגעווען וווּ די וועלט האָט אַן עק, ביז קוים, קוים מיט צרות,
גאָט האָט אונדז געהאָלפן און מיר. . .
-- זאָג מיר נאָר, פריידל, ווער זײַנען די ,מיר"? עפּעס זאָגסטו
אַלץ מיר זײַנען געפאָרן, מי ר זײַנען געקומען...
--- מיר ביידע, דאָס הייסט ; איך און מײַן מאַמע.
--- דײַן מאַמע? ! -- האָט סטעמפּעניו אויסגעשריגן און האָט זיך
אָפּנעשטעלט אַ דערשלאָגענער. -- דײַן מאַמע ? װאָס האָט זי דאָ צו טאָן ?
--- שאַ, װאָס שרײַסטו אַזױ, סטעמטעניו ?4 ואָס דען, אַליין האָסטו
געמיינט ? אַ מייד? פאָרט נישט אַלֵיין. א שיינע זאַך, כ'לעבן !
--- יאָ, אָבער װאָס קער זי זיך אָן מיט מיר, די מאַמע דײַנע ? --
האָט זי סטעמפּעניו געפרענט, אומקערנדיק זיך צוריק מיט איר,
-- אַ מחותנתטע, סטעמפּעניו, אַ מחותנתטע קער זי זיך מיט דיר
אָן, און שפּעטער וועט זי זיך דיר אָנקערן אַ שוויגער,
--- דו מיינסט טאַקע, אַפּנים, אַן אמת, פרייד?, חתונה האָבן פאַךר
מיר ?
--- נו, און דו, סטעמפּעניו, מיינטט דאָס אַף קאַטאָװעס ?
--- נאַרישקײיטן !
--- פֿאַרװאָס נארישקייטן ?
--- אָט אַזױ. איך האָב עס אַפִילו נישט אין זינען אין דער לינקער
פּיאַטע.
פריידל איז געבליבן שטיין א מינוט און האָט אַ קוק געטאָן סטעמ-
219 ש 5 ום ע 5 יכ טם
פּעניון אין די אויגן אַרײַן. נאָכדעם האָט זי זיך אַרומנעקוקט אֵף אַלֶע זײַטן
און האָט זיך שטילערחייט געווענדט צו סטעמפּעניון מיט די. ווערטער :
--- הער נאָר אויס, סטעמפּעניו! מיין נישט, אַז דו האָסט אָנגעטראָפן
אַף אַ ניונקעלע, װאָס ווייס נישט, ווער עס האָט זי געשלייערט. איך קען
דיך גאַנץ גוט, סטעמפּעניו ! איך ווייס, אַז דו ביסט א היפּשער שאַרלאַטאַן,
האָסט ליב כלות אַלֶע ואָך א נײַע. נאָר עס מאַכט נישט אויס, אַלִץ בין
אַ צײַט, נישקשה... ביסט אַ גוטער בטבע, האָסט אַ ווייך האַרץ, ביסט
אַ פּאַרשױן איינער צווישן צען טויזנט, שפּילסט אויסנעצייכנט אַפן פידל
און קאָנסט געבן אַ וװײַב ברויט, -- דעדפאַר וװויל איך דיך, און דערפאַר
וועל איך פאַר דיר חתונה האָבן, און טאַקע גיך! און דאָס, װאָס דו
שפּאַרסט זיך, איז אומזיסט, אַרױסגעװאָרפן דײַן טרהה, סטעמפּעניו, גלייב
מיר, בייג זיך אָן צו מיר אַהער, איך ווע? דיר זאָנן אַ סוד. . .
און פרייד?ל די שװאַרצע האָט אײַנגערומט סטעמפּעניון אַ סוד אין
אויער, און סטעמפּעניו איז פאַרציטערט געװאָרן מיט אַלַּע אברים. ער איז
געבליבן שטיין, װי אַ ליימענער גולם, אין מיטן װעג, נישט געקאַנט
עפענען קיין מוי? אַ װאָרט אויסצוריידן, און דאָ איז אָנגעקומען מעכטשי
פּײַקלער מיט דעם רויטן קאָפּ און האָט אים געזאָגט, אַז מע'רופט אים צום
נגיד פונעם שטעט? באַשטעלן אַ חתונה. סטעמפּעניו האָט זיך מיט אַ װוּנק
אָפּנעזעגנט מיט פריידלען און האָט אויסגערעדט מיט אַ זיפץ:;
---מיר וועלן זיך נאָך זען, פריידל !
--- פ'אַ שאלה אַביסל, אויב מיר וועלן זיך זען ! --- האָט אים פריידל
געענטפערט און האָט זיך גאַנץ צופרידן אָפּנעשײדט פון איר ליבן התן
סטעמפּעניו. |
די אַלֶע, װאָס האָבן אין יענער צײַט געזען סטעמפּעניון אַף דער
חתונה, האָבן זיך שטאַרק פאַרװווּנדערט אַף זײַן בלאַס פּנים מיט זײַן אִפּי
געלאָזטקײט ; גאָרנישט דער סטעמפּעניו, װאָס פריער, א שענערן לייגט
מען אין דער ערד אַרײַן! עס איז אָפּגענומען געװאָרן זײַן פריילעכקייט
מיט זײַן ברען, וי מיט די הענט. יאָ, סטעמפּעניו האָט געפילט, אַז דאָס איז
אַן עק צו זײַן זיס לעבן פון אַ פריי פיינעלע, אַז דאָס נעמט ער אֵף זיך אַ
יאָך אַפן האַלדז אַף תמיד, אַף אייביק. אַדיע, ליכטיקער זומער-אָוונט מיט
א װײַטן שפּאַציר הינטער דער שטאָט מיטן כלי-זמרס טעכטער?! אַדיע,
לאַנגע שמעקנדיקע צעפּ, צעלאָזטע האָר, גרויסע קאַרע אוינן! אַדיע,
זילבערנע לבנה!... | |
ס ט ע מ פע נ יו 218
אמת, סטעמפּעניו האָט זיך נאָך אַביט? געאַמפּערט, געװאָרפן, וי
אַ פיש אין דער נעץ, מיט די לעצטע כוחות, געפּרוּװוט אַלע מיטלען, נאַר
עס האָט אים געהאָלפן, װי אַ טױיטן באַנקעס. פרייד? מיט איר מוטער
זײַנען געשטאַנען אַקעגן אים, װי אָט יענע מתים, װאָס קומען צו אונדו
באַנאַכט אין חלום און שלעפּן אונדז צום בית-דין של מעלה אָפּגעבן דין
וחשבון . . . און איבערהויפּט האָט ער געציטערט פאַר איר, פאַר דער
מחותנתטע, װאָס האָט צונויפגעשנירעוועט דאָס שװאַרצע פּיסקעלע, וי
מיט אַ בענדעלע, נאָר דאָס פּנים האָט איר אַזױ געפײַערט, אַן זי אין
געווען גרייט אַלע מינוט אַרױמכאַפּן זיך אַף סטעמפּעניון, װי אַ ווילדע
קאַץ, און אַרױסרײַסן אים ביידע אויגן, ווען נישט פריידל, װאָס האָט זי
די גאַנצע צײַט אײַנגעהאַלטן.
--- טשעפּע נישט, מאַמע, װועסט נאָך קאַליע מאַכן. דו קוק נאָר און
שווייג, דו היט אים נאָר די טריט, ער זאָל זיך נישט אױיסרײַסן פון אוג-
דזערע הענט. עס וועט זײַן רעכט, מאַמע, סטעמפּעניו איז מײַנער, ער אין
מײַנער !
1לא
שמשון חנבור באַ דלילהן אַפּן שויט
פרייד? האָט זיך פאַרעקשנט און האָט אויסגעפירט אירס; זי האָט
חתונה געהאט פאר סטעמפּענין כדת משה וישראל און האָט אים גיך
אַרײַנגענומען אין די לאַפּקעס אַרײַן גאָר אַף אַן אַנדער אופן. אַביסל האָט
איר צונעהאָלפן די מאַמע אירע, װאָס זי האָט קוים דערלעבט דעם נחת צו
ווערן אַ שוויגער, און סטעמפּעניו האָט פאַרזוכט דעס טעם פון גיהנם און
האָט זיך נישט גענאַרט. דאָס פּאָר-פאָלק איז אַריבערגעפאָרן קיין מאַזע-
פּעווקע,און סטעמפּעניו האָט זיך דאָ באַזעצט מיט זײַן קאָמפּאַניע, וי אַ
שטענדיקער, אֵף איין אָרט.
--- שוין, אויס, אויס אַרומשלעפּן זיך ! גענוג, סטעמפּעניו, גערײַזט
איכער דער וועלט, גענוג ! --- אַזױ האָט פריידל געוזאָגט צו איר מאַן, װאָס
איז אינגאַנצן געווען אירער, און װאָס זי האָט געװאָלט האָט זי מיט אים
אויסגעפירט, און דוקא מיט גוטן,
214 שלום עליכם
נאָך דער חתונה האָט זיך אָנגעהויבן באַ סטעמפּעניון אַ נײַ לעבן
גאר אַ שפּאָגל-נײַ לעבן. גײַציק איז באַ זיך סטעמפּעניו געווען נאָך בחור-
װײַז ; קוים אָבער האָט ער נאָר חתונה געהאַט און איז אַרײַן צו פריידלען
אין די הענט, אַזױ האָט ער אָנגעװאָרן אינגאַנצן זײַן שטאַרקײט, אינגאַנצן
זײַן מוט, דעם גאַנצן גלאַנץ, באַ זיך אין שטוב האָט סטעמפּעניו נישט
געהאָט קיין ברעק? דעה,
-- דו האָב אין זינען דײַנס, דײַן עסק איז די קאַפּעליע מיט די
חתונות, צו װאָס טויג דיר געלט, נאַרעלע ? --- אַזױ האָט צו אים פרייר?
געזאָגט, צוגענומען באַ אים װוּ ער האָט פאַרדינט ערגעץ אַ גראָשן,
אַף געלט איז פריידל געווען זייער זשעדנע, זי איז אױיסגעװואַקסן באַ
זייער אָרעמע עלטערן און האָט במעט קיינמאָל נישט געזען קיין גראָשן אין
די אויגן. מיידלװוײַז פלעגט איר אָנקומען אַ סטענגעלע אָדער אַ קעמעלע
זייער שווער, מיט ביטערע טרערן. ביז פופצן יאָר איז פרייד? געגאַנגען
באָרוועס, געווען אַ ניאַנקע דער מוטער באַ די קלענערע קינדער, געכאַפּט
קלעפּ גענוג אי פון דער מוטער, אי פון דעם פאָטער, ישעיהקע דעם פידלער,
װאָס האָט ליב געהאָט דעם טרונק. געגעסן האָט זי קדחת, מלובש איז זי
געווען, װוי עס איז אָנגעשטאַנען צו די באָרוועסע פיס, און נאָר פּורים
פלעגט איר אַרײַנפאַלן עטלעכע קאָפּיקעס פונעם שלח-מנות, װאָס זי פלעגט
טראָגן אין פרעמדע הײַזער ; די עטלעכע גראָשן פלעגט זי באַהאַלטן װײַט-
װײַט אין בוזעם, בכדי די מאַמע זאָל באַ איר נישט אויסנאַרן, און אַזױ
פלעגט זי שלאָפן מיטן ביסל מינץ ביז פּסח, און אַף יום-טוב קויפן זיך פאַר
דעם אַ סטענגעלע אָדער אַ קעמעלע, און אַזױ איז פרייד? געװאַקסן ביז
אַכצן יאָר, ביז זי איז פּלוצים אויסגעוואקסן אַ הויכע, א שיינע, אַ געזונטע
מויד --- אַ כלה-מויד ! אַז פרייד? איז אַ כלה געװאָרן פאַר סטעמפּעניון,
האָט זי אַליין נישט געוונסט װאָס פאַראַ גליק עס האָט זי געטראָפן, נאָר די
מאַמע, װאָס האָט דאָס דוקא יאָ פאַרשטאַנען, האָט מיט איר ווענן דעם גענוג
אײיינגעטענהט, אַז זי זאָל וויסן, אַז איר חתן איז אַ גנאַָלדישפּינער, נאָר
אַ גרויסער שאַרלאַטאַן, װאָס דאָס קערב? איז באַ אים אַ ממזר, לכן זאָל
זי זיך נישט לאָזן שפּײַען אין דער קאַשע און זאָל האָבן באַ אים אַ דעה
אין אַלץ, אַזױ װוי זי, די מאַמע, האָט אַ דעה באַם טאַטן, ישעיהקע דעם
פידלער.. ,
אַז פרייד? האָט חתונה געהאַט פאַר סטעמפּעניון האָט זי נישט פאַר-
געסן, װאָס די מאמע האָט איר אָנגעזאָגט, און האָט ביסלעכװײַז, מיט
ס ט ע מ פ ע נ יו 019
שמל, אנגעחויבן לערנען מיטן מאַן חלכות ,װײַב", אַז אַ װוײַב דאַרף וויסן
אַלץ, װאָס באַם מאַן טוט זיך, אַז אַ זייב איז נישט קיין פרעמדע, אַז
אַ ייִדישע טאָבטער איז נישט קיין ,פּאַליובאָווניצע?, -- ניין, עס איז זײַן
בלוט און פלייש, װוי איז ער און ער איז זי. חכל?, ער דאַרף וויסן, ער
דאַרף פ י5ן, אַז ער האָט אַ װײַב...-
אַז פרייד? איז געװאָרן אַלִיין אַ בעל-הביתטע פאַר זיך און האָט
דערזען אַלעמאָל אַ נײַ קערבל, װאָס סטעמפּעניו פאַרדינט אַזױ אָפט, האָט
זי זיך אַ װאָרף געטאָן אַפ די קערבלעך, וי אַ הונגעריקער, אַז ער דערזעם
עפעס אַ מאַכל, נאָר עס אין איר אָבער דאָס געלט נישט אײַנגעגאַנגע.
פרייד? האָט זיך אַליין געזאָרגט, טאָמער װעט מאָרגן נישם זײַן, טאַמער
וועט דער מאַן שפּעטער חלילה נישט פאַרדינען, האָט זי זיך געמאַכט איין
קניפּ? און דאָס אַנדערע, און האָט אָנגעהויבן צו קלײַבן אַ נראָשן צו אַ
גראָשן,
--- װאָס פּראַטעסטו אַזױ 4 -- האָט זי סטעמפּעניו געפרעגט, באַ-
מערקט אירע תנועות,
-- וועסט אַלְץ וועלן וויסן, וװועסטו גיך אַלט ווערן. לאָז דיך נישט
אַרן, סטעמפּעניו! --- האָט אים פרייד? געענטפערט מיט א שמייכעלע,
און האָט זיך געטאָן אירם, אָפּגעשפּאָרט, אָפּנעריסן פונעם מאַרק, פונעם
קלייטל און פון דער יאַטקע מיטן װאַרמעס אויסגעקומען, װי מיט קרעפּלי
פלייש, אָפּטמאָל נישט דערגעסן, נישט דערטרונקען, און זיך אַלץ צונויפ-
געשלאָגן אַ קערב? אום אַ קערבל. ביסלעכװײַז, אַז עס האָט זיך צונוים"
געשלאָגן היפּשע עטלעכע גילדן, האָט זי אָנגעהויבן צו מאַכן חלואות אַף
אַ משכון און נעמען פּראָצענט; דאָס ערשטע מאָל גלאַט אַזױ, דורך אַ
צופאַל, װאָס אַ שכנח האָט בא איר געבעטן אַ גמילות-חסד אוֹן פריידל
האָט איר אַ טובה געטאָן --- פאַרװאָס דען נישט 4 -- און נאָכדעם, אַז
פריידל האָט דערזען, אַז דאָס געלט װאַקסט גאָר, אַז פון איין קערבל ווערט
מיט דער צייט צוויי, האָט זי אָנגעהויבן מיט איר ביס? קאַפּיטאַל צו מאַכן
עסקים, אַזױ לאַנג, אַזױ ברייט, ביז זי איז געװאָרן פּשוט אַ ,װואַכערניצע?
מיט אַלַּע חזיגריבעלעך פון דער דאָזיקער פּראָפּעסיע, מיט ועלכער אַ
גרויסער טייל פון אונדזערע נגידים, צווישן אונדז ריידנדיק, פאַרנעמען
זיך און האָבן דאָס גאָרנישט פײַנט...
מערקווירדיק ! וי קומט עס צו פריידלען אזא חשק צו קלייבן געלט ?
נישט באַ איר טאַטן, ישעיהקע פידלער, נישט בא קיינעם פון אַלע באַי
216 : | | שלום ע ליב ם
קאַנטע כלי-זמר, האָט זי דאָס געקאָנט זען. װוּ װעט איר דען געפינען
אַ גלײַכן צו דער חברה כלייומר, מע זאָל זיך אַזױ נישט אומקוקן אֵף
קיין גראָשן, עס זאָל אַזױ זײַן אַ קערבל? הפקר, פּשוט וי די בלאָטע? די
ייִדישע כלי-זמר -- און ווער שמועסט אין יענע יאָרן --- קאָן מען גלײַכן
צו אַ מין צינײַנער, אַ באַזונדער פאָלק, מיט אַ באַזונדערן זשאַרגאָן, מיט
גאָר באַזונדערע גענג: דידאָזיקע חברה האָט שטענדיק געלעבט אַ גוטע
שעה, תמיד איז געווען פּורים, פריילעך, לעבעדיק, תמיד גערימפּלט, גע-
ווערטלט זיך, געשטיפט, געאַרבעט, זיך לוסטיק געמאַכט, איבערגעקערט
וועלטן, געשמועסט מכח פריילעכע זאַכן... נעקומען אַהיים צום װײַב,
געטריבן קאַטאָװעס, געכלעפּטשעט טייגלעך מיט פאַסאָלעס, אָדער נאָר
גענעסן מכות, נאָר פריילעך, מיט אַ טענצל, מיט אַ ליצנות, הונגעריק
זיך געלייגט שלאָפן, אַף מאָרגן געבאָרגט, געליִען, די קישעלעך פאַרזעצט,
נאָכדעם אויסגעקויפט און װוידעראַמאָל דאָס אייגענע. די כלי-זמרשע
טעכטער זײַנען אויך געווען, מיינסטנס, לופטיקע פריילעכע נשמות :
זייער לעבן, אַזױ וי די האָר זייערע, איז נישט געווען פאַרדעקט מיט קיין
שלייער... מיט איינעם װאָרט, באַ די כלי-זמר איז געווען גך-עדן, מיט
אַלע מעלות און חסרונות פון אַ גןדעדן... הײַנט אין אַזאַ גןדעדן וועמען
קאָן אַרױף אַף דער מחשבח צו זאָרגן --- װאָס וועט זײַן מאָרגן ?
פריידלס טאַטע, פאַרשטייט זיך, איז אויך ניט געווען קיין פאַך-
וויינטע נשמה, ישעיהקע פידלער איז זיך געווען אַ רעכטער קבצן, נאָר
אַ לעבעדיקער, אַ פריילעכער קבצן, און אַז ער האָט פאַרדינט דאָס קערבל,
האָט ער דאָס גאָר גיך פאַרלעבט, טאַקע, װוי מע זאָגט, אין איין אָטעם, .
און זי, פריידלס מאַמע, האָט אויך ליב געהאַט צו לעבן, דאָס הייסט, גוט
עסן. עס איז כמעט קיין העמד נישט געווען אַפן לײַב, נאָר גענעסן האָט
מען כל זמן ס'איז נאָך געווען אַ שטיקל קישעלע צו פאַרזעצן. ,דאָס גאַנצע
דאָברע-מזל גייט אין דער קישקע אַרײַן", קווי זאָנט מען: בעסער דעם
בעקער איידער דעם ,רופא", ,װאָס-זשע דען איז דעם מענטשנס לעבן ?"
--- אַזױ פלעגט זאָגן פריירלס מאַמע, װאָס איז, אייגנטלעך, געווען אַפילו
צווישן כלייזמרקעס אַן אויסברענגערן. |
ווייזשע קומט עס פאָרט צו פריידלען אַזאַ גוטס ? פונװאַנען נעמט
זיך צו איר אַזאַ קאַרגשאַפט? עס קאָן זײַן, אַז דידאָזיקע מעלה איז
געקומען צו איר מחמת זשעדנאָסט, מחמת זי איז תמיד געווען בא די
עלטערן הונגעריק אֵף אַ גראַשן. אָדער ס'איז אפשר געווען באַ איר גאָר
ס ט ע מ פ ע נ יו / 97
אַ טבעזאַך: עפּעס עַלַפִּי טעות אין א קאַרגע נשמה מגולגל געװאָרן
אין דער כלייזמרשע משפּחח און עס אין אױיסגעװואַקסן אַזאַ פרייד?.
װוי די זאַך איז שוין, נאָר פרייד? װאָט געמאַכט משונה תנועות,
געשוויצט און געפינעט, ווען זי האָט נאָר גערעדט אַפִילְו מכח געלט,
אַף איר דאָליע האָבן איר מקנא געווען אַלֶע כל-וזמרקעס. האָט אַ
מז? !7 -- האָבן אַף איר אַלֶע אין איין קו? געזאָגט.
נאָר אין איין זאך האָט גאָט פריידלען פאַרזען;: ער האָט איר קיין
קינדער נישט גענעבן. און ווער וייט, עס קאָן זײַן, אויך דעריכער אין
זי געווען אַזױ אָפּנעגעבן מיט לײַב און לעבן צום נעלט, װײַל דאָס בעסטע
פאַרגעניגן, פאַרגענינן פון קינדער, אין פאַר איר געווען פאַרבאָרגן, בכלל
זעט מען, אַז די װײַבער, װאָס גאָט האָט זיי נישט געבענטשט מיט קינדער,
זײַנען מיינסטנס בייזע װײַבער; עפּעס פעלט זיי די גוטסקייט, די ווייב-
קייט פון דעמדאָזיקן מין ; אַזעלכע װײַבער קאַנען ליב האָבן נאָר זיך
אַליין,
פרייד? איז געווען פּונקט אַזאַ סחורה. נאָר מע קאָן נישט זאָגן, אַז
זי האָט אים, סטעמפּענין, פײינט געהאַט; פֿארװאָס קומט דאָס אים ?
אַ פּאַרשױן, אַ בילד, אַ זעלטנחייט, אַ שפּילער איינער צווישן טויזנט און
(אָט דאָס איז דער עיקר !) אַ פאַרדינער, א גאָלדשפּינער !
--- מײַן סטעמפּעניו --- האָט זיך פרייד?ל באַרימט פאַר אירע באז
קאַנטע ווײַבער --- מײַן סטעמפּעניו, אַז ער טוט אַ פיר מיטן סמיק איבערן
פיד? --- איז אַ קערבק, צוויי פיר --- איז צוויי קערבלעך, דריי פיר --
איז דרײַ קערבלעך. פאַרשטייט איר מיף ?
אין דעם ענין פון ,קערבל" איז סטעמפּעניו געווען פּונקט דער חיפּך ;
דאָס קערב? האָט בא אים נישט געשפּילט קיין ראַלע. אָט האָט ער אפּנע-
שפּילט אַ חתונה און אָנגעשטאָפּט פולע קעשענעס מיט געלט, און אט
--- פודפא, נישטאָ אַ שיליננער ! האָט ער געהאט -- האָט ער גענעכן,
געטיילט, אַנטליען; האָט ער נישט געהאט -- האָט ער געליען בא
יענעם, אין דעם אופן איז סטעמפּעניו געווען אַן ארטיסט. זײַן עסק איז
געווען נאָר די ,קאַפּעליע? --- אויסשטעלן עפּעס אַ נײַע זאַך, פונאנדער"
שפּילן אַן אָפּער-שטיק, באַשטעלן אַ חתונח און אָפּשפּילן זי, וי גאָט האָט
געבאָטן, ייִדן זאָלן לעקן די פינגער, ניט גלאָט ריפ-סקרים,
סטעמפּעניו האָט ליב געהאשט מער פון אַלץ אין דער ועלט צװיי
זאַכן ; זיך און דאָס פידעלע. מיט ויך האָט ער געהאָט צו טאָן כמעט
218 ש לום עפיב ם
שטענדיק, זיך געפוצט, געשטשאָגלט, געקרײַולט די האָר, מיט איינעם
װאָרט --- זיך ?נעבחורט", וי פריידל האָט דאָס מיט אַ שטאָך גערופן, און
דעמאָלט האָט ער פאַרנעסן אין דעם פידעלע; האָט ער אָבער גענומען
דאָס פידעלע, האָט ער פאַרגעסן אין זיך און אין דער גאַנצער וועלט. אַז
עס איז אָנגעפאַלן אַה אים אַ ,מרה-שחורה", האָט ער זיך גענומען דאָס
פידעלע, פאַרקייטלט די טיר און האָט געקאַנט אַװעקשפּילן דרײַ שעה
כסדר איינגענע פאַנטאַזיעס; װאָס עס איזן אים אַרױף אַה דער מחשבה,
דאָס האָט ער געשפּילט. אָט האָט ער זיך צעגאָסן מיט אַ קלאָג, אַזױ
יאָמערלעך, אַזױ טרויעריק, אַלֶע מאָל שטילער און שטילער, און אָט האָט
ער זיך פּלוצים צעבייזערט און איז אַװעק אַלץ שטאַרקער און שטאַרקער,
ביז עס האָט זיך ווידער אָנגעהויבן אַרױסכאַפּן װוי אַ זיפץ פונעם טיפן
האַרצן, און דאָס פײַער איז אים אַביס? אָפּגעטראָטן, אָפּגעגאַנגען דער
כעס, און ווייכע מעלאָדיעס, ליבע זיסע געזאַנגען, װאָס װײַטער אַלץ
טרויעריקער, האָבן זיך ווידער וי גענאָסן אָן אַן עק, און נאָכדעם ווידער
אַביס? לעבעדיקער, פריילעכער... אמת, דאָס איז געווען נישט אֶפט,
נישט אַלֶע מאָל האָט זיך אים געשפּילט; נאָר קוים האָט ער זיך צע-
שפּילט, איז געווען אוממעגלעך אים אָפּצורײַסן. סטעמפּעניוס פאַנטאַזיע
האָט זיך צעקאַכט און געזעצט, וי פון אַ קװאַל, װאָס װײַטער מיט מער
פרישקייט,
| אַ מענטש מיט געפיל, מיט אַ נשמה, האָט זיך אין אַזעלכע מינוטן
זאָט נישט געקאָנט אָנהערן די דאָזיקע פרײַע מוזיק, װאָס לאָזט זיך גאר
נישט איבערגעבן אַף נאָטן, און עס האָט זיך אים אויסגעוויזן, אַז ער הערט
אַ בקשה צום רבונו-דשל-עולם פון אַ פאַרביטערט האַרץ, עפּעס אַ מין
תפילה צו זײַן ליבן נאָמען אַפ רחמים, אַף לײַטזעליקייט, אַזאַ מין תפילה,
װאָס דאַרף און מוז אָנגענומען ווערן אויבן, דאָרט פאַר גאָטס שטוֹל...
מע דערציילט, אַז דער ריז שינער האָט געהאַט אַן אייגענעם אֶר-
קעסטער, װאָס פלענט שפּילן בשעת ער האָט אָפּגעגעבן אַ שבח צו דעם
װאָס ?עבט אייביק. אַודאַי איז דאָס אַ געדאַנק דוקא פון אַ גרויסן מענטשן,
אַ השגה גאָר פון אַ הויכער פּאָעטישער נשמה.
--- קיילע די גראָבע, מיינע צרות אַף איר קאָפּ, האָט מיר אָפּגעבראַכט
דאָס פּראָצענט פאַר יענער ואָך; און פאַר הײַנטיקער וֹאָך, זאָגט זי,
לאָז זײַן נאָך שבת !
מיט אַזאַ מין געשפּרעך, למשל, האָט פריידל מכבד געווען סטעמ-
ס ט ע מ פ עג יו 219
פּעניון, ווען ער פלעגט אַרױסגײן נאָכן שפּילן פון זײַן חדרל, אַבים?
צוגעפלאַמט, מיט א גלאַנץ אין זײַנע שװאַרצע אויגן. דאָס איז געווען
דאָס פײַער? פון זײַנע אויגן, ואס האָט אַזױ געצויגן צו זיך. דאָס פײַער?
פלעגט זיך באַװײַזן זעלטן, און באַגעגנט זיך מיט פריידל?ס אייגעלעך,
האָט זיך דאָס פײַער? גיך באַהאַלטן, פאַרשווונדן געוואָרן.
אַז סטעמפעניו האָט אָפּגעשפּילט אַ חתונה און איוֹ געקומען אַהים,
פלענט אים פרייד? באַגעגענען מיט א שמייכעלע, זיך לאַשטשען, וי אַ
קעצעלע :
--- צו װאָס טויג דיר געלט, סטעמפּעני ? -- פלעגט אים פרייד?
זאָגן און אויסטרייסלען אים אַלֶע קעשענעס. --- אָף װאָס דאַרפסטו געלט ?
װאָס פעלט דיר ? האָסט אַלצדינג, װאָס דוֹ דאַרפסט, ביסט נישט הונ"
געריק, חלילה, און נאַקעט נייסטו אויך נישט, און אַז דו דאַרפסט אַזױ
עטלעכע גראָשן, גיב איך דיר דען נישט ? גיב עס בעסער אִפּ מיר, נשמה
מײַינע, בא מיר וװועט דאָס זײַן גאַנץ. גיב שוין גיב !
און סטעמפּעניו שטייט, װי אַ באַשטראָפט קינד און פריידל טוט
מיט אים, װאָס זי וויל?. ער איז אינגאַנצן בא דער דאָזיקער שװאַרצער
פריידלען אין די הענט. אך, װאָס איז דאָס מיט דיר געשען, סטעמפּעני ?
אַזא נאָרנישט, װי פריידל, זאָל דיר טאַנצן אַפן קאָפּ, און דו לאָזט זיך
פירן באַ דער נאָז, פּונקט וי שמשון חנבור באַ זײַן געליבטער דלילח אַפן
שויס ?,.. . פע, סטעמפּעניו, אַ בזיון, כ'לעבן !
11ט א
סטעמפּענין רירט נאָך מיט איין אבר
אַ רחמנות אַף סטעמפעניון!...
נאָר עס איז נישט אַזױ די מעשה, וי איר מיינט. ליינט נישט אַזױ
דעם רחמנות אַף אונדזער העלד, אַז סטעמפּעניו האָט נישט געהאַט קיין
גרויסע דעה באַ זיך אינדערחיים און איז געווען עפּעס גאָר מעשח ייִדענע,
האָט ער אָכער דערטאַר זיך געחאַט זײַן וועלטל, זײַן אייגענע וועלט, װאָס
האָט זיך שוין מיט פריידלען נישט אָנגעקערט לחלוטין. דאָרט, אין זײַן
20 ' שלום עפינ ם
וועלט?, איז זיך סטעמפּעניו געווען אַ פּריץ פאַר זיך און איז געווען, וי
מר װועלן באַלד זען, גאַנץ צופרידן.
קודם כ? איז באַ אים אַװעקגעגאַנגען אַ האַלבער טאָג אַף ,רעפּע-
טיציע", דאָס הייסט, אַף איבערשפּילן מיט דער גאַנצער חברה בלי-זמר
אַלע נײַע שטיק, דערביי טרײַיבן אַביס? קאַטאָוועס, אויסהערן דעם בדחנס
ווערטלעך און לאַכן פוֹן מעכטשי פּײַקלער, װאָס דער בדחן האָט אַף אים
ליב געהאָט צו ווערטלען זיך, און נאָכדעם נלאט דערציילן מעשיות פון
דער אָדער יענער חתונה. װאָרעם יעדע חתונה באַ ייִדן האָט זיך איר
מעשה : דאָ האָט זיך דער חתן אײַנגעשפּאַרט, כאָטש גיב אים אַ קרענק,
און װוי? נישט גיין צו דער חופּה, ביז מע װועט אים אָט דאָ אַפן אָרט
נישט אָפּצאָלן דעם נדן אחת ואחת ,קלאפ און ציי?ל?; דאָרט האָט די
כלח געחלשט פאַר גרויס געוויין און מע האָט זי |קוים אָפּגעמינטערט (און
דערביי זאָגט אִָפּ דער בדחן אַביסל ליצנות) ; אין אַ דריטן אָרט האָט זיך
געטראַפן נאָך אַ שענערע מעשה : נאָך דער וועטשערע, אַז ס'איז געקומען
די צײַט, װאָס מע דאַרף טאַנצן.... און חברה שיסט אויס אַ געלעכטער,
וי פון אַ האַרמאַט. |
-- װאָס איז באַ אײַך פאַר אַזאַ געלעכטער דאָרט? זע נאָר, וי
מע כאָראָטשעט זיך ! --- שרײַט פרייד? פון איר חדר.
--- לאָז דיך נישט אַרן -- ענטפערט איר סטעמפּעניו מיט גדלות.
--- אין אונדזערע ענינים זאָלסטו זיך נישט מישן, האָב איך דיר שוין
הונדערט מאָל געזאָגט,
און סטעמפּעניון װוײַזט זיך אויס אין דער מינוט, אַז ער אין דאָ
אַ כעל-הבית, אַ גאַנצער סולטאַן באַ זיך.
די איבעריקע צײַט האָט סטעמפּעניו פאַרבראַכט אַף אָנטאָן זיך,
אױיספּוצן זיך, די מלבושים און די שטיוול, זיי זאָלן גלאַנצן, װי אַ שפּיגל,
פאַרקעמען זיך גאַנץ שיקאָזנע, אונטערבייגן זיך די שיינע' שוואַרצע לאָקן,
אויסגלעטן די װײַסע מאַנישקע פון דעם העמד, און נאָכדעם האָט ער זיך
גענומען דאָס שטעקעלע אין דער האַנט, אַ שטעקעלע מיט אַ גאַלקע,
אויסנעשניצט אַ פייג פון עלפנביין, און מיט אַ ברייטן שװואַרצן קאַשקעט
אַפן קאָפּ מיט אַ גלאַנצנדיקן קאָזיראָק, אָנגערוקט ביז די אויגן. דעם
קאָפּ פאַרריסן אַרױף, אַזױ, אַז די לאָקנס ליגן צעװאָרפן אַף די אַקסלען,
גייט זיך סטעמפּעניו און שפּאַצירט איבער דער שטאָט. דאָרט האָט ער
זיך שוין זײַנע באַקאַנטע, מיט וועלכע ער באַגעגנט זיך, און גייענדיק
ט ט ע ט 9 ע גנ יו | 521
פאַרבײַ די קלייטן, גריסט ער די יונגע װײַבלעך, די קרעמערקעס, די
װוײַבלעך ווערן רויטלעך ; זיי דערמאָנען זיך, אַז זיי זײַנען אַמאָל געווען
מיידלעך און דעמאָלט זײַנען זיי מיט סטעמפעניון געוװוען באַקענם...
דעמאָלט איז געווען אַ וועלט... און הײַנט ? ווער האָט דאָס הײַנט אין
זינען 4...
דאָך געפינען זיך נאָך אַזעלכע יונגע װײַבלעך, און איבערהיפּט
מיידלעך, װאָס שטייען אַװעק מיט סטעמפּעניון אינדרויסן באַ דער טיר
אַ היבשע צײַט; מע רעדט, מע שמועסט פון דעם און פון יענעם, מע
לאַכט...
אַודאַי גייען אַזעלכע זאַכן נישט אָפּ גלאָט; דאָס דערזעט א שכנה
און טראָגט עס אֶפּ גיך דער אַנדערער, דער דריטער, און אַזױ הייבט זיך
אָן אַ ריידעניש, און צו ייִדישע מײַלער אַז מע כאַפּט זיך אַרײַן, נארט
מען זיך נישט.. .
--- וואָס איז שוין ווידעו, סטעמפּעניו, פאַר אַ ריידערײַ אין שטאָט ?
שוין ווידער אַ מעשה ?
--- װואָס פאַר אַ מעשה, פריידל ?
--- דײַנע מעשיות... ער פרעגט נאָך! װו צויי, איז ער דער
דריטער ! די גאַנצע שטאָט האָט מיט אונדז צו טאָן.
-- איך ווייס נישט װאָס דו װוילסט האָבן פון מיר, פריידל,
-- װאָס איך ווי? האָבן? איך וי?, זאָלסט אַװעקװארפן דײַנע
אַמאָליקע גענג... שוין צײַט ! װוּ ערגעץ אַ וייב? אָדער א מייד? אין
שטאָט, דאַרף ער מיט איר זײַן באקאַנט, און אַװעקשטעלן זיך מיט איר
אַף דרײַ זייגער שעה -- ער קאָן זיך גאָרנישט אָנריידן און גענוג !
| -- אַ 4 דו קערסט אודאַי מיינען, װאָס איך האָב גערעדט מיט אסתר
אברהם-יענקלם ?
--- נו, און אַז מיט אסתר אברהם-יענקלס. איז װואָס ? װאָס איז זי,
אַ שמייליקע, צי װאָס ?
--- איך האָב דאָך געשמועסט מיט איר מכח אַן עסק.
--- דײַנע עסקים. . . איך קען דיך, סטעמפּעני !
-- זאָלסטו טאַקע וויסן ! אברהם-יענקלס האָט חשק אַרוסצופירן די
חתונה קיין יעהופּעץ, אַזױ איז אים אָנגעקומען דאָס משוגעת. נו, איך האב
דערזען אסתרן, האָב איך מיט איר געמאכט אַ שמועס וענן דעם, אַן
עכירה, למאַי זאָל איך אַרױיסלאָון אַזאַ חתונה פון די הענט ?
8202 ש 5 ום ע 5 יכ ם
--- װאָס איז אים עפּעס אַרױסגעפאַלן יעהופּעץ, דעם משוגענעם,
כהן ? -- פרעגט פרייד?, און אין אירע גרינע איינעלעך באַװײַזט זיך אָט
אַ יענץ פּײַערל?, װאָס באַװוײַזט זיך באַ איר שטענדיק, ווען זי דערשמעקט
נאָר גאָלף...
--- פרעגסט קשיות אֵף אַ משוגענעם ?4 -- ענטפערט איר סטעמ-
פּעניו, גייט אַרױס טרוקן פון דער דאָזיקער מעשה,
און אַזױ ווערט צעריבן די מעשה, יענע מעשה און אַלֶע מעשיות.
סטעמפּעניו איז אַ גרויסער בריה און ווייס, מיט װאָס מע קאָן פריידלען
נעמען.
אין דער פרעמד, אַז סטעמפּעניו איז אַרױסגעפאָרן מיט זײַן קאַ-
פּעליע אין דער פרעמד, האָט אים ,געוויינלעך, נאָך מער געגאָלטן. דאָרט
איז כאַ אים געווען, װוי זאָנט מען, אַ כשרער טאָפּ מיט אַ כשרן לעפל,
און אַז סטעמפּעניו איז געקומען ערגעץ אין אַ שטעטל שפּילן אַ חתונה,
האָט זיך אים שוין נישט געגלוסט אַװעקצופאָרן. דאָרט זײַנען געווען
מעשיות מיט מעשיות, פריילעכע און טרויעריקע גאָר אָן אַ שיעור, הבלל,
דאָס איז זיך געווען באַ סטעמפּעניון אַ באַזונדערע וועלט, זײַן אייגן
וועלט?, װווהין ער האָט פריידלען נישט אַרײַנגעלאָזט בשום אופן, כאָטש
זי האָט דערויף זייער חשק געהאַט. זי האָט אַפילו שוין געפּרגווט אונטער-
קויפן מעכטשי פּײַקלער, נאָר עס איז נישט געגאַנגען. דאָ, אין זײַן וועלטל,
איז סטעמפעניו געווען נאָר אַן אַנדער מענטש. אַ גרויסער אונטערשייד
פון יענעם סטעמפּעניו, װאָס איז געווען באַ פריידלען אין שטוב.. .
111ט אנ
סטעמפּעניו חייבן אָן זיך אײַנצוליבן
אינעם דאָזיקן וועלט? האָט באַ אים איצט רחלע אָנגעהויבן שפּילן
אַ גרויסע ראָלע, די גרעסטע ראָלֶע אין זײַן לעבן. מע מעג אים גלייבן,
אַז זײַן בריוול צו איר, װאָס מיר האָבן אויבן געזען, איז געווען געשריבן
גאַנץ ערנסט, מיט אַן אמת, דען ער האָט זיך אין רחלען אײַנגעליבט פון
דער ערשטער שעה, װאָס ער האָט זי דערזען באַ חיים-בנציונס אֵף דער
חתונה.
ס ט ע מ פ עג יו | | 928
נישט באַלד האָט סטעמפּעניו איר דאָס בריוועלע אַנגעשויבן. עס
האָט געדויערט עטלעכע טענג, ביז דאָס פײַער?, װאָס רחלעס בלויע אויגן
האָבן אָנגעצונדן אין זײַן האַרץ, האָט זיך רעכט צעברענט, צעפלאַקערט,
אַזױ, אַז ער האָט זיך שוין מער נישט געקאַנט אײַנהאַלטן, האָט ער זיך
פאַרשלאָסן בא זיך אין חדר?, און דאָרט, ונ ער האָט געשריבן די נאָטן,
און טאַקע מיט דער איינענער פען און אַף דעם זעלבן פּאַפּיר מיט די
פּאַסן, אָף וועלכע ער האָט געשריבן זײַנע נאָטן, האָט ער אויך דאָס
געוויסע בריוועלע געשריבן,
סטעמפּעניו האָט אַביס? געשוויצט אַפן בריוו?. דאָס שרייבן אין
אים אָנגעקומען שווערלעך. ער האָט זיך נישט געלערנט שרייבן אין ערגעץ,
נאָר פון זיך אַלין. אַודאַי איז קיין חידוש נישט, װאָס ער איז געווען
שטומפּיק אַף דער פען. |
עטלעכע טעג האָט סטעמפּעניו אַרומגעטראָגן דאָס בדיוו באַ זיך און
האָט נישט געקאַנט געפינען קיין מיט? איבערצונעבן עס רחלען. מעכטשי
פּײַקלעד איז געווען אַ גנוטער שליח אַף אַזעלכע בריוולעך נאָר אין דער
פרעמד, אָבער דאָ, װוּ עס געפינט זיך אַ פריידל, איזן מעכטשי אויך אַ
געפערלעכער בריווטרעגער. סטעמפּעניו האָט קוים דערלעבט שבת, האָט
זיך אויסנעפּוצט, וי אַ מויד, אָנגעטאָן אַ הויכן קאַפּעליוש נאָך דער לעצ-
טער דעמאַלטיקער מאָדע, און איזן אַרױסגענאַנגען אָף באַרדיטשעוער
גאַס, וי אַלע שבת, צו מאַכן אַ שפּאַצירגאַנג, גערעכנט, אַן מסתמא וועט
רחלע אויך זײַן דאָרט. נאָר אומזיסט: אַלֶע װײַבלעך, אַלע מיידלעך
דרייען זיך אַדום, כאַפּן אַ קוק אַה סטעמפּעניון, טוען א שמייכ? און ווערן
רויטלעך --- אַלע זײַנען דאָ, נאָר איין רחלע איז נישטאַָ ! דאָס אָנגעשרי-
בענע בריוועלע האָט אים נישט געלאָזט ווען, עס האָט אים געצוינן צו
איר װאָס װוײַטער אַלץ שטאַרקער. |
?מע דאַרף זיך פּדווון דורכגיין אַהין, אַף יענער נאָס, װו רב אייזיק-
נפתלי װווינט, טאַמער וװועל איך זי באַגעגענען?... -- אַזױ האָט זיך
סטעמפּעניו געטראַכט און איז אַזױ פּאַװאָלינקע צוגעגאַנגען צום פענצטער,
ווו רחלע איז געזעסן פאַרטיפט אין אירע געדאַנקען און האָט זיך געזונגען
דאָס באַקאַנטע לידל :
איינע אליין,
עלנט, וי אַ שטיין,
איך האָב צו קיינעם צו ריידן,
824 | שלום ע יב ם
נאָר צו זיך אליין.
עלנט, וי אַ שטיין,
איך האָב צו קיינעם צו ריידרן...
תחילת, אַז זי האָט דערהערט פּלוצים דעם ,נוטישנת" און דערזען
פאַר זיך שטיין סטעמפּעניון, האָט זיך איר אויסגעדאַכט, אַז דאָס איז
אַ מין חלום (זי האָט סטעמפּעניון שוין עטלעכע מאָל געזען אין חלום.. .).
נאָר אַז זי האָט צענומען דאָס שטיק? נאָטן פּאַפּיר און האָט איבערגע-
לייענט סטעמפּעניוס בריוועלע, האָט זי זיך אויפגעהויבן פונעם אֶרט,
אַ קוק געטאָן אין פענצטער און געזאָגט צו זיך אַליין:
-- זײַן גליק, װאָס ער איז אַװעקגעגאַנגען: איך װאָלט אים אָפּגע-
שפּילט... נאָ דיר גאָר אַ סטעמפּעני!..
זי האָט געכאַפּט דאָס בריוול און האָט דאָס געװאָלט אַרויסשמיצן
דורך דעם פענצטער אינדרויסן אַרױס, נאָר זי האָט זיך פאַרכאַפּט, האָט
דאָס נאָכאַמאָל איבערגעלייענט, צונויפגעקאַטשעט, וי מע קאַטשעט צונויף
א מגילח, און אַרײַנגעלײנט צו זיך אין קעשענע אַרײַן,
רחלעס כעס איז געװואָרן אַלע מאָל גרעסער און שטאַרקער, און איר
האָט זיך געװאָלט נאָר זען אים אַליין, און פרעגן אים אונטער פיר אויגן ;
װאָס הייסט דאָס ? ויַאַזױ רופט מען דאָס? מיט װאָס פאַראַ העזה
שרײַבט ער איר אַזאַ קוויטעלע ? וער איזן ער און װער איז זי?...
זי האָט גענומען צוקלערן מיטלען, װיָאַזױ באַגעגנט מען זיך מיט אים
ערנעץ אין אַזאַ אָרט װג קיינער זאָל נישט קאָנען הערן װאָס זיי וועלן
צווישן זיך ריידן, און איז געפאַלן אַף אַ המצאה,
224
אַ בײַטש קאַרעלן באַ פריירדל סטעממפעניוס
---- הערט איר, שוויגער, ווען עס זאָל נישט קאָסטן טײַער, װאָלט איך
אַ בעלנטע געווען אַף אַ בײַטש קאַרעלן, גוטע שווערע קאַרעלן,
--- נו, איך האָב דאָך דיר שוין וויפ?ל מאָל געזאָגט: גיי זיך דורך
צו פרייד? סטעמפּעניוס, וועסטו דיר אויסקלויבן װאָס דײַן האַרץ גלוסט,
אט
ס ט ע מ פ עג יו 2
אויב דו ווילסט, קום מיט מיר באַלד. צוליב סיר װעט זי דיר אָפּנעבן
נישט טײַער.
אונדזער שווארצע פרייד?, װאָס האָט זיך פאַרנומען מיט פּראָצענט
און מיט משבנות, מיינסטנס קאַרעלן, האָט ביסלעכװײַז, אַזױ, אַף אַ גע-
לעכטער אָנגעהויבן אונטערצוהאַנדלען מיט דער דאָזיקער סחורה, װאָס
זי האָט געהאט ביר גאַנץ ביליק אָפּצוקױטן באַ אירע בעלי-חובות און
נאָכדעם דאָס אַראָפּברענגען אויך ביליקער, וי אַלע קאַראַלניצעס (װײַבער
װאָס האַנדלען מיט קאַרעלן), אַזױי לאַנג, אַזױ ברייט, ביז זי האָט טאַקע
אָנגעהויבן דערמיט צו האַנדלען אַף אַן אמת מיט אַלע באַרדיטשעװוער און
מיט אַלע בראָדער. גאַנץ מאַזעפּעווקע האָט שוין געװוּסט, אַז א רעכטע
בייטש קאַרעלן קריגט מען בא פריידלען, באַ פרייד? סטעמפעניום.
אַ װונדערעלכע זאַך! װי קומט צו מריידלען אַזאַ פעיקייט צום
מסחר, אַזאַ באנעמונג מיט די קונים, אַזױ קאָנען אײַנריידן ? אַז דװאָסי
מלכח מיט דער שנור זײַנען אַרײַנגעקומען צו איר אין שטוב אַרײַן, האָט
זיי פריידל אָפּגעגעבן אַ ברייטן ברוך-הבא :
-- סקאַצל סומט ! װאָס מאַכט איר, דװאָסיימלכה? איר ווייסט,
אַז איך האָב שוין אַף אײַך אַן אויג פון לאַנג אָן ?
--- װאָסיזשע איז אַזעלכעס, פרייךל ?
--- וואָס איז, פרעגט אי 4 שוין אַ יאָר, אַז איר האָט געבראכט
אַזאַ צירונג צו זיך אין שטוב אַרײַן -- און גאָרנישט ! איר וזאָלט דאָס
אַמאָל אַרײַנגיין מיט אײַער שנור זיך אױיסקלײַבן עפּעס אַזעלכעס, ואָס
איר פּאַסט. פע, כ'לעבן, דװאָסימלכח, עס איז אַזש מיר אַ בזיון !
--- איר זײַט אודאי גערעכט, פרייד?-סערדצע, נאָר װאָס בין איך
שולדיק, זאָגט שוין אַלין, אַן מײַן שנור װוי? נישט קיין קאַרעלן, ווים?
איך בעט זי?
|--- נאָט אײַך גאָר א נײַס! װאָס חייסט, זי וויל נישט ? דאָס איז
בא אייך װויל מען נישט ; בא מיר, נישקשה, וויל מען !
און פריידל האָט אין דער גיך געעטנט אַ גאַנץ גרויסן קאַסטן, גרין
געפארבט, און האָט אָנגעהויבן אַרױסציִען פון דאָרטן איין בינט? קארעלן
נאָכן אַנדערן און פאַרליינן פאַר די קונים, מיט פיל פאַרשיידענע דבורים
דערביי און מיט ווינטשענישן, נאָר װוי אַ רעכטע סוחרטע,
--- זעט איר, דװואָטי-מלכה, אַז איר זאָלט מיך מאָלגן, װאָלט איך
אײַער שנור געהייסן נעמען אָט די בײַטש קאַרעלן, איך זאָל אַזױ ריין
200 | ' | שלום עליכם
זײַן פון שלעכטס מיט אײַך אינאיינעם, װוי מע דאַרף גאָר האָבן נאָך אַזאַ
בײַטש קארעלן ,אָרליאַנער" פּערל! איר טוט זיי נאָר אָן, זײַט מוֹחל,
אַפן האַלדז, אָט אַזױ א -- אַזאַ יאָר זאָל איך האָבן, װוי זיי פּאַסן אײַך
צו אײַער װוײַסן האַלדז ! טראָגט זיי נעזונטערהייט און לאָו גאָט געבן,
אַז איער שוויגער זאָל אײַך קאָנען קויפן איבער אַ יאָר אין דער צײַט
כאָטש אַזעלכע גרויסע פּער? עפּעס אַ פינף שנירלעך. אַך, װי זיי קליידן
אײַיך צום פּנים! זאָגט שוין איר, דװאָסי-מלכה, איר זײַט דאַך יאָ
אַ מבינטע אַף קאַרעלן, לְאִם איך האָבן אַזאַ יאָר, רבונו של עולם !
באַ די ווערטער האָט פרייד? אַרױסגעכאַפּט אַ שפּיגעלע פונעם
קאַסטן און האָט זיך געשטעלט אַקעגן רחלען, און די גרינע איינעלעך
האָבן געבלישטשעט באַ פריידלען פאַר גרויס נחת, און אַ שוייס אין
איר אַרױסגעטראָטן פון פיל ריידעניש מיט שבועות און מיט ווינטשעניש.
--- און אײַער סטעמפּעניו טוט זיך זײַנסס? -- האָט איר דװאָסי-
מלכה געזאָנט, אָנגעוויזן מיטן פינגער אַף דעם חדר, פון װאַנען עס
האָבן זיך געלאָזט הערן זעלטענע זיסע קולות.
--- יאָ, ער שפּילט דאָרטן, -- האָט פרייד? געענטפערט און האָט
גענומען באַװײַזן נאָך אַנדערע מינים קאַרעלן, אַזױנע און אַזױנע, און
דערווייל האָט זיך צווישן פריידלען מיט דװאָסי-מלכהן פאַרקניפּט אַ לאַנ-
גער שמועס, וי עס געהער צו זײַן צווישן צוויי קרעמערקעס, אַו מע
צערעדט זיך וועגן געשעפט,
רחלע איז געזעסן אין אַ זײַט און האָט דעם שמועס פון דער שוי-
גער מיט פריידלען נישט געהערט. רחלע האָט געהערט אַן אַנדער שמועס,
אַן אַנדער קול, גאָר אַנדערע ווערטער, װאָס האָבן זיך געלאָזט הערן פון
סטעמפּעניוס פידעלע, אַזעלכע ווערטער, װאָס זײַנען איר געגאַנגען גלײַך
אין האַרצן אַרײַן, און זי איז ערשט דעמאָלט אויפגעשטאַנען פונעם
אָרט, אַז דאָס פידעלע האָט אויפגעהערט צו שפּילן און סטעמפּעניו האָט
זיך באוויזן אף דער טיר. זייערע אויגן האָבן זיך באַגעגנט און זיי זײַנען
ביידע רויט געװאָרן, װוי פײַער. . סטעמפּעניו איז געבליבן שטיין באַ
דער טיר, ניט אַהין, ניט אַהער,. רחלע האָט געקוקט אַף אים, געזאָגט
בשעת מעשה דער שוויגער, אַז עס איז שוין צײַט צו גיין אַהיים. דװאָסי-
מלכה האָט זיך אַ כאַפּ געטאָן מיט אַ ברעך אין די הענט :
--- אוי, אַ דונער איז מיר } זעט נאָר, װוי מיר האָבן זיך פאַררעדט !
נו, װאָס װועט איר באַ מיר נעמען, פרייר?, פאַר די קאַרעלן? באַ מיר
ין טי
ם ט ע מ פ ע נ יו 24ט
טאָרט איר ניט נעמען טײַער, פרייד?, מיט סיר דאַרפט איר האַנדלען
אַף נאמנות !
--- אַף ריינע נאמנות ! הערט איר, דװואָסיימלכה, איך זאָל זיך דער-
ווערגן מיטן ערשטן ביסן, אויב איך זאָג אײַך א ליגן! סאָסי האָט מיר
געטיקעט פאַר די קאַרעלן אַכצן קערבלעך, איך זאָל אַזױ געזונט זײַן
רבונו של עולם, מיט מײַן מאַן ! נאָר גאָרניט. איך בין זיך מיישב --
סאָס איז סאָסי, און איר זײַט דװאָסי-מלכה. איך גיב אײַך זיי אֶפּ פאַר
פופצן קערבלעך, און איך זאָל עס ניט פאַרמאָנן אַף מײַן אייגנס, אוים
איך פאַרדין דערבײַ עפּעס, גאָטעני !
--- פופצן יאַק פופצן, צוועלף על איך אייך נגעבן, פריידל. צוועלף
קערבלעך מזומן געלט,
--- אוי, געזונט זאָלט איר מיר זײַן, דװואָסיימלכה, דינגט זיך נישט !
--- האָט פריידל אויסגעשריגן מיט גרויס היץ און האָט אָנגענומען דווא-
סי-מלכהן פאַר ביידע הענט אַף דעם אופן, וי צוויי װײַבער נעמען זיך
פאַר די הענט בשעת זיי נייען טאַנצן אַ פריילעכס.
אין דער מינוט האָבן זיך דערװײַל רחלע מיט סטעמפּעניון געקאַנט
בחפּזון איבערװואַרפן מיט א פַּאָר ווערטער,
--- איך האָב אײַך געװאָלט עפּעס ואָנן, סטעמפּעני.
--- איך האָב אײַך אויך געװאָלט זאָגן, רחלע,
--- איר האָט מיר שוין געזאָגט.
--- ווען ?
--- אינעם בריוול,
-- נאָך ווינציק,
--- שוין צופיל,
--- ניין, קיין הונדערט-חלק אַפילן,
--- איר האָט אַ טעות.
--- איך שווער איַיך באַ מײַן לעבן, איך שטאַרב ! װוּ קאָן איך זיך
מיט אײַיך זען ?
--- איך ווייס ניט, ווג מיר קאָנען זיך זען.
--- פיודן פאַרנאַכט ?
--- וו ?
-- אַף דער מאָנאַסטירסקער נאַס,
ווען ?
308 ש 5ֿום ע5יכ ם
--- שבת-צודנאַכטס, איר װועט אַרױסגײן פון יענער זײַט צום מאָי
נאַסטירסקען גאָרטן.
--- איך קאָן ניט, איך וויל ניט,
--- איר מוזט, רחלע. איך בעט אײַך, גייט אַרױס אַף איין מינוט !
זײַט דאָרטן, איך על שוין װאַרטן, שבת-צו-נאַכט, למען השם, רחלע...
--- איך וװועל ניט זײַן.
--- איר וועט זײַן, רחלע, איר וועט זײַן!...
| --- נו, טאָכטער, --- האָט זיך אָנגערופן דװאָסיימלכה, -- קום,
לאָמיר גיין אַהיים. קוים אויסגעדונגען פאַר פערצן קאַרבן. אָ, איך האָב
גאָר ניט געוונסט, פרייד?, אַז איר זײַט אַזאַ בריה אַ סוחרטע !
--- ע, דװאָסיימלכה לעבן, געזונט זאָלט איר מיר זײַן, איר קאָנט
זיך גוט דינגען, נישקשה, אַ גוטן טאָג, גייט געוונט ! טראָגט געזונט :
פאַרניצט געזונט ! צערײַסט געזונט !
-- אַף קוליעס זאָל זי גיין, וי זי האָט דאָס מיר אױיסגעקאָכט דאָס
װאַסעד! --- האָט פרייד? געזאָגט צו סטעמפּעניון, צוגעמאַכט נאָך זי
די טיר. --- און זי, די שנור, די װײַסע טעלעצע, זיצט זיך און שװװײַגט.
עס פּאַסט איר אַזױ די קאַרעלן, װוי אַ חזיר פּאַטשערקעס.. .
04
נאָך אַמאָל קאַרעלן : /
אַז רחלע איז געקומען אַהיים מיט דער בײַטש קאַרעלן, האָט זי די
שוויגער צוגעפירט צום שווער מיט אַזאַ גליקלעבן שמייכל, גלײַך װי זי
װאָלט דאָ געוװוונען מי יודע װאָס.
--- װאָס זאָגסטו, אײַזיק-נפתלי, אַף די קאַרעלן ? אַ מציאה, טאַקע
אַ כשרע מציאה ! |
אײיזיקינפתלי איז צוגעגאַנגען נאָענט צו רחלען, האָט זיך שטאַרק
איינגעקוקט, װוי אַ דעכטער סמבין, האָט אַ שמאָרע געטאָן מיט דער נאָז
און אַ פרעג געטאָן :
ס ט ע מ פ ע נ יו טעט
--- װאָס האָסטו באַצאָלט פאַר זיי, ווים? ?
--- נו, טרעף, ביזט דאָך עפּעם א סוחר. נו, אדרבה, טועף? --
האָט אים דװאָסי-מלבה געזאָגט מיט א שמייכעלע. '
-- איך ווייס ניט, צי טײַער, צי װאָלװל?
-- אַז איך זאָג דיר אַ מציאה, שוטה, אַ מציאה, װי בא אַ גנב!
מאָל דיר, איך האָב זיך גענוג אָנגעהאַריקעט, אױסגעקאָכט דאָס װאַסער
מיט דער דאָזיקער מאַכליאַרקע, די כלי-ומרקע, אַ סיפּע איר אין פּנים !
נודנו, זי קאָן זיך גוט דינגען, אַן אמתע סעדיכע! דער רוח ויים זי,
וו און ווען זי האָט זיך עם אַזױ אויסגעלערנט ! אַ פּיסקעלע באַ איר --
טאַקע נאָר. אַף שרייפלעך, פּעך און שוועב? אויס איר מויל, און אַז זי
רערט מיט א קונה, פּינעט זי, װי אַ העכט, אַ מיתה משונה זאָל אַף איר
קומען, אַף דער סטעמפּעניוכע!... נו, װאָס שװײַגסטו, אײַויקינפתלי?
זאג שוין, לאָמיר הערן, דײַן מבינות, װאָס אַ שטייגער, דאַרפן קאָסטן
אָט די קאַרעלן ?
-- אָט די קאַרעלן ואָס דארפן קאָסטן ? --- האָט אײַזיקינפתלי
געענטפערט אָנגענומען זיך באַ דער באָרד. --- אָט די קאַרעלן דאַרפן
קאָסטן אַזױ גרויס, אַזױ גרויס, --- שאַ נאָר, לאָם איך דיר זאָגן אַקוראַט,
איך זאָל מיך ניט אָפּנאָרן, --- אַ מציאח, זאָגסטו, אַ מציאח ? אוב זיי /
זײַנען אַ מציאה האָסטו באַדאַרפּט פאַר זיי באַצאָלן נישט װינציקער וי
זעקסטהאַלבן קערבלעך, נאָר ווערט זײַנען זיי אַלע זיבן.
-- לֿאֲקשׁ ! !! -- האָט דװאָסיימלכה אױסגעשאָסן, װי פון אַ האַר"
! מאַט, און אײַזיק -נפתלו האָט אַזש אַ ציטער געטאָן אוֹן אָפּגעטראָטן אין
אַ זײַט. -- לאָקש איינער ! בהמה בצורת פערד } אַזאַ בײַטש קאַרעפן --
זעקסטהאַלבן קערבלעך ? ! משוגענע לעמעשקע ! אַ שטומער װאָלט דאָך
עס ניט אויסגערעדט אין אַ יאָר ! האָסט אויגן, צי ניין ? נאַ, קוק זיך צו,
דו אָפּגעריסענער נאַר !
און דװאָסיימלכה האָט אָנגענומען רחלען פאַר אַ האַנט, האָם זי צוד
געפירט צום שווער, איר אויפגעהויבן דעם קאָפּ און באַװויזן אײַזיקינפתקין
די מציאה, געשאָטן מיט שטעכווערטלעך און מיט קללות. אײַזיקינפתלי
נעבעך האָט געשמאָרעט מיט דער נאָז, געפּינטלט מיט די אויגן און מורא
געהאַט שוין אויסריידן אַ װאָרט. ביז גאָט האָט זיך אַה אים דערבאַרעמט
און ס'איז אָנגעקומען משה-מענד?ל מיטן שטעקעלע פונעם מאַרק -- האָט
שוין משהימענדל? גענומען שאַצן די קאַרעלן באַ רחלען אַפן שיינעם,
290 : | שלום עלינם
װוײַסן האַלדז, און האָט געטראָפן, אַז זיי דאַרפן קאָסטן, בלי גוומא,
אַ דרײַערל. . . דאַ האָט זיך דװאָסי-מלכה אַזױ צעפלאַמט, אַז זי האָט
זיך אַזש צעוויינט, וי אַ קליין קינד, פאַר גרויס דאָסאַדע, װאָס קיינער
האָט נישט פאַרשטאַנען, װאָס פאַר אַ גרויסע מציאה זי האָט געהאַנדלט,
און אפשר פאַר האַרצװײיטיק, װאָס סטעמפּעניוכע האָט זי אַזױ גראָב
אָפּגענאַרט,
-- דו אַ סוחר! -- האָט זי געזאָגט צו משה-מענדלען. --- פּונקט
אַזאַ מבין, װי דער טאַטע זײַנער ! װאָס עפּעס אַ דרײַערל, זונאָ ? פאַר
װאָס ניט ווייניקער ?
--- דערפאַר, װאָס זיי זײַנען מער ניט וערט, דערפאַר, װאָס די
קאַרעלן זײַנען זייער פּשוטע קאַרעלן. איך האָב אויך געזען אַמאָל קאַ-
רעלן, מאַמע. לאָז זיך דיר דאַכטן, אַז איך האָב שוין געזען אַמאָל א רעכ-
טע בײַטש קאַרעלן...
דעם גאַנצן טאָג האָבן זיך אַלע דרײַ געקריגט און געיאדעט פאַר
די קאַרעלן *
-- ער זאָל מיר בעסער געבן מיט אַ פּיסטױ? אין האַרצן, --- האָט
דװאָסיימלכה געטענהט -- װאָלט באַ מיר פיל מער ניהא געווען, איי-
דער הערן פון אים דאָס װאָרט ,זעקסטהאַלבן" ! מילא, לאָז זײַן די מאַב-
ליאַרקע, די כאַליערע זאָל זי באַקומען הײַנטיקן טאָג, האָט מיך אָפַּגע-
נאַרט (מיך האָט נאָך קיינער ניט אָפּגענאַרט !), --- מילא, כאַפּט זי דער
שוואַרץדפינצטער-ביטער יאָר מיט איר סטעמפּעניון איניינעם! אָבער צו
װואָס טוג נאָך זאַלצן יענעם אֵַף די װונדן און אַרױספאָרן מיט מקח
;זעקסטהאַלבן? 4 נאַ דיר גאָר ,זעקסטהאַלבן" ! זעקסטהאַלבן טוץ מכות
איר אַפן לײַב און זעקסטהאַלבן קדחתן איר אין דער לעבער! איך װועל,
מאָל דיר, באַ איר מײַן געלט, מײַן בלוט, אַרױסרײַסן, װי בא אַ הונט
פון די ציין, מאָל דיר ! אָבער פאַרגינען זיך זאָגן ,זעקסטהאַלבן" ? !
די גאַנצע סצענע איז אונדזער רחלען אַזױ נמאס געװאָרן, אַז זי
האָט די קאַרעלן פאַרן שלאָה אױסגעטאָן און באַהאַלטן באַ זיך טיף-טיף
אין קאַסטן, מיט דער דעה, אַז זי זאָל זיי שוין מער ניט אָנטאָן װײַל זי
וועט לעבן. מער פון אַלץ האָט אונדזער רחלען פאַרדראָסן, װאָס משה-
מענדל האָט זיך פאַרנומען אֶפּקריגן מיט דער מוטער פאַר די קאַרעלן
און איז אַפּילו נישט צוגעגאַנגען צו איר, וי עס דאַרף צו זײַן, װי עס
ס ט ע מ פ ע יו | | 1ט
פידט זיך, זאָגן ,פאַרנוץ געזונט". מע האָט זי דעם גאַנצן טאָג אַרומגע-
פירט פאַר די הענט, געקוקט אֵף די קאַרעלן, פּונקט װוי מע באַטראַכט
אַ קו; איטלעכער איז צוגעגאַנגען און האָט איר אויפגעהויבן דעם קאָפּ,
געטאַפּט די קאַרעלן --- און אָן איר האָט מען גאָר פאַרגעסן... רחלע,
װאָס איז בטבע ניט געווען קיין בייזע, קיין כעסנטע, האָט דעם גאַנצן
טאָג געפײַערט אֵף אַלֶעמען, און נאָך מער אַףּ משה-מענדלען. דער דאָז"
קער חברה-מאַן האָט זיך גאַנץ פיין אָפּגעגעסן מיטאָג און איז זיך אַװעק
אין בית-מדרש אַרײַן. און אַזױ װי עס איז געווען יענעם אֶװונט אין בית-
מדרש אַ שטיקל שמחח, אַ סיום, לכן איז שוין משה-מענדל איבערגע"
בליבן דאָרט פון נאָך מעריב ביון װײַסן טאָג אַרײַן, װי ער פלעגט עס
טאָן נאַנץ אָפטלעך,
רחלע איז גאָר אינגאַנצן געווען לא-עליבכמדיק, שטאַרק צעקאַכט.
דאָס פּנים האָט איר געפלאַמט, וי אַ העליש פײַער, דער קאָפּ האָט איר
געטרישטשעט און אין די אויערן האָט איר געקלונגען און געפייפט. זי
האָט גאָר ניט געװוּסט, װאָס מיט איר טוט זיך... קיין וועטשערע האָט
זי ניט געקאַנט עסן. געוויינלעך, האָט איר דװאָסי-מלכה גענוג געפּיקט
אין קאָפּ אַרײַן, פאַר װאָס זי עסט ניט, פאַר װאָס זי טרינקט ניט -- גאר
אומזיסט ; רחלע איז אַוװועק מיט רויטע אויגן צו זיך, האָט זיך גיך אויס-
געטאָן, אַרײַנגעלײגט אין בעט אַרײַן, און פון אירע אויגן האָבן זיך מיט
אַמאָל אַ גאָס געטאָן טרערן, --- װואַרעמע, הייסע טרערן, און אַ סך, א סך.
1 4
א שווערע נאַכט
װאָס האָט רחלע געוויינט ? זי האָט אַלֵיין נישט געװווסט, װאָס זי
וויינט, און האָט אַפילן נישט געפילט, אַז זי וויינט. דאָס האַרץ איז איר
שוין פון אַ צײַט געווען שווער, זייער שווער, נאָר פּלוצים האָט זיך עס
צעווייקט, צענאָסן און אױסגעגאָסן זיך דורך טרערן. רחלע האָט געפילט,
| וי מיר האָבן שוין אויבן געזאָגט, אַז זי אין עלנט, אַז עס גייט איר
עפּעס אָפּ, אַז עס פעלט איר עפּעס, נאָר װאָס פעלט איר -- דאָס האָט
299 ש5ֿום ע יפ ם
זי ניט געוװװוּסט און ניט געקאָנט וויסן. רחלע האָט גאַנץ גוט געװווסט,
אַז אירע עלטערן האָבן זי חתונה געמאַכט און האָבן זי געפּטרט. דאָס
װאָרט ,געפּטרט? איז שוין גענוג אַף צו פילן, וי װײַט מע ווערט אָפּגע-
ריסן ; קינדער פון עלטערן און עלטערן פון קינדער. דאָס וװואָרט ,געפּטרט"
קומט אויס זייער אָפּט צו הערן באַ אונדז, ייִדן, כמעט אין יעדער משפּחח. +
דאָס װואָרט ,געפּטרט? איז אַ גרויסער בזיון, אַ באַליידיקונג פאַר אונ-
דזער גאַנצער אומה, װאָס פײַנט זיך אויס מיט איר באַרעמהערציקייט..,
מער פון אַלע איז איר דערגאַנגען משה-מענדל מיט זײַנע גענג, מיט זײַן
פירעכץ קעגן איר. רחלע האָט פאַרשטאַנען, װאָס פאַר אַ ראָלע זי שפּילט
מיט איר שיינקייט און מיט איר גוטסקייט, מיט איר ערלעכקייט און
מיט איר געטרײַשאַפט באַ איר מאַן דעם תכשיט, רחלע האָט אַרױסגעזען,
װאָס זי איז באַ אים...
ועל כולם איז רחלע גלאַט געווען צעשרויפמט, צערודערט און פאַר-
טומלט די לעצטע צײַט. אַ קלייניקייט, װאָס זי האָט איבערגעטראָגן פון
סטעמפּעניון 4 רחלע, ידי פרומע רחלע, װאָס האָט ניט דורכנעלאָוט אֵף
איר לעבן קיין האָר פון ייִדישקייט, נישט איבערגעטראָטן קיין מינרסטן
דין פון די אַלע דינים, װאָס זײַנען שײַך צו דער ייִדענע, -- רחלע, אַ ייִדיש
װײַבל פון טײַטש-חומש, האָט אין זינען אַ פרעמדן, באַקומט פון אים
בריוולעך, באַגעגנט זיך מיט אים --- און גאָרנישט ! אַדרבה, זי פילט,
וי עס ציט זי צו אים, נישט מיט עפּעס אַ שלעכטער מחשבה, חלילה!
נאָר גלאַט אַזױ, זען אים און הערן, װוי ער שפּילט אַפן פידל,
אַך, זײַן שפּילן, זײַן שפּילן ! רחלע װאָלט אייביק ניט געגעסן, ניט
געשלאָפן, נאָר הערן סטעמפּעניון, הערן אים און... זען אים! זײַנע
אויגן, אַז זיי קוקן, װאַרעמען זיי, גלעטן זיי, ניעושען זיי. . אַך, זײַנע
אוינן !
רחלע כאַפּט זיך אָן מיט ביידע הענט פאַרן קאָפּ און הערט זיך צו,
וי די שלייפן קלאַפּן, װוי דאָס האַרץ קלאַפּט, און די נשמה ציט, ציט. זי
ווייס נישט, װאָס מיט איר טוט זיך. זי דעקט זיך איבער מיט דער קאָלדרע
איבערן קאָפּ און דערזעט איר אַמאָליקע חברטע, חיה:עטל, עליה השלום,
רחלע דערמאָנט זיך אָן יענער מעשה פון חיה-עטלען מיט בנימינען, און
עס גייט איר איבער אַ פראָסט איבערן לײַב. זי דעקט פון זיך אֶפּ די
קאָלדרע און דערהערט פּלוצים זייער א באַקאַנט געזאַננ, א באַקאַנט
שפּילן פון אַ באַקאַנט פידעלע. רחלע האָט געמיינט, אַז עס װײַזט זיך איר
ס ט ע מ פ ע נ יו סטס
אויס, נאָר װײַטער-װײַטער האָט זי אַלְץ נענטער געהערט דאָס שפּילן,
װאָס מע שפּילט, געוויינלעך, באַם אֶפּמירן פוֹן דער חתונה די מחותנים
אַהים. רחלע האָט שוין דערהערט און דערקענט אַקוראַט, װאָס מע
שפּילט ; רחלע האָט אויך דערקענט סטעמפּעניוס פאַרגיין זיך אַפן פידל,
און עס אין שוין פאַר איר נישט געווען קיין סמק, אַז דאָס פירט אִפּ
סטעמפּעניו די מחותנים אַהיים נאָך דער חופּה-וועטשערע. נאָר וי קומט
ער אַהער? אֵף דער נאָס איז הײַנט נישט געווען קיין חופּה און דאָ זײַנען
נישטאָ קיין מחותנים ! װאָס קאָן דאָט באַדײַטן ? די פּויק מיט די טאַצן
לאָזן זיך אָבער הערן אַלץ נענטער און נענטער. די גאַנצע חברה שפּילט
געשמאַק; נאָר מער פון אַלץ לאָזט זיך הערן סטעמפּעניוס פידעלע, װאָס
פאַרדעקט מיטן זיסן שפּילן, מיט דעם ווייכן געזאַנג אַלע אַנדערע כלים,
רחלע קאָן נישט אײַנליגן. זי שפּרינגט אַראָפּ פונעם בעט, גייט צו
צום פענצטער, עפנט עס אויף און בייגט זיך איבער העכער האלב אינ-
דרויסן אַרױס,
רחלע האָט שוין לאַנג אַזא נאַכט נישט געוען, די לבנה שפּאַצירט
אינמיטן הימל, און אַרום איר האָבן זיך אויסגעשאָטן אַלְפי אלפים שטערן
--- בריליאַנטן, װאָס שעמערירן אין די אויגן. די לופט אין װאָרעם, נרינג
און פריש. קיין שום ווינט?, אַזױ, אַז די הויכע טאָפּאָלעס, װאָס זעען זיך
פונעם גרויסן מאָנאַסטירסקן גאָרטן, שטייען אויסנעצוינן, וי סאָלדאַטן
אַף דער ואַך. קיין בלעט? רירט זיך נישט, נאָר זעלטןױזעלטן טוט עס
אַ טראָג פונעם מאָנאַסטירסקן גאָרטן אַ שיינעם ריח פון שמעקענדיקע
גראָזן, װוי בשמים, װאָס איז אין מאַזעפּעווקע שטאַרק אנגעלייגט, מחמת
באַטאָג הערט זיך דאָרט אַן אַנדער ריח...
צו דער דאָזיקער אויסגעצייכנטער נאַכט פּאַסט אַקוראט אונדזער
רחלע די שיינע, --- די שיינע, די ריינע, די ערלעכע רחלע מיט איר גרויסן
װוײַסן האַלדז, אַה וועלכן עס לינן צעשאָטן אירע רײַכע בלאַנדע האָר (אַך,
רחלע האָט דען געקאַנט אין אַזאַ צײַט געדענקען, אַן די לבנה און דער
מחבר פונעם ראָמאַן קאָנען זען אירע אייגענע האָר ?). אירע אויגן זײַנען
געווען נישט װינציקער בלוי און לויטער, װוי דער בלויער לויטערער חימל,
און איר שיין ליכטיק פּנים אין נישט געווען מיאוסער פון דער שיינער
ליכטיקער נאַכט. נאָר רחלע האָט ווינציק װאָס נגעטראַכט וועגן דעם ; איר
קאָפּ איז געווען דאָרטן, וו עס האָט זיך געהערט דאָס זעלטענע שפּילן,
און איר הארץ איז געווען דאָרט, ווו סטעמפּעניוס פידעלע,
284 | ש 5 ום ע 5 ב ם
די כלי"זמר שפּילן עפּעס אַזױ טרויעריק, גלײַך וי זיי װאָלטן אט
ערשט עמעצן באַהאַלטן, אין דער ערד אַרײַנגעלײגט. באַ אונדז אַ שמחח
באַװוײַזט זיך אַרוֹיס דורך אַ געוויין, און מחמת גרויס פרייד מיט פאַך-
געניגן פאַרגיסן מיר טרערן. .. נאָך אומעטיקער װװוײַזט אויס דאָס שפּילן
אום האַלבע נאַכט, ווען די גאַנצע ועלט האַלט אין איין שלאָפן, נאָר
איין ביס? ייִדן זײַנען זיך משמח מיט אַ וויינענדיקס, נגייענדיק צוריק פון
דער חופּה-וועטשערע מיט אַראָפּנעלאָזטע קעפּ;: װאָס איו? מע האָט
געפּטרט אַ קינד, פאַרשטייט איר מיך, פאַרזאָרגט, הייסט דאָס, ברוך
השם, -- נו, מהכתיתי.. . אין דער דאָזיקער שטילער שיינער זומעף-
נאַכט הערט זיך סטעמפּעניוס פידעלע נאָך מער וי אַלע מאָל ; עס קלעמט
דאָס האַרץ, ציט די נשמה, נעמט אַרויס דאָס חיות -- און רחלע שטייט
אַ האַלב-נאַקעטע באַם פענצטער און הערט זיך צו. זי וויל אַנטלױיפן פונ-
דאַנען, צומאַכן דאָס פענצטער און אַנטלופן, נאָר עס האַלט זי צו, וי
מיט אײַזנס, װי א מאַגנעט ציט עס זי, זי קוקט זיך אײַן און הערט זיך
צו אַזױ ערנסט, גליַיך וי זי װאָלט הערן נישט זײַן פידעלע, גלײַך וי זי
װאָלט הערן, וי ער רעדט צו איר, וי ער טענהט, וי ער בעט, וי ער
וויינט... און נישט נאָר רחלע אַליין הערט זיך אײַן אין די דאָזיקע
שיינע מעלאָדיען פון סטעמפּעניוס פידעלע אין דער דאָזיקער ליכטיקער
זומערינאַכט;: די לבנה מיט די שטערן, די ווייכע, פרישע לופט, די
גאַנצע נאַטור מיט אַלע אירע באַשעפענישן האָבן וי אויפגעוואכט פון
זייער דרימלען, זיך אויפגעשטעלט אַף אַ רגעלע, בכדי צו הערן, װאָס איז
דאָס פאַראַ מין געזאַנג אום האַלבע נאַכט ? װאָס איז דאָס פאַראַ קולות
אום האַלבע נאַכט 4 דער נאַכט-משורר, דער פרשפּעטיקטער סאַָלאַװײ
אינעם מאָנאַסטירסקן גאָרטן, דערהערט אַזא מין מוזיק, האָט זיך געפּרובירט
פאַרקאַטשען אַפן העלדזל, באַװײַזן זײַנע שטיקלעך, וי זײַן שטייגער
אין; נאָר עס אין אים אַצינד, אין סוף תמוז, נישט געראָטן איבער-
שטשעגאָליאַיען סטעמפּעניוס פידעלע, מחמת באַלד נאָך וועסנע האָט ער
נעבעך, וי אַלעמאָל, אָנגעװאָרן די כלי, און פון זײַן זיס קו? איז אים
נאָר געבליבן אַ קוויטש, װוי באַ אַ חזן נאָך ימים נוראים, להבדי?... דער
האָן, דער שרייער, דערהערט דאָס שפּילן פון די כלי-זמר און גערעכנט, אַז
ס'איז שוין טאָג, איז אַראָפּ פון דער סידעלע, האָט אַ פּאַטש געטאָן מיט
די פליגל, האָט געזאָנט דעם פּסוק, אױיסנעלאָזט דעם געוויינלעכן ,קוקו-
ריקו" מיט אַ ,מונח-אתנחתא" און איז זיך אועק צוריק אין זײַן רו
ס ט ע טמ פ ע נ יו , פטט
אַרײַן אַ ברוגזער, װאָס מע האָט אים מטריח געווען אומזיסט און אומ-
נישט.. . אַפּילו די הינט, די כלבים, פון ווײַטנס, פון דער מאָנאַס-
טירסקער גאַס, דערחערט די ייִדישע כל-זמר אינמיטן נאַכט, האָבן אָנגע-
הויבן לכתחילה, וי זייער מנחג איז, צו בילן און צו וואִיען, און זײַנען
אויך אַנטשיגן געװאָרן, געזוכט זיך אַן אָרט וו צו לייגן זיך אָפּרוען.
אויך די קו, דװאָסי- מלכהס בורע בחמה באַ דער שטוב, האָט אויפגעהערט
צו מעלה-גרהן, האָט אויפגעשטעלט די אויערן, אַרױסגעלאָזט פונעם בויך
אַ טיפן קרעכץ, וי אַ זינדיקער מענטש. און דעם שכנס צוויי ציגן האָבן
זיך פון גרויס חתפּעלות מיטאַמאָל אויפגעהויבן פון דער ערד, זיך געביטן
מיט די ערטער, באַוויזן דערװײַל איינס דאָס אַנדערע, אַז זיי האָבן הער-
נער. הכלל, אַלץ האָט אויפנעלעבט, באַוויזן, אַז עס הערט דאָס שפּילן
אין דער דאָזיקער שטילער, ליכטיקער, װאַרעמער כישופדיקער זומער-
נאַכט,
אין דער זעלבער צײַט איז אויך אונדזער ערלעכע רחלע געשטאַנען
באַם פענצטער, וי צוגעקאַװעט מיט אײַזנס, זי שטייט, װוי שטאַרק פאַר-
װווּנדערט, רירט זיך נישט סמיט קיין אבר, וי צוגעשרויפט, און ווייס
גאָרנישט אַף װאָס פארא וועלט זי איז, ענו, א נאַכט! אִֵי, אַ נאכט!
טאַטעני !".... זי שטייט און הערט זיך אײַן מיט אַלֶע חושים. זי שלינגט
די פרישע לופט מיטן פולן מויל. זי איז אינגאַנצן פאַרכישומט, זי קוקט
אין בלויען חימ? אַרײַן און דערמאַנט זיך אָן יענע זומער-נעכט, ווען זי
פלעגט מיײידלװײַז זיצן אינדערחיים אַף דער פּריזבע (זאַװאַלענקע), קוקן
אַרױף, אַז די װײַסע פּאַסן, געשפּילט בשעת מעשה אין צייבנס (מיילעש-
קעס) און געזוננען דאָס באַקאַנטע ליד ;
די לבנה שײַנט אינמיטן דער נאבט,
און פּערעלע זיצט בא דער טיר,
זי זיפצט, זי קרעכצט, זי אין שוין פאַרטראַכט --
אוי, אַ ווייטיק איז איר !
זי זיפצט, זי קרעכצט, זי איך דאָך פאַרטראַבט --
אוי, אַ ווייטיק איז איר {...
דאָס לידל האָט זי דעמאָלט געזונגען, נאָר זי האָט דאָס ניִשט פאַר-
שטאַנען ; אַצינד פארשטייט זי דאָס יאָ, אַפילו נישט איננגאַנצן, דאָך
2260 | ש ? וו ם ע? יכ ם
פאַרשטייט זי דאָס, זי פילט עס. זי פילט, אַן עס ציט זי עפּעס אַהין,
אינדרויסן אַרױס, אַף דער פרײַער לופט, זי פילט, אַז ס'איז איר דאָ ענג,
הייס אוֹן נמאס, נמאס !... רחלע דערמאַנט זיך נאָך אַ לידל פון יענע
לידלעך, װאָס זי פלעגט זינגען מײידלװײַז, זומער-לעבן, אינדרויסן באַ
דער טיר,
באַם ברעג װואַסער טו איך שטיין,
און קאָן צוֹ דיר נישט קומען ;
אוֹי, פון װײַטנס רופסטו מיך.
איך קאָן אָבער נישט שווימען !
אוי, פון װײַטנס רופסטו מיך, |
איך קאָן צו דיר נישט שווימען !...
,פון װוײַטנס ?7 --- ער איז דאָך שוין גאָר נאָנט! אט אין ער,.
סטעמפּעניו, מיט זײַן פידעלע, מיט זײַנע לאַנגע האָר, מיט זײַנע שװאַרצע,
ברענענדיקע פייערדיקע אוינן, װאָס קוקט אַף איר תמיד און וואַרעמען
זי מיט זייער גלאַנץ, מיט זייער פײַער. און עס ווילט זיך איר אין דער
מינוט אײיביק שטיין נאָנט לעבן אים, שטיין און אייביק הערן זײַן שפּילן,
און אייביק זען זײַנע שיינע אויגן... נאָר איין זאַך קאָן רחלע נישט
פאַרשטיין : וי קומט ער אַהער, סטעמפּעניו, אום האַלבע נאַכט, מים
זײַן פידעלע ? |
וי אָרום קומט אַהער סטעמפּעניו מיט די מחותנים ? -- אָט דאָס
האָט זי בשום אופן נישט געקאַנט פאַרשטײן, וויפל זי האָט זיך נישט
געבראָכן דעם מוח. רחלע האָט זיך דערמאַנט, אַז ערגעץ אַה דער שולגאַס
איז הײַנט געווען אַ חופּה. ווי-זשע קומען אַהער די מחותנים? ערשט
דעמאָלט האָט זי פאַרשטאַנען דעם סוד, אַז זי האָט דערזען שוין גאָר
נאָנט, טאַקע כמעט לעבן זייער שטוב, די כלי-זמר מיט די מחותנים.
ערשט דעמאָלט האָט זי געטראָפן דאָס רעטעניש, אַז זי האָט דערזען, וי
סטעמפּעניו האָט זיך פּונקט לעבן זייער שטוב, גראַדע אַקעגן איר
פענצטער, אָנפּנעשטעלט און האָט אָנגעהויבן צו שפּילן נאָך מיט מעף
פרישקייט, מיט מער חשק, ערשט דעמאָלט האָט רחלע פאַרשטאַנען, װאָס
סטעמפּעניו האָט דאָ אויפגעטאָן : ער האָט געשלעפּט מיט זיך די גאַנצע
חברה, אַלע מחותנים מיטן גאַנצן עולם, פון דער צענטער גאַס אַהער,
פאַרבײַ זייער שטוב, און צוליב וועמען ? -- לכתחילה איז דאָס איר אַפילן
ס ט ע מ פ ע נ יו 7סט
געווען זייער אָנגענעם, און דאָס האַרץ האָט זיך איר אַזױ געפרייט, אַז
עס איז שיר נישט אַרױסגעשפּרונגען פון דער ברוסט. און נישט ווילנדיק, .
האָט זיך רחלע צעלאַכט צו זיך אַליין מיט אַזאַ פריילעך געלעכטער, אַז
זי האָט זיך איבערגעשראָקן פאַר איר קו?, האָט אַ קוק נגעטאָן אַף זיך,
וי זי שטייט דאָ האַלב נאַקעט, מיטן האַלדז אין דרויסן, מיט די אייגענע
האָר, --- און איז געשווינט אָפּנעשפּרונגען פונעם פענצטער, אין דער
גיך עס צונעמאַכט, און האָט זיך אַרײַנגעװאָרפן אין בעט אַרײַן.
אוויי איז מיר, ווינד איז מיר ! -- האָט זיך רחלע געטראַכט, --
צו װאָס מען קאָן קומען, אַז מען באַקלערט זיך נישט פריער װוּ מען איז
אין דער וועלט ! שטעלן זיך אינמיטן נאַכט אַ נאַקעטע אין פענצטער
פאַר אַזאַ עולם מאַנסבילן ; אינזינען האָבן אַזעלכע פּוסטע נאַרישע זאַכן,
אַרומגײן מיט אַזעלכע מיאוסע מחשבות ועגן אַ סטעמפּעניו... און /
סטעמפּעניו --- מע דאַרף זײַן אַ בעלן פירן אַ גאַנצע עדה ייִדן איבער צען
גאַסן --- צוליב װאָס ? צוליב וועמען? מען דאַרף האָבן, פונדעסטוועגן,
אַן עזות אַזעלכעס צו טאָן ! פונװאַנען נעמט זיך עס באַ אים אַזאַ...?
איך מוז עס אים פרעגן. מען דאַרף זען, ס'זאָל האָבן אַמאָל אַ סוף. ער
וויל מיך אומגליקלעך מאַכן ... איינמאָל פאַר אַלעמאָל, מען דאַרף זיך
מיט אים אויסשמועסן, וי זאָגט מען: ,בעסער דער ערשטער רוגז"...
ער דערציילט דיר אַ מעשה: ;ליב-שמיב"! גאַנץ לײַטיש, כ'לעבן...
שבת-צודנאכטט, זאָגט ער, אַף דער מאָנאַסטירסקער נאס, דאָרט וועט ער
מיר שוין קלאָר מאכן אינגאַנצן זײַן מיין . . . איך װאָלט שוין גערן, דער
ליבער שבת-צנאַכטס זאָל שוין קומען גיכער, לאָמִיר שוין הערן װאָס
און ווען ? איך וועל געווים אַרױסגײן, װאָס האָב איך מורא ? פאַר
וועמען ? מורא דאַרף מען האָבן נאָר פאַר גאָט!... עס אין דיר נאָך
אַן אָנשיקעניש, אַן אָפּגעטאַענע זאַך, און גענוג!... נישט אומזיסט
דערציילט מען זיך אָן אַוױפיל?ל מעשיות... נאָר װאָס האָט עד צו מיר ?
צו מײַנע יונגע יאָרן 7,... און ווער איז שולדיק, ווען נישט איך אַלֵיין ?
מען טאָר נישט װוײַזן יענעם קיין װעג... משה-מענדל זאָל אַצינד זײַן,
װאָלט איך אים אַלסצדינג דערציילט. נאָר װוּ איז ער? ער הערט מיף
וייער ? װאָס גייט דאָס אים אָן, װאָס איך מוטשע מיך, וי איינער פאַרן
טויט ?... אֶך, מען דאַרף לייענען קריאת-שמע. נישט גוט, אַז מען
לייענט נישט קיין קריאת"שמע !7..
208 י ש לום ע ליב ם
,לישועתך קויתי ר',
קוֹיתי ד' לישועתך,
! ד' לישועתך קויתי". . .
רחלע באַהאַלט זיך טיף-טיף אין די קישנס אַרײַן, דעקט זיך איבער
שטאַרק מיט דער קאַלדרע, זי זאָל נישט הערן דאָס שפּילן פון די כלי-זמר,
און לייענט קריאתשמע אֵף א קול?: , לישועתך קויתי ד''"... נאָר דורכן
פענצטער גנבהנען זיך אַרײַן די זיסע געזאַנגען פון סטעמפּעניוס פידעלע,
װאָס ווערן אַלע מינוט שטילער, זעלטענער און װײַטער. און רחלע לייענט
קריאת-שמע :
ד' לישועתך קויתי?.. .
קויתי ד' לישועתך,
,לישועתך קויתי ר',
און סטעמפּעניוס פידעלע קוים-קוים ואָס עס הערט זיך שוין פון
װוײַטן, און די לעצטע קולות ווערן וי פאַרשטאָרבן. און רחלעס אויגן
ווערן ביסלעכװוײַז צוגעשלאָסן, און אירע ליפּן שעפּטשען נאָך, קוים-קוים
װאָס מע הערט :
,לישועתף .+ . . 6 .
קויתי ., ., . , לישעתך
, .2 קויתי . .4 2"
און רחלע ווערט אַנטשלאָפן.
6
8
רחלע ווערט אַנטשלאָפן, און עס חלומט זיך איר, אַז סטעמפּעני
טוט איר אָן אַ בײַטש קארעלן... אין איין זײַט שטייט דער שער אין
טלית-ותפילין, און פריידל שלאָגט אים, פּאַטשט אים אַָף װאָס די וועלט
שטייט. . . משח-מענדל איז טויט-שיכור, פאָרט רײַטנדיק אֵף אַ קאָטשערע, ;
מאַכט משוגענע העויות, און סטעמפּעניו טוט איר אָן אַ בײַטש קאַרעלן.. .
אין דער אַנדערער זײַט שטייט חיה-עטל, אָנגעטאָן שבתדיק, אויסגעצירט,
וי אַ בת-מלכה, שמייכלט אַזױ פרײַנטלעך, אַזױ ליבלעך, און צינדט אָן.
אַ סך ליכט, | | | |
פס ט ע מ פ ע נ יו טס
;װואָס טוסטו, חיה-עט? ? --- פרעגט זי רחלע. --- למאי צינדסטו אָן
אַזופיל ליבט ?7
װאָס פאַראַ שאלה ? --- ענטפערט איר חיה-עטל מיט אַ געלעכטער,
-- עס איז דאָך ערב שבת ; שוין צײַט ליכט בענטשן!2...
רחלע קוקט אֵף די ליכט, װי הע? זיי ברענען און זיי לײַכטן, און
סטעמפּעניו טוט איר אָן אַ בײַטש קאַרעלן. . . ער שטייט לעבן איר אַזױ
נאָנט, אַז זי הערט, וי ער אָטעמט. ער שטייט און קוקט איר גלײַך אין
די אויגן אַרײַן און װאַרעמט זי מיט זײַן קוקן אַף איר, רחלע קוועלט,
לאַכט און זינגט, און סטעמפּעניו טוט איר אָן אַ בײַטש קאַרעלן. ..
פּלוצים ווערן די ליכט פאַרלאָשן, חיה-עט? און אַלץ אַרום און אַרום
ווערט פאַרשווגנדן. עס ווערט פינצטער-חושך און שטאַרק קאַלט, וי אין
אַ קעלער, וי אין אַ קבר.., . דער ווינט בלאָזט און פייפט, און עס הערט
זיך אַ געזאַנג, אַ טרויעריק געזאַנג: עס הערט זיך, וי אַ פירל שפּילט,
שוין װוידער אַ באַקאַנט פידעלע, סטעמפּעניוס פידעלע. סטעממעניו אַליין
איז שוין נישטאָ, נאָר זײַן פידעלע לאָזט זיך הערן, אָבער אַזױ טרויעריק,
אַזױ אומעטיק, װוי דער נוסח פון ,נעילה", און עס הערט זיך עפּעס, וי
עמעצער וויינט, כליפּעט. דאָס וויינט חיה-עט? אַה אירע יוננע יאָרן,
װאָס זײַנען איבערנעלאָפן, וי אַ חלום, אַף איר ליבהאַרציקן בנימינען,
װאָס ער האָט זי פאַרביטן אַף אַן אַנדערע, פאַרגעסן חיה-עטלען, פאַר-
געסן...
,אוי, מאַמעני !? --- שרייט אויס רחלע און כאַפּט זיך אויף, קערט
זיך איבער אַף דער אַנדערער זײַט, ווערט אַנטשלאָפן און זעט ווידער
אַלערלײ חלומות. א גאנצע נאכט פּלאָנטערט זיך איר, און עס דאַכט זיך
איר, אַז זי פילט, װוי סטעמפּעניו שטייט לעבן איר און טוט איר אָן
אַ בײַטש קאַרעלן... נאַכדעם קומט וידער חיה:עט? מים שװאַרצע
ליכט, וויינט, טרויערט, לייענט אַף אַ קול תחינות פון מענהילשון : !אַל-
מעכטיקער פאָטער אין הימ?, דו שטאַרקער נאָט ! הער איבער אַלֶע הערן,
דו מלך איבער אַלע מלכים, װאָס פון אייביק ביז אייביק ביסטו נאָר גאָט !
צו דיר זאָ? קומען און פון דיר זאָל באַװיליקט ווערן אונזער הייס געבעט.
דו זאָלסט פאַרנעמען די תפילות פון די ריינע נשמות, װאָס טוען שטיין
פאַר דײַן כסא-הכבוד און בעטן רחמים פון פאַר דיר פאַר אונדז, און פאַר
די לעבעדיקע, װאָס אַף דער ערד, װאָס זײַנען פול מיט זינד, װי אַ מיל-
גראָם, און די אָבוֹת אבותינו..."
240 | שלום עליכם
חיה-עטל זאָגט די תחינות הויך, זי וויינט, זי יאָמערט, זי קלאָגט
--- און ווערט פאַרשווגנדן.
1 +4נ
עס צינדם זיך אַן אַ פײַער
אין דער שטאָט מאַזעפּעװוקע איז דאָ אַ מאָנאַסטיר, װאָס איז געבויט
וי מען דערציילט, נאָך פון מאַזעפּען. אַ הויכע, א װײַסע נעמויערטע
װאַנט ריננלט אַרום דעם מאָנאַסטיר פון אַלע פיר זײַטן און פאַרנעמט
דריי חלקים פון דער שטאָט. אין איד, אין דער װאַנט, פון איין זײַט
געפינען זיך די געוועלבן (די גרעסטע קלייטן), פון דער אַנדערער זײַט
--- טיפע קעלערס, װוּ עס איז אַמאָל געווען באַהאַלטן, װי מען זאָגט,
דאָס גאַנצע געווער (כלי-זין) פון די היידאַמאַקעס, און אַצינד לייגט מען
דאָרט אָפּ עפּל און אַנדערע מינים סחורות. די דריטע װאַנט איז באַװאַקסן
מיט דערנער און באַשיצט מיט די הויכע טאָפּאָלעס און אַנדערע ביימער,
װאָס געפינען זיך פון. יענער זײַט װאַנט אינעם גרויסן מאָנאַסטירסקן
גאָרטן, די פערטע װאַנט איז הוי? און גלאַט, אין פי? ערטער אָפּנעקאַ-
לופּעט און אָפּגעפאַלן די ליים מיט די צינל, אַזױ אַז עס בעט זיך פאַר-
ריכטן שוין לאַנגע יאָרן. אַקעגן געפינען זיך הײַזער מיט הײַזעלעך, הייפן
מיט הייפעלעך, ייִדישע און נויישע, און די שמאָלע גאָס, װאָס איז צווישן
די הײַזלעך, ווערט אָנגערופן די מאָנאַסטירסקע גאַס, |
דאָרט, אַף דער מאָנאַסטירסקער גאַס, אין ווינקל, ווו עס הייבן זיך
אָן די ביימער, אין פאַרנעקומען דאָס ערשטע זעעניש פון אונדזערע
ליבנדע -- רחלע אוֹן סטעמפּעניו.
די לייענער, ואָס זײַנען געוואוינם געװאָרן צו די ,העכסט אינטע-
רעסאַנטע ראָמאַנען", האָבן נעבעך גענוג אָנגעליטן זיך ביז אַהער פונעם
דאָזיקן ראָמאַן, װואָס ס'איז נישטאָ אין אים קיין שום רירנדיקע סצענעס
און טרעפענישן. קיינער שיסט זיך נישט, קיינער סמט זיך נישט. מען
באַגעגנט זיך נישט מיט קיין גראַפן און מיט מאַרקיזן. מען זעט זיך אַלץ
מיט פּראָסטע מענטשלעך, מיט כלי-זמר גאָר און מיט געוויינלעכע ייִדישע
װײַבלעך. די דאָזיקע לייענער קוקן שוין אודאי אַרױס אַף דעם שבת-צו-
ס ט ע ט פ ע נ יו 41
נאַכטס ; זיי װאַרטן אַף אַ טשיקאַװע-פּיקאַנטע סצענע אַף דער מאָנאָס-
טירסקער גאַס... איך מוז אָבער פאָרויס זאָגן, אַז זייער אַרוסקוקן איז
אומזיסט : קיין שום טשיקאַווע פּיקאַנטע סצענעס וועט דֹאָ נישט זײַן,
װאָרעם אונדזער רחלע איז געקומען אַהער נישט חלילה וי אַ בעל-עבירה-
ניצע, נישט וי אַן אויסגעלאַסענע װאָס לויפט זיך קושן אין דער פינצטער
מיט איר ליבנדן... חס ושלום! רחלע האָט נאָר געװאָלט פרעגן באַ
אים, וויאַזוי האָט ער, סטעמפּעניו כלי-זמר, געהאָט אַ העזה, אַזאַ עזות,
צו שרייבן איר, רב אײַזיקינפתליס שנור, משה-מענדלס ווײַב, אַ בריוול,
,איך מוז דאָס אים פאָרהאַלטן ! --- האָט. זי געטראַכט. -- איך מוז
דאָס אים זאָגן איינמאָל פאַר אַלע מאָל ! וי זאָגט מען: ,עס איז בעסער
דער ערשטער רונז"... |
דער דאָזיקער געדאַנק איז איר נישט געקומען פּלוצים. רחלע האָט
געהאַט צײיט אַ ואַנצע ואָך, אוֹן נאָך מער -- דעם גאַנצן טאָג שבת אַף
צו קלערן וועגן דעם, און אוי-וויי, װאָס זי האָט איבערגעלעבט אינעם
דאָזיקן איינעם טאָג ! װאָס פאַראַ שרעקלעכע מלחמה האָט זי אויסגע-
האַלטן מיטן יצר-הרע... ניין, דאָס װאָרט איצו-הרע" פּאַסט לחלוטין
נישט אַהער ; וי קומט דאָס צו איר, צו אַזאַ ייָדיש װײַבל, צו אַזאַ ערלעך
ויַיבל, װאָס האָט קיינמאָל נישט געלייענט קיין ראָמאַנען און האָט נישט
געוווסט פון קיין ליבעס, חוץ די מעשה מיט איר חברטע חיח-עטל, עלִיה
השלום, װאָס מיר האָבן וועגן איר אויבן געשמועסט, --- וי קומט דאָס
צו איר יצר-הרע, ליבע ? --- נאַרישקײטן ! זי זאָל כאָטש זײַן אַ מיידל,
איז עפּעם אַנדערש. פאָרט, וי זאָגט מען, אַ פרײַ פיינעלע, נישט צוגע-
דעקט דעם קאָפּ, אַ מענטש? פאַר זיך. אָבער א װײַב?ל, און אַ פרום װײַב?
- פון שיינעם גראַד, פון הוילע יחוס! זי איז געווען אַף זיך אַלין להרוג
וכאבד, פלאַם-פײַער, און האָט זיך קיין אָרט נישט געקאַנט געמינען. אט
האָט זי זיך צוגעלייגט באַ זיך אַפן בעט, אָט האָט דאָס זי אױפגעטראָגן,
וי איינעם, װאָס ליגט אַף אַ חיציקער שלאַפקײט, עס וװערט אים
| ,מלאָסנע? אַפן האַרצן און עס נודעט אים אַרױיס די נשמח, --- ער װאָלט
| נאָר געלאָפן אין דער וועלט אַרײַן .. . רחלע כאַפּט זיך אויף און נעמט
זיך גאָר צום טײַטש-חומש. זי עפנט אויף די סדרה אוישלח", און --
מערקווירדיק ! אירע אוינן שטעלן זיך אָפּ אָפן פּסוק: קאות צא דינה
בת 5אח, איז דינה די טאַכטער פון לאה אַרױסגעגאַנגען זען די טעב-
60 | ש לום ע 5י ב ם
טער פונעם לאַנד, האָט זי שכם דער זון פון חמור גענומען מיט גװאַלד,
ותדבק נפשו בדינה, און שכם האָט זיך באַהעפט אין דינה. דער
בחיי שרייבט ;. שכם האָט איר אײַנגערערט,,."
אַזױ האָט רחלע אַרײַנגעקוקט אין איר טײַטש-חומש, ואָס די שווי"
גער האָט איר געשענקט נאָך בשעת זי איז געווען אַ כלה, און ביסלעכװײַז
האָט זי אָנגעהויבן צו פאַרגעסן, אַז זי זיצט איבערן טײַטש-חומש, און
אירע געדאַנקען האָבן זי פאַרטראָגן אַהין, צו סטעמפּעניון, אַף דער מאָ-
נאַסטירסקער נאַס, אונטער די ביימער, ונ ער האָט איר צוגעזאָגט װאַרטן
--- און ער וועט אודאי דאָרטן ואַרטן... נאָר קוים איז סטעמפּעני
געקומען איר אַה דער מחשבה, אַזױ האָט עס זי געצויגן צו אים, וי א
מאַגנעט, און זי האָט נישט פאַרשטאַנען װאָס דאָס איז,
;איך װאָלט אים נאָר געװאָלט פרעגן, װאָס האָט ער צו מיר און
װאָס װויל ער פון מײַן לעבן האָבן 74... |
| און דאָ דערמאַנט זיך רחלע אין איר חברטע חיה-עטל, עליה השלום,
װוי זי האָט נעבעך געליטן איבער איר בנימינען... נאָר חיה-עטל אין
אָבער געווען בנימינס אַן איינענע און איז געווען אַ מייד?; אָבער זי,
רחלע, איז דאָך אַן ?אשת-איש" (אוי-אוי, װאָס פאַר א האַרב װאָרט דאָס
איז פאַר אַ ייִדישער טאָכטער !), און ער --- ווער איז ער ? אַ כלי-זמר !
װאָס קער ער זיך מיט איר אָן ? װאָס פאַראַ שמעלקע איז ער מיט איר,
װאָס ער שרײַבט צו איר בריוולעך ? אַ פּאַטעפאַלנאָסט פון אַ כלי-זמרוק,
אַ העזע אַביס? פון אַ יוננאַטש !
;די וועלט זאָל זיך קערן --- האָט זי באַ זיך אָפּגעפּסקעט -- די
וועלט זאָל זיך קערן, מוז איך דאָס אים זאָגן ! װאָס האָבן איך מורא פאַר
אים ? איך װועל זיך זען מיט אים, איך על דאָרטן זײַן. נישקשה, קיינער
וװעט מיך נישט זען. איך װעל זיך אַרױסכאַפּן אַף אַ מינוט, ס'איז נישט
װײַט, אָט באַלד אָט דאָ אַקעגן".... -
און רח? קוקט דורך דעם אָפענעם פענצטער אַף דער מאָנאַסטירסקער
נאַס אַרױס און זעט די ביימער, די הויכע טאָפּאָלעס, וי זיי שטייען
שטאָלץ, און זי הערט די פיינ?, וי שיין זיי זיננגען פונעם גאָרטן אַרױס,
און אירע מחשבות טראָגן זיך אינגאַנצן איבער אַהין ווו שפּעטער מיט
אַ שעה, אָדער נאָך װוינציקער, װועט זי זיך זען מיט אים און װועט ריידן
מיט אים אויג אַף אויג. און זי פילט, וי דאָס האַרץ הייכט איר אָן צו
קלאַפּן און צו צאַפּלען, און (דעם אמת, דעם אמת מוז מען זאָגן !) עס איז
ס ט ע מ פ ענ יו יי
איר גרוים די מינוסן -- זי װאָלט שוין גערן, עס זאָל שוין זײַן נאַבכט.
דער שווער מיטן מאַן װעלן קומען פון שול און וװעלן אָפּמאַכן הבדלה,
די שוויגער וועט זיך נעמען איבערטאָן און ליאַרעמען מכח דעם סאַמאָװאַר
און מכח דעם באָרשט צו דער מלוה-מלכח -- און אָט דעמאָלט װעט זי
כאַפּן אַף זיך די שאַל און אַרױסגײן פּאַמעלעך, אַה דער טיר, אַביס? אַף
דער גאַס, אַזױ, מעשה שפּאַציר, --- ווער וועט זיך דאָס אַרומקוקן אַף איר ?
ביז זי װועט קומען אַחין, וווּ.... אַך ,עס ציטערט אַה איר דאָס לײיב, די
בעקלעך פלאַמען איר, און דאָס האַרץ -- אוי, דאָס האַרץ! עס פאַלט
איר אָקערשט נישט אַרױס, און וװואָס װײַטער ציט דאָס זי אַלֶץ מער אַהין,
אַזױ, אַז זי האָט שוין מער קיין זאַך נישט אין זינען, זי זעט פאַר זיך קיין
זאַך נישט, נאָר די ביימער פונעם מאָנאַסטירסקן גאָרטן, נאָר סטעמפּעניון
מיט זײַנע פלאַם-פײַערדיקע אויגן, זי הערט קיין זאַך נישט א חוץ דאָס
שיינע זינגען פון די פייגל, װאָס דאָרט אין גאָרטן, און דאָס געטלעכע
שפּילן --- סטעמפּעניוס, אין דער מינוט איז רחלע אינגאַנצן איבערגעגעבן
צו איין געדאַנק --- אַחין, צו סטעמפּעניון, מיט סטעמפּעניון, און קיין זאַך
אין דער וועלט איז נישט אימשטאַנד זי אײַנצוהאַלטן אין דער דאָזיקער
צײַט...
1 אג
דאָט פײַער ברענט און װערט באַלד פאַרלאָשן
און סטעמפּעניו, קוים איז געװאָרן נאַכט, אַזױ האָט ער די חברה
כלידזמר אַרױסגעמשלחט אַף אַ ,זמירות",* האָט קלאָמפּערשט גענומען
דאָס פידעלע אונטערן אָרעם, בכדי פרייד? זאָל מיינען, אַז ער איז אויך
אַף דער חתונה. נאָר ארויסגעגאנגען פון שטוב, האָט ער דאָס פידעלע
איבערגעגעבן מעכטשין, און אַלֵיין האָט עס אים אַװעקגעטראָגן אין דער
מאָנאַסטירסקער גאַס אַרײַן, און אַרומגענאַנגען חין און צוריק אונטער
דעם שאָטן פון די ביימער, האָט ער זיך אַלֶע מינוט אָפּנעשטעלט, געקוקט
אַהין, פון װאַנען עס האָט באַדאַרפט אָנקומען רחלע די שיינע. אַז זי וועט
*) דער שבת צו נאַכטס, װאָס פאַר דער חופה, קלײַבן זיך צונויף מיידלעך צן דער
בלה טאַנצן -- און דאָס הייסט ,זמירות"; אין אַנדערע ערטער הייסט עס גלאָט ,שבת'
צונאַכטם",
44 | שלום עפֿיכם
זײַן --- דאָס איז פאַר אים קיין ספק נישט געווען. דאָס האַרץ האָט אים
געזאָגט, אַז יאָ. ער האָט עס גוט אַרוױסגעזען נאָך אירע אויגן דעמאָלט,
אַז זי האָבן זיך געזען באַ פריידלען בעת מעסטן די קאַרעלן, |
און סטעמפּעניו האָט נישט געהאַט קיין טעות: עס אין נישט
אַװעקגעגאַנגען קיין פופצן מינוט, האָט ער דערזען פון יענער זײַט גאַס
שוועבט איינע מיט אַ װײַס טיכ? אַפן קאָפּ. זי גייט געשווינט און קוקט
זיך אַרום אין אַלֶע זײַטן. דאָס װײַסע טיכל איז איר אָנגערוקט ביז כמעט
איבער די אוינן, און עס ציטערן איר די הענט, די ציין אין מויל, דאָס
האַרץ אין דער ברוסט און דאָס גאַנצע לײַב. זי קוקט זיך גוט אײַן, זי
בלײַבט שטיין, זי דערזעט סטעמפּעניון און טוט זיך אַ לאָז צו אים מיט
די װערטער;-
--- מיט װאָס פאַראַ העזע, פרעג איך אײַך...
-- זאָג מיר נישט ,איר", רחלע, זאָג מיר פדו"... -- האָט איר
סטעמפּעניו געענטפערט און האָט זי אָנגענומען באַ ביידע הענט און האָט
איר אַרײַנגעקוקט גלײַך אין די אויגן אַרײַן, רחלע האָט דערזען אין זײַנע
אויגן פּונקט דעם זעלבן גלאַנץ פון די שטערן, װאָס האָבן אַראָפּגעקוקט
אין דער דאָזיקער שיינער זומערינאַכט פונעם טונקל-בלויען הימל...
אַלע מאַזעפּעווקער ייִדן האָבן אָפּגעמאַכט הבדלה און האָבן געזונגען, װי.
דער שטייגער איז, די ,אליחוס", געזיפצט און געטראַכט, געדאַרט דעם
מוח אַף דער וויסטער פּרנסה, זיך געװװוינטשעװועט דעם זכות פון יענעם
חסיד, װאָס האָט געטראָפן דאָס גליק צו באַגעגענען זיך מיט אליהו
הנביא און אָפּנעבן אים שלום און אָפּנעמען באַ אים שלום. די מאַזע-
פּעווקער װוײַבער ווארפן אַראָפּ די שלייערס פונעם קאָפּ, טוען אויס די
שבתדיקע קליידער, די צירונג, און נעמען זיך צו דער װאָכעדיקער אַרבעט,
מיט איינעם װאָרט, מאַזעפּעווקע איז פאַרנומען אַרױסצונאַגלײטן דעם ליבן
שבת-קודש --- און קיינעם קומט גאָר נישט אַף די געדאַנקען, אַז אין דער
צײַט שטייט רהלע דװאָסי-מלכהס שנור מיט סטעמפּעניו דעם בלייזמר
אַף דער מאָנאַסטירסקער גאַס און האָבן צווישן זיך אַ שמועס מכח עפּעס
גאָרנישט קיין ייִדישע זאַכן... נאָר דער בלויער הימל, די העלע שטערן,
װאָס קוקן אַראָפּ מיט זייער גלאַנץ, נאָר די הויכע מאָנאַסטירסקע טאָפּאָלעס,
נאָר די נאַכט-פייגלען אינעם גרויסן מאָנאַסטירסקן גאָרטן, װאָס רופן
זיך איבער אַף זייער לשון, -- נאָר זיי הערן און זעען דאָס אַלץ צו;
נאָר זיי ווייסן, אַז אין דער דאָזיקער שיינער צויבערלעכער נאַכט, אונטער
8 ט ע מ פ9 ענ יו 248
י מאַנאַסטי רטקע ביימער, אַף דער גויישער גאָס, און אָט דאָ לעבן סטעמ"
פעניו האָט זיך רחלע געפונען אין אַזאַ מין נײַער לאַגע, אַז זי האָט זיך
נאָר פאַרגעסן ווער זי איז און װאָס זי איז. דאָ, אפ דער שיינער פּרעכטי
קער נאַטור, האָט זיך רחלע געפילט אַזױ, וי נאָך קיינמאָל נישט אין איר
לעבן. דער פּחד, װאָס איז אַף איר געפאַלן בשעת זי איז אַהער געגאַנגען,
האָט פּלוצים אָפּנעטראָטן פון איר, און עס האָט זיך איר אויסגעויזן,
אַז עס זײַנען באַ איר אױיסגעװאַקסן פליג? אוֹן זי איז פריי, וי אַ פייגעלע,
און קאָן פליען, פליֶען.. . סטעמפּעניו האָט זיך צוגערוקט צו איר גענ"
טער און האָט אַנידערגעלײגט זײַנע הענט באַ איר אַף די אַקסלען, רחלע
האָט אַ ציטער געטאָן. זי האָט געװאָלט אָפּטרעטן פון אים, נאָר זי האָם
דאָס נישט געטאָן. זי האָט נאָר אַ קוק געטאָן אַף סטעמפּעניון, און פון
אירע ליכטיקע בלויע אוינן האָבן אַראָפּגערונען צוויי טרערן.
-- װאָס וויינסטו, רחלע? -- האָט סטעמפעניו אַ פרעג געטאָן,
אָפּוװוישנדיק איר די טרערן מיט זײַנע הענט,
--- אַך, סטעמפּעניו, עס איז מיר אַזױ גוט אָט דאָ, לעבן . .. אײַך.
לעבן... דיר, סטעמפעניו! פאַרװאָס בין איך... פאַרװאָס בין איך
נישט. .
--- מײַנע, װוילסטו זאָגן ? ביסט מײַנע, רחלע, ביסט מײַנע,
--- װאָס הייסט, איך בין דײַנע, סטעמפּעני ? = װווָאַזױ א דאָס
זײַן ? | 1 קע ן די
--- דו ביסט מײַנע, פאַרשטייסטו מיך, האַרץ מײַנס, ול איך בין
דײַנער אַף תמיד, אף אייביק, ביזן פינצטערן גרוב, ביזן קבר אַרײַן בין
איך דײַנער לעבן מײַנס !
--- בנימין האָט אויך אַזוי געזאָגט, האָט זיך געשװאָרן --- און צום
סוף. .
--- וואָסער בנימין ? --- האָט זי סטעמפּעניו פאַרװווּנדערט אַ פרעה
געטאָן, געקוקט רחלען אין די אויגן אַרײַן, װוי מע קוקט אֵף אַ קליין קינד,
ווען עס זאָגט אַ ווילדע נאַרישקײיט, --- פון װאָס פאַראַ בנימין רעדסטו,
נשמה מײַנע ?
-- בנימין, חיה-עטלס געשוועסטער-קינד. מײַן חברטע חיה יעמ די
יתומח האָט געהאַט אַ געשוועסטער-קינד, װאָס האָט געהייסן בנימין, האָבן
זי אָפּגערעדט פון לאַנג, אַז זיי זאָלן זיך נעמען; ער האָט איר צוגע-
240 | שלום עליכם
זאָגםט, געשװאָרן באַ זײַנע הייליקע נאמנות -- און צום סוף... אַך,
האָט זי געהאַט אַ מיאוסן סוף, חיה-עטל נעבעך, זי אין שוין לאַנג
געשטאַרבן, עליה-השלום, לאָז זי מיר מוח? זײַן... נאָר בנימין אי
בא איר געװוען דאָס חיות, זי איז אױסגעגאַנגען נאָך זײַנע טריט, זי
האָט דאָס מיר אַלֵיין דערציילט... זי שטייט מיר פאַר די אויגן, און
עס װײַזט זיך מיר אויס, אַז אָט זיצט זי באַםס פענצטער, איך זינג איר
לידלעך, און זי וויינט און ואָגט אַלץ: עאַי, גלייב זיי נישט, מען טאָך
זיי נישט גלייבן, די מאַנסבילן!"... ייו
רחלע דערצייקט פון איר חברטע היה-עט? די יתומה, און סטעמ-
פּעניו קושט רחלען די הענט, גלעט זי, האַלדוט זי, קוקט איר אין די
אויגן אַרײַן --- און רחלע דערציילט אַלץ פון חיה-עטלען, װיאַזױ זי איז
שטילערהייט אױיסגעגאַנגען, װי אַ ליכט, נאָך איר ליבן טײַערן בנימינען...
חיה-עטל איז שוין געווען פון עטלעכע יאָר טויט, נאָר רחלע האָט
זי גוט געדענקט, חיה-עטל איז איר אָפּטמאָל געקומען צו חלום. אַצינך
האָסט זיך איר אױיסגעדאַכט, אַז חיה-עטל שטייט פון יענער זײַט װאַנט,
אָנגעטאָן אין תכריכים, און קוֹקט אַריבער אַהער און ווינקט צו איר,.
אָנװוײַזנדיק איר אַף סטעמפּעניון און שאָקלענדיק מיטן קאָפּ, װי איינער
רעדט : ,װאָס טוסטו דאָ 4/... |
--- צו װאָס טויג עס דיר, רחלע מײַן לעבן, צו װאָס טויג דיר ריידן,
דערמאַנען אַזעלכע זאַכן, און נאָך אַקעגן נאַכט? טו בעסער אַ קוק אֵף
מיר מיט דײַנע שיינע ליכטיקע אויגן, װאָס לײַכטן און בלישטשען, ווי צוויי
שיינע בריליאַנ... |
סטעמפּעניו האָט נאָך נישט אויסגערעדט דאָס לעצטע, װאָרט, האָט
זיך רחלע אַרױסגעריסן פון זײַנע הענט מיט אַזאַ שטאַרקײט, אַז סטעמ-
פּעניו האָט זיך איבערגעשראָקן פאַר איר. |
-- גאָט איז מיט דיר, רחלע, װאָס איז דיר אַזױנס געשען?
ער האָט זי געװאָלט כאַפּן װידעראַמאָל, נאָר זי האָט זיך נישט גע-
לאָזט. זי האָט געציטערט און געשעפּטשעט : .דו זעסט ? אָן איז זי!..,
אָן שטייט זי {.. . אָן קוקט זי אַהער, אַהער?. . .
--- ווער שטייט ? װוּ שטייט ? ואָס רעדסטו דאָס, רחלע ? נשמה
מײַנע, קום צו מיר, נא דיר אַ האַנט...
-- אִי! לאָז מיך, לאָז מיך, סטעמפּעניו, לאָזט מיך! איר זעט,
אָן שטייט עפּעס אַ װײַס ? אַך, ס'איז זי, ס'איז חיה-עט?! חיה-עטפֿ!...
טס ט ע מ פ8ע ג יו 344
אוי, לאָזט מיך, לאָוט מיך!... מיט װאָס פאַר אַ העזה פרעג איך
אײַך... אַ גוטע נאַכט! אַ גוטע...
און רחלע איזן פארשוונדן געװאָרן אינעם שאָטן פון דרי ביימער.
סטעמפּעניו האָט נאָר געקאַנט וזען, וי צוויי עקן פון דער װײַסער שאַל,
װאָס האָבן זיך צעלאָזט פונעם ווינט, האָבן אויסגעוויזן, װי צוויי װײַסע
פליגל. אט אַזױ ווערט אַנטרונען אַ גוטער מלאך, אָט אַזױ וװערט פאַר"י
שווגנדן אַ גנוטער חלום...
א, ייִדישע טאָנטער! אט דאָ האָסטו זיך באַװיזן מיט דײַן ערלעכ-
קייט, מיט אינגאַנצן דײַן ריינקייט. אַ, ייִדישע פרוי, אָט דאָ האָסטו זיך
באַװויזן מיט דײַן גאַנצער געטרײַשאַפט, מיט דײַן גאַנצער איבערגע-
געבנקייט !...
געקומען אַהײם, האָט רחלע געװאָלט פאַר אַלע אױסואָגן, אוים"
שרייען, ווו זי איז געווען און מיט וועמען זי האָט זיך געזען. נאָר זי האָט
געטראָפן דאָס גאַנצע הויזגעזינט זיצן אַרום טיש מיט נאָך עטלעכע געסט
בא אַ גרויסן סאַמאָװאַר, פאַרטיפט אין אַ װיכטיקן שמועס פון געשעפט,
וי דער שטייגער איז שבת-צונאַכטם באַ ייִדן צונויפקלײַבן זיך ערגעץ,
און נאָך דעם גאַנצן מעת-לעת, װאָס מע האָט גערוט, שמועסן אַביסל
וועגן מסחר, וועגן מאָרגנדיקן יאַריד, און גלאַט אַזױ וועגן וועלט-זאַכן,
--- איך װועל זיך נישט ,טאַשן?,* --- האָט געזאָגט אַ גראָב ייָרל,
אַ שניטיקרעמער. --- לאָז דאָס גיין אין דער ערד אַרײַן ! איך בין קלאָר
אין די ירידים גאַנץ גענוג ! נאָר גריזאָטע מיט האַרצװײטיק קאַן מען
פון אַזעלכע ירידים האָבן !
--- פאַרװאָס ? --- רופט זיך אָן דװאָסי-מלכה, האַלטנדיק די הענט
צונויפגעלייגט אונטערן האַרצן. --- איך ווייס נישט פאַרװאָס, רב יודל,
איר זענט אַזױ ברוגו אַפן יריד ? פאַראַכטאָגן האָב איך באַ אנַיִך געזען,
קיין עין-הרע, אַ שפע, אַף אַלע ייִדן געזאָגט געװאָרן ! איר האָט דאַבם
זיך, אַ גאַנצן טאָג געלייזט געלט ?
באַ דיר הייסט אַלּצדינג געלייזט געלט! -- האָט זיך אָפּגערופן
אייזיק-נפתלי, נישט קוקנדיק אַפן װײַב און ווארפנדיק אַף ביינדלעך פון
די , שטשאָטעס", |
*=) ,טאַשן" הייסט אפ קרעמערינשון -- זיך שטעלן אַפן יריך מיט אַ קראָם.
248 שׂלום עליכם
| -- און איך װאָפּט זיך געװוונטשן נישט קיין ערגערן יריד, וי פאַך-
אַכטאָגן זונטיק, -- האָט זיך אָנגערופן משה-מענדל, געקוקט אין די
חשבונות אַרײַן. -- װאָס דאַרף מען דאָ לייקענען, פאַרשטיי איך נישט ?
-- אִם דאָס איז טאַקע די מעשה, -- זאָגט יוד? -- אַז איר ווילט
נישט גלייבן יענעם, באַ אײַך, אַז מע דערזעט צען ערלים גייען זיך צונויף
און מע צעטראָגט מיר שיער די קראָם, הייסט דאָס שוין געלייזט געלט,
און מע פאַרגינט שוין נישט,
--- ווייסט איר װאָס, רב יודךל ? -- רופט זיך אָן אַ יונגערמאַן
אַ קאַסאַקער אַף ביידע אויגן, -- לאָמיר אַװעקװאַרפן דעם יריד, עס איז
נאָך דאָ מאָרגן אַ גוטער טאָג, און מע וועט זיך נאָך מיט אים גוט אַנעסן ;
לאָמיר בעסער שמועסן פון עפּעס אַנדערש.
און דער עולם הייבט אָן צו שמועסן וועגן וועלט-זאַכן, וועגן אתרוגים,
וועגן בית"המדרש-ענינים, געוויינלעך, אויך וועגן מלחמה. אַלֶע ריידן, אַלע
רייכערן, דער סאַמאָװאַר זידט און פּאַרעט און די שטוב אין פול מיט
רויך, אין אויוון הייצט זיך;: עס קאָכט זיך אַ באָרשט מיט גענדזענע
פּריידקעס צו דער מלוה-מלכה,
-- ווו ביסטו געווען, רחלע ? -- האָט זיך דװאָסיימלכה געװוענדט
צו דער שנור,
-- אָט דאָ.. . אַה דער מאָנאַסטירסקער נאס,
--- וויָאַזױ איז אינדרויסן ? שיין ? גאָט זאָל העלפן, עס זאָל כאָטש
האַלטן ביז נאָך אַלע ירידים.. ... װאָס איז דיר, טאָכטער, דער קאָפּ טוט
דיר וויי, װאָס דו ביסט אַזױ בלייך ? טאָמער װאָלסטו זיך אַביס? צוגע-
לייגט באַ זיך אַפן בעט ?
באַ די ווערטער האָבן זיך אַלע אומגעדרייט און אַ קוק געטאָן אַף
רחלעס בלייך פּנים און האָבן אַלע אין איין קול באַשלאָסן, אַז זי איז
פאַרטשאַדעט געװאָרן פונעם סאַמאַװאַר. רחלע איז אַװעקגעגאַנגען צו זיך
| אין חדר אַרײַן זיך צולייגן אַפן בעט, און דאָ האָט דער עולם געמאכט
אַ שמועס וועגן טשאַד, װאָס אַ טשאַד, אַזאַ קלייניקייט, אַ גאָלע ריש
דאַכט זיך, -- װאָס, משטיינס געזאָגט? אַ רױיך! -- קאָן קוילען
מענטשן אַף טויט. און איינער האָט דערציילט, אַז באַ זײַן זיידן עו
השלום איז אַמאָל שיער דאָס גאַנצע הויזגעזינד פון דער װעלט נישט
געגאַנגען פון אַ טשאַד. דער אַנדערער האָט דערציילט נאָך אַ שענערע
מעשה, וװיָאַזױ באַ זײַן פעטער האָט זיך דאָס גאַנצע הויזגעזינד שיער
ס ט ע ט פ ע נ יו 49ט
געסמט פון אַ מין פיש, וואָס הייסט , מאַרינקע?, אַזױ, אַז מע האָט זיי
קוים מציל געווען פונעם טויט. דער דריטער האָט דערציילט אויך זייער
אַ שיינע מעשה פון אַ לץ, פון אַ דאָמאָװיק, פון אַ עולם:התוהוניק...
אַזױ לאַנג, ביז מען איז אַרױף אַף דעם טויט.
--- װאָס מע זאָל נישט ריידן, אַפן טויט מוז מען דאָך אַרויפקומען !
-- האָט זיך אָנגערופן איינער,
-- אליהו הנביא, מע דאַרף אַ קוק טאָן, אליהו חתשבי, װאָס טוט
עפּעם מײַן פּלוניתטע? אליהו הגלעדי... -- האָט זיך משה-מענד?
פּלוצים שטי? אַ זאָג געטאָן, צוגעזונגען די אליהוס פון שבת-צו-נאכטס,
ער איז אויפגעשטאַנען פון טיש און אין געגאַנגען געװאָר ווערן צו
רחלען,
שזאא
ורחלע קערט זיך אום אַפן גלײַכן וועג
--- גוואַלד, ייִדן, ראַטעװעט ! -- האָט דער עולם דערהערט אַ קופ
פונעם זײַטיקן חדר, און אַלע האָבן זיך געלאָזט לויפן אַהין, אין חדר
אַרײַן, װוּ רחלע איז געלעגן אויסגעצוינן אפן בעט, דעם קאָפּ פאַרװאָרפן
אַרױף, און לעבן איר איז געשטאַנען משח-מענד? האַלב-טויט.
--- װואָס איז ? ווער איז ? נעחלשט ? װאַסער ! גיכער !
--- װאַסער ! ואַסער ! -- האָבן אַלֶע ייִדן געשריגן און קיינער האָט
זיך נישט גערירט פונעם אָרט.
--- אוי, אַ מכה דער מאַמען ! -- האָט דװאָסי-מלכה אויסגעשריגן
און האָט געבראַכט אַ קװאָרט וואַסער, אָנגענומען אין מוי? אַרײַן און
באַשפּריצט רחלען דאָס פּנים, װאָס איז געווען טויט, װוי די וואנט,
-- לאָז מען רופן דעם דאָקטאָר! -- האָט משה-מענד? געשריגן
נישט מיט זײַן קול, |
--- דעם דאָקטאָר! דעם דאָקטאָר! -- האָבן ווידער אַלֶע יידן גע-
שרינגן, געקוקט איינער אַפן אַנדערן.
--- מע באַדאַרף איר בינדן די הענט מיט אַ פאַטשײילע און קוועטשן
די נאָז !
290 שלום עליכם
-- די נאָז ! די נאָז! -- האָבן אַלע ייִדן געשריגן און געשטאַנען
אַף איין אָרט, |
--- אָט אַזױ, דװאָסיימלכה, שטאַרקער, שטאַרקער! -- האָבן די
געסט אונטערנעגעבן חשק דער בעל-הביתטע, װאָס האָט געאַרבעט מיט
אַלע כלים; געריבן, געקוועטשט, גענאָסן װאַסער, געריסן די אויגן --
אַזױ לאַנג, ביז מע האָט די פאַרהלשטע רחלע אָפּגעמינטערט און אויפ-
געזעצט. רחלע האָט זיך אַרומגעקוקט אַף אַלע זײַטן, וי אַ פאַרשלאָפענע,
און האָט געפרעגט ; ,װוּ בין איך ? עס איז מיר הייס, הייס !7...
--- צעגייט זיך אַביסל, עולם ! צעגייט זיך ! --- האָט דװאָסיימלכה
געזאָגט און האָט משלח געווען דעם גאַנצן עולם אין זאָל אַרײַן און איז
אַליין מיט משה-מענדלען איבערנגעבליבן לעבן רחלען, װאָס האָט נישט
אַראָפּגעלאָזט קיין אויג פון משה-מענדלען. |
--- װאָס איז דיר, טאָכטער, געשען ? --- האָט די שוויגער געפרעגט,
-- װאָס איז דיר, רחלע ?4 -- האָט זי משה-מענדל געפרעגט, אָנ-
געבוינן זיך שטאַרק איבער איר קאָפּ.
-- לאָז די מאַמע אַרױסגײן פונדאַנען, -- האָט אים רחלע געענט-
פערט שטילערהייט,
--- מאַמע, גיי, זײַ מוח?, אַרױס פונדאַנען -- האָט איר משה-מענדל
געזאָגט. ער האָט באַגלײט די מוטער פונעם חדר און צונעגאַנגען צוריק
צו רחלעס בעט. |
--- זאָג מיר, ואָס איז דיר? -- האָט זיך צו איר משה-מענדל
געווענדט דאָס ערשטע מאָל מיט גרויס ליבשאַפט,
--- אוי, משה-מענדל, שווער מיר, אַז דו וועסט קיינעם נישט זאָגן. . .
שווער מיר, אַז צווישן אונדז װועט דאָס בלײַבן... זאָג מיר צו אַז דו
וועסט מיר מוח? זײַן, װאָס איך האָב זיך אַקעגן דיר... ווען נים חיה-
עט?, עליה השלום, זאָל מיך דערמאָנען.. . אַך, ווען נישט חיה-עט?...
אַך, משה-מענדל, טײַערער מײַנער !
-- באַטראַכט זיך, רחלע, װאָס דו זאָגסט. דו רעדסט פון היץ!
װאָסער חיה-עטל ?
--- מײַנע אַ חברטע, חיה-עטל, עליה השלום, חיה-עטל די יתומה,
זי איז שוין לאַנג אַף דער אמתער וועלט ! זי איז מיר שוין עטלעכע מאָל
געקומען צו חלום, נאָר הײַנט, נאָר איצט... אַך, משה-מענדל, בייג זיך
ס ט ע סמ 8 עג י| 01
צו מיר צו נאַנט, נאָנט... אָט אַזױ... איך האָב מורא... איך האָב
חרטה... אוי, איך האָב חרמה ! |
און רחלע האָט זיך װאָס װײַטער אלץ נענטער צוגערוקט צו משחי
מענדלען ביז זי איז איננאנצן געלענן בא אים אַף די הענט. אין חדר אין
געווען פינצטער, נאָר איין ליכטיקער פּאָס האָט זיך אַרײַנגעצױנן דורך
דער טיר פון זאַל, און רחלע מיט משה-מענדלען האָבן קוים-קוים געקאַנט
זען איינס דאָס אַנדערע. זייערע אוינן האָבן זיך באגעגנט, און אַ פֿײַערל
האָט זיך אין זיי אָנגעצונדן, אִם דאָס פײַער?, װאָס איר קאַנט זען נאָר
בא די גליקלעכע געליבטע צום ערשטן מאָל, ווען דאָס האַרץ רעדט, נישט
דאָס מויל, ווען מיט די אויגן שמועסט מען זיך דורך, נישט מיטן מויל,
--- זאָג מיר, משה-מענדל געטרײַער, בִין איך טאַקע בא דיר אַזױ
טײַער ? |
-- אַ שאלה אַביס? ? --- ענטפערט איר משה-מענדל, -- ביסט בא
מיר אײַנגעבאַקן אין האַרצן, וי אַ ... . איך ווייס אַליין נישט װאָס. . .
אֵף אַן אַנדער אופן האָט משח-מענדל נישט געקאַנט אַרױיסזאָנן זײַן
ליבע צו רחלען. נאָר מע מעג אים גלייבן, אַז ער האָט עס געמיינט מיטן
גאַנצן האַרצן, אַזױ ערנסט (און אפשר נאָך ערנסטער), וי דער פּײַנער
בחור, װאָס האָט פיל מער שטאָף אַף אַרויסצונעבן זײַנע געפילן דורך
ווערטער. !
נאָר לאָמיר זיי לאָזן, דאָס גליקלעכע פּאַרטאָלק, אָט דאָ אינעם
האַלב-פינצטערן חדר, װוּ אין אַ יאָר אָרום נאָך דער חתונה האָבן זיי דאָס
ערשטע מאָל געהאָט די געלעגנחייט אויסצוריידן זיך אַביס? דאָס האַרץ
איינער פאַר דעם אַנדערן, זיצן וי די טײַבעלעך. דאָס, װאָס איז אַ גאַנץ
קײַלעכיק יאָר געווען פאַרבאָרנן טיף אין האַרצן, איז פּלוצים אַרױסנע-
שװװווּמען אַרױף, װוי בוימ? אַפן װאַסער,
7
ר 86
אַבי דרחלען איז געװאָרן אַביס? גרינגער, זיצט זיך משה-מענד? לעבן
איר און זינגט זיך שטילערהייט, אונטער דער נאָז, די ,אליהום/, וי
פריער :
--- אליחו הנביא... אליהו התשבי,., אליהו הנלערי,,.
און רחלע רופט זיך אָן צו אים :
892 : ש לום על יכ ם
--- איך האָב צו דיר אַ בקשה, משח-מענדל זאָג, איך על בא דיר
פּועלן, צי ניין ?
--- דהיינו ? ואָסער אַ בקשה ? זאָג, רחלע, וועסט אַלץ באַ מיר
פּועלן, אַפילו דאָס טעלעו? פונעם הימל װועסטו באַ מיר פּועלן.
--- גענוג שוין, משה-מענד?, צו זיצן אַףם קעסט. קיין ביתיהמדרשניק
ביסטו נישט, עטלעכע קערבלעך האָבן מיר, דאַנקען גאָט, -- לאָמיר
אַרױספאָרן אין אַ גרויסער שטאָט אַרײַן, קיין יעהופּעץ. דאָרטן, צװוישן
מײַנע פרײַנט, מײַן משפּחה, און מיט דיר --- װעט מיר זײַן גוט וי די
וועלט. מיר וועלן שוין זײַן אַליין. גענוג שוין עסן קעסט, כ'לעבן, ס'איז
מיר שוין אַזױ נמאס, אַזױ טריף, אַז סע גייט מיר נישט אײַן גאָרנישט. . .
מיר זײַנען דאָ צווישן דייניקע עפּעס וי פרעמדע, וי ווילד-פרעמדע.. .
משה-מענד? בלייבט זיצן און באַטראַכט אַביס? רחלען פארווונדערט,
נאָכדעם צעשאָקלט ער זיך, וי פריִער, און זינגט זיך װײַטער די אליהום,
--- אֶך, זייער פײַן, איש זעף, פון מײַנעטװעגן? אליהו הנביא...
אפילו נאָך-שבתדיקע ואָך !
-- אַלצדינג פיר איך באַ דיר אויס, משה-מענדל, אַלצדינג{ --
זאָגט צו אים רחלע מיט גרויס ליבשאַפט. --- אֵיאָ? מיר וועלן זיך זיצן
אַלײן, איך װעל מיר זײַן אַ בעל-חביתטע און װעל דיך אֶפּהיטן, וי דאָס
שװאַרצאַפּ? פונעם אויג... אַך, משה-מענדל, ביסט אַזאַ צעטראָגענער,
אַז מע הערט פון דיר קיינמאָל קיין גוט װאָרט ! נאָר הײַנט ביסטו עפּעס
גאָר אַנדערש, נאָר אַנדערש...
--- אליהו הנביא.. --- זינגט משה-מענדל שטילערהייט. --- אליהו
התשבי... אליהו הגלערי...
און דאָרט, אין זאַל, צווישן די מאַנסבילן, גייט אַן אַנדער שמועס :
דער עולם פאַלט אַף פאַרשײידענע המצאות, פאַרװאָס האָט דאָס אײַזיק-
נפתליס שנור פּלוצים נעקאָנט חלשן? איינער זאָגט, אַז דאָס איז פון
אַ נוט אויג; דער אַנדערער דרינגט פאַרקערט, אַז ס'איז אַ מין ווינטל
געכאַפּט ; און דער דריטער, אַ באַטאָגטער ייָד, װאָס האָט שוין אויסגע-
געבענע קינדער, זאָגט זיך זײַן המצאה :
--- פאָלגט-זשע מיך, איך האָב אַלֵיין דרײַ שניר, בין איך שוין קלאָר
אין דעם ענין; איך זאָג אײַך, ס'איז ,פּאָסטעװװוקעס?. אײַזיקינפתלי,
גרייט זיך אַף א לעקעך און בראָנפן, אָדער אַ ברית... דװאָסימלבה,
הס ט ע מ 5 ע נ יו | טסט
מז?-טוב אײַך ! אײַער שנור --- נודנו, מהכתיתי !.... װאָס שעמט איר
זיך דאָ אַזױי, דװאָסי-מלכה ? נישקשה, ס'איז אַ ייִדישע ואך...
דװאָסיימלכה שמעלצט זיך פון גרויס פאַרגעניגן; זי קוקט שוין
לאַנג דערויף אַרױס,
-- גו"נו ! --- זאָגט זי כלומרשט מיט אַ בייזער. --- גייט שוין גייט
מיט אײַערע קאַטאַָוװועסלעך ! מע דאַרף בעסער אַ קוק טאָן, װאָס הערטם
זיך מיטן באָרשט ? עפּעס געדויערט ער הײַנט באַ איר מער וי אַלע
שבת-צונאַכטס {. . .
44
אין א יאָר אָרום
אַ שטילע וועטשערע !?" -- זאָגט דער לייענער, אַפּנים, שטאַרק
נישט צופרידן, מחמת ער איז דערצויגן געװאָרן אַה יענע ,העכסט-אינ-
טערעסאַנטע" ראָמאַנען, װוּ מע הענגט זיך און מע טרינקט זיך, װוּ מע
סמט זיך און מע שיסט זיך, אָדער ונ פון אַ מלמד ווערט אַ גראַף, פון
אַ דינסטמייד? -- אַ בת-מלכה, און פון אַ באַהעלפער -- אַ פּיפּערנאַ-
טער... װאָס זאָל איך טאָן, אַזן באַ אונדז זײַנען פאַראַן פּראָסטע ייַױן,
פּראָסטע ווײַבלעך, ייִדישע טעכטער און ייִדישע כליזמר... נאָר צו
װאָס טויג דאָס פאַרענטפערן זיך ? אַצינד מעג שוין דער לייענער זאָגן
װאָס ער װויל; קוים האָב איך אים שוין צוגעפירט ביז אַהער, װועט ער
שוין גיין מיט מיר װײַטער און וועט וועלן וויסן דעם סוף, װאָס האָט זיך
אױסגעלאָזט מיט רחלען ? װאָס האָט זיך אױיסגעלאָזט מיט סטעמפּעניון ?
מיר לאָזן איבער א גאַנץ יאָר (װאָס אין אַ יאָר אינעם מענטשנס
לעבן ?) און מיר קומען צו אײַזיק-נפתלין שבת-צו-נאַכטס אַף מלוה-מלכה
און טרעפן דאָרטן די איינענע פּאַרשױנען, װאָס פאַראַיאָרן, און הערן די
זעלבע שמועסן, װאָס פאַראַיאָרן, נישט געמינערט אַ האָר. מע רעדט אַזױ
לאַנג ווענן יריד, פּרנסה, פּדיון, קינדער, --- ביז מע קומט אַריף אַף
משה-מענדלען מיט רחלען װאָס זיצן איצט אין יעהופּעץ.
--- ווײַז נאָר אַהער, דװאָסיימלכה, דאָס בריוול?ל, װאָס די קינדער
204 | שלום עליכם
שרײַבן פון יעהופּעץ ? --- רופט זיך אָן אײַזיקינפתלי צום ווייב. --- נאַט,
לייענט, רב יודל, | | |
-- לאָז ער לייענען ! -- זאָגט יודל, אָנװוײַזנדיק אַפן קאַסאָקן יונ-
גערמאַן.
דער קאַסאָקער נעמט דאָס בריוול און לייענט עס, וי אַ וואסער :
תשלום וכל טוב סלה לאהובי אִבי החכם המפורסם המופלג מופלא
מוהר"ר אײַזיקינפתלי ב"ר משה יוסף ז"ל, ולאמי הצנועח החסידה
והמפורסמת אשת חיל כאסתר וכאביגיל כש"ת מרת דװאָסיימלכה בת
משה-מענדל ז"ל, עם כל ב"ב שלום...
;כזוהר השמש בערפלי חושך בתכלת הרקיע, שם בעליונים בגבהי
שחקים מבין מחרכי אור יקרות וקפאון לטוהר,.."
--- ניין ! --- שרײַען אַלע. --- ניין, נישט דאָס! דאָס אין גלאַט
אַזױ, ווייס איך, מליצה, ייִנגלשע זאַכן, זייערע נאַרישקייטן! פלייענט
װײַטער, אַף יענער זײַט,
דער קאַסאַקער קערט איבער דאָס בריוול און לייענט :
;און אודות, װאָס דו פרעגסט מיך, אָבי היקר, איך זאָל דיר שרײַבן
מכח פּרנסה והמפחרים דפּה יעהופּעץ, בין איך דיר מודיע, ,"
-- אַ, אָט דאָס מיינט דער פּסוק ! --- זאָגט דער עולם צופרירן, ---
לייענט, לייענט װײַטער !
; .... בין איך דיר מודיע, אַז ביותר גייט דאָ אָן שניט-סחורה, גם
צעלניק, רק צעלניק נישט אַזױ, כמו שניט-סחורה. גם באַקאַליע אין נם
כן ניט שלעכט, ניט ערגער וי אַצליכם במאַזעפּעווקע. װאָל-צײַג אין דאָ
ביוקר, טאַקע מיט נאָלד גלײַך. צוקער, קמח וקלײַען איז דאָ גם כן אַ
מסחר, עס גייט לזאַגראַניצע, און ייִדן פאַרדינען דערבײַ א שיין קערבל.
הכלל, יעהופּעץ איז אַן ארץ מבורכת, די שטאָט גופא איז מוראדיק נרוים,
ס'איז כדאי זי אָנצוקוקן,. עס איז 2כל? אַן אַנדער וועלט בפּה יעהופּעץ,
איר קאָנט בפּה באַגעגענען אַזאַ ייִדן, װאָס איר װועט אין לעבן ניט זאָגן,
אַז ס'איז אַ ייִד, גם איז דאָ אַ מסחר פּאַפּיר, פֹּה אין אַלצדינג אי מסחר,
און, ייִדן דרייען זיך דאָ אַף דער בערזע, קויפן און פארקויפן אַלערלײ
אַקציעס, און מעקלערס פאַרדינען געלט לרוב, נם זונתי מרת רחלע לאָזט
אײַך אַלעמען גריסן גאָר פרײַנטלעך, זי שרייבט אײַך בעצמה. יעזור השי"ת,
מיר זאָלן הערן פון אײַך גם כן בשורות טובות --- אָמן. גם אודיעכם, אַז
חקלייט, װאָס איך האָב געדונגען, איז אין סאַמע פראָנט באַלעקפנדראָווסקי
ס ט ע מ 9 ע גנ יו ססס
אוליצאַ, און הפּדיון איז, ברוך חשם, גאָר נישט שלעכט. זוגתי מרת רחלע
שתחיה האָט זיך שוין אויסגעלערנט די מלאכה און קאָן שוין ריידן עם
הקונה. רק על ירידים אײַנקויפן פאָר איך בעצמי, איך האָב קרעדיט אצל
חסוחרים במאָסקווע ובלאָדז. מיט מאָסקװוע איז נישט שלעכט צו האַנדלען,
מאָסקווע פאַרקויפט על סאָוועסט און האָט ליב אַ ייִדישן קונה. אַפילו
אַז עס מאַכט זיך אַן אָנזעץ, האַלט מאָסקווע אונטער און לאָזט נישט
פאַלן. דירות איז פֹּה ביוקר גדול, פאַר צוויי אַלקערס מיט אַ קיך צאָל איך
דאָ הונדערט פינף און זיבעציק רוב? אַ משך, חוץ האָלץ און װאַסער, און
דא איז אַלצדינג טײַער מיט גאָלד גלײַך. און צום מיינסטנס פאַרנעמען
זיך דאָ ייַדן מיט מעקלערײ און ייִדישע מעקלערס זײַנען בפּה פאַראַן
לרוב, און אַ ייד האָט דערפון אַ קערבל בכבוד. הכל?, יעהופּעץ אין
אַ מקום פּרנסהח. גיב גאָט געזונט און שטאַרקייט און צו הערן דאָס נעמ-
לעכע פון אײַך, װוי עס ווינטשט אײַך
ממני בנכם דורש שלומכם והצלחתכם כ? הימים משה-מענד? בלא"א
מוהר"ר אײַיזיקדנפתלי ממאַזעפּעווקע,
גריסן לדודי היקר ולדודתי חיקרה עכב"ב,
גריסן להנגיד ר' יודל עכב"ב.
גריסן לחנגיד ר' שמחה הערש עכב"ב,
גריסן להנגיד ר' דובער עכב"ב.
גריסן להנגידה מרת סטיסי-ביילע עככ"ב.
גם בני יוסף נ"י גריסט אײַך אַלעמען נאָר פרײַנטלעך,
הנ"5?.
;אויך איך לאָז גריסן מײַן האָכגעשעצטן שווער און מײַנער ליבער
שוויגער, לעבט וואוי? ! איך מעלד אײַך פון מײַן געזונט, גיב גאָט אַף
װײַטער נישט ערגער. אויך מײַן יוסעלע לאָזְט אײַך גויסן און דאַנקט
דער שוויגער לעבן פאַרן העמד? פי? מאָל. ער זאָנט אײַך צו דערמאַר, אַז
גאָט װועט שענקען דאָס לעבן און ער וועט, אם ירצה חשם, אין דריי-פיר
יאָר אַרום אָנהייבן צו גיין אין חדר, װועט ער, אם ירצה השם, לערנען מיט
חשק און וועט זײַן, אם ירצה השם, אַן ערלעכער ייָד, גיב גאָט מיט לאַנגע
יאָר, אָמן, שווינער לעבן, אויב איר קאָנט אַצינד אויסאַרבעטן פון יוסעלעם +
וועגן אַ יאַרמלקעלע מיט אַ פַּאַר שיכעלעך פון בליטשקע, װאָלט איך אײַך
זייער געדאַנקט, פחמת איך בין זייער פאַרנומען אין נעשעפט, און קיין
290 שלום עליכם
אם וויל איך נישט צונעמען צו יוסעלען, עס איז נישט כדאַי. איך האָב
נאָר געדוננען אַ מייד? און צאָל איר פיר קערבלעך אַף מײַן גאַנג, וויגט
זי מיר דאָס קינד און טרײַבט די קו אין טשערעדע --- איר װואָלט געדאַרפט
זען װאָס פאַראַ קו איך האָב געקויפט ! זי גיט גאַנצע פיר קװאָרט מילך,
זייער טײַערע מלך, און איך האָב, ברוך-השם, פון איר קעז און פּוטער.,
נאָר משה-מענדל לעבן האָט פּלוצים פּײַנט באַקומען מילכיקס. שטראָפט
אים אויס, איך בעט אײַך, ער היט זיך כלל נישט אִפּ! יוסעלע רײַסט
זיך איצט אֵף אַ קול, ער װויל נעבעך עסן, מיר זאָל זײַן פאַר אים ! איך
שליס מײַן בריוו און לאָז גריסן אַלע אונדזערע פרײַנט און ליבע פרײַינט
גאָר הערצלעך, און בעט אָפּשרײַבן ענטפער, למען השם, און פאַרבלײַב
אײַער גליקווינטשנדע און איבערגעגעבנסטע שוויגער-טאָכטער כ לת כ ם
ר ח לָ.
-- נו? -- זאָגט בער?ל דער גראָבער. --- הלואי אַף מײַנע קינדער
געזאָגט געװאָרן נישט ערנער!
--- איר זינדיקט, דװאָסי-מלכה, איר זינדיקט ! -- זאָנט יוךפ. --
כ'לעבן, איר זינדיקט ! |
--- אַודאַי, אַ דאַנק זײַן ליבן נאָמען, װאָס ס'איז זיי, קיין עין-הרע,
גוט. נאָר זי טוט מיר באַנג --- איך קאָן זי נישט פאַרגעסן, רב יוד?ל, איך
קאָן זי נישט פאַרנעסן ! |
און דװאָסי-מלכה רעכנט אויס יודלען אַלע מעלות פון איר שנור
מיט אַלע אירע פּאָסטעמקעס און באַװײַזט אים, פאַרװאָס זי קאָן זי נישט
פאַרגעסן. דער גאַנצער עולם רעדט, שמועסט מכח יעהופּעץ און מכח
יעהופּעצער מסחרים. נאָכדעם נעמט מען צו קאַפּעלעך, מע טרינקט לחיים,
| האַלטנדיק דאָס קעלישעק? אין דער חאַנט גאַנץ לאַנג, און מע ווינטשעװועט
איינער דעם אַנדערן אַלדאָס גוטס, און אַף דעם 772 ישרא? בשורות
טובות מיט ישועות ונחמות. ביז דער באָרשט קומט אַרױף אַפן טיש און
צעשפּרײַט אַ מחיהדיקן ריח איבער דער נאַנצער שטוב, און דער עולם
ווערט פריילעך. מע פאַררעדט זיך און מע פאַרגעסט זיך אָן משח-מענדלען,
מיט רחלען, מיט דער שטאָט יעהופּעץ און מיט אַלע מיט אַן אַנדער.
יע
פ ט ע סם פ ע גנ יו /סט
}ץ.א.א.
סטעמפעניו פאַרזוכט דעם אמתן טעם פון גיהנם
נאָר איין מענטש קאָן נישט פאַרגעסן די שיינע רחלע.
דער לייענער שטויסט זיך, אַז דאָ שמועסט מען מכח סטעמפּענין.
יאָ מכח סטעמפּעניון שמועסט מען. ווער אין אימשטאַנד איבער-
צוגעבן זײַנע גרויסע יסורים ? ווער קאָן פילן זײַן האַרץ און פאַרשטיין
זײַן גרויס פאַרדראָס ?
;ס'טײַטש, פאַרדראָס ! ס'טײַטש, דאָסאַדע ! -- טראַכט זיך סטעמ-
פּעניו. --- אַפּילן נישט מזכיר געווען, נישט איבערגעקערט די צונג, קיין
צוויי צעבראַכענע ווערטער נישט אויפגעשריבן, כאָטש פון יוצא ועגן:
נאַ, ווייס כאָטש, אַז איך פאָר אַװעק --- פע, בזיונות !". . |
סטעמפּעניון האָט זיך נאָך אַזעלכעט קיינמאָל נישט געטראָפן, כאָטש
טרעפן האָבן זיך אים געטראָפן פאַרשיידענע טרעפענישן, און אַמאָל --
נאָך זייער מיאוסע, מיט אַ בייזן סוף, ווי מיר האָבן שוין אויבן דערמאָנט,
נאָר אַזא שלאַק, אַזאַ מפּלה, װוי מיט רחלען, האָט זיך אים אַפילו נישט
געחלומט, סטעמפּעניו, װאָס איז געווען אַזאַ חשוב באַם רבין אין הויף,
אַז אַפילו דעם רבינס טעכטער האָבן מיט אים געטריבן קאַטאָװעס, סטעמ-
פּעניו, װאָס אַפילו די גראַפינע ברעזשעזשקאַ מיט אַלע ,פּאַנעס? זײַנען
געווען נאָך אים די כפּרה, אַרױסגעשיקט נאָך אים די קאַרעטע, גערערט
מיט אים אַף פראַנצייזיש, -- הכלל, סטעמפּעניו זאָל האָבן אזא נאָז, און
נאָך אַזױ מיאוס, פון אַ פּשוט ייִדיש װײַבל !
--- זי טוט מיר האַרציק באַנג ! -- האָט זיך סטעמפּעניו מודה גע"
ווען פאַר זײַן קאַָמפּאַניע בלי-זמר,. --- זי טוט סיר האַרציק באַנג, אט
דאָס ווייב?, און איך וואָלט איר נאָכגעפאָרן ביז יעהופּעץ, ווען נישט...
ווען נישט... --- סטעמפּעניו קוקט זיך אַרום אַף אַלע זײַטן, און חברח
ווייסן שוין, װו ע מ ען ער זוכט דאָ מיט די אויגן,
= די ואַנצע חברה כלייזמר האָבן ליב געהאַט סטעמפּעניון, װי דאָס
לעבן, און זײַנען קאַפּאַבל צו גיין פון זײַנעטװעגן אין פּײַער און אין
וואסער, און װי ליב זיי האָבן געהאַט סטעמפּעניון, אַזױ האָבן זיי פײַנט
געהאַט פריידלען. זיי האָבן זי נישט געקאָנט אָנקוקן פאַר איר קאַרגשאַפט,
פאַר איר זשעדנעקייט צום געלט און פאַר אַלע אירע מיאוסע תנועות,
298 | שלום עליכם
-- כליזמן ער איז געװען אַ בהור, --- האָבן חברה געשמועסט
צווישן זיך, --- איז אַ סמאַליער 1) געווען באַ אים הפקר, און מע האָט
זיך געקאַנט אַרום אים פּאַזשיווען, אַמאָל כאַפּן אַף אייביק א גמילת-
חסד אַ סטראָמער?2), צי אַ שפּענערל4), און אַמאָל אַזױ אַ מתנ.
אַצינד, זינט די מרשעת, ימח-שמה, האָט אים צוגענומען צו זיך אין די
לאַפּקעס אַרײַן, פּנרט ער אַליין נאָך אַ גראָשן, כאָטש הענג אים אויף,
נישטאָ אַמאָליקע יאָרן מיט די אַמאָליקע וועטשערעס באַ סטעמפּענין,
מיט די אַרומאָפאָרעכצן ! הײַנט ליג אין דער קרענק, דאַר און קװאַר
און װוער געשװאָלן. וי אַ באַרג פאַר הונגער. דאָס גאַנצע יאָר זיץ אַן
אַ שטיקל קרעל 4) און קוק אַרױס אַפן ראש-חודש אלול! זאָלסט זאָגן,
זי זאָל עס פון יוצא וועגן מכבד זײַן א נאַשיבראַט מיט אַ גלעול טיי,
רופן אַמאָל פון דרך-ארץ וועגן עסן -- עסן זאָלן װערעם איר לײַב !
--- גלויבט מיר, עס מאַכן זיך איצט אֶָפט צײַטן, ווען עס דאָקאַ-
רעט זיך בעריען 9), אַז ס'איז אַ שרעק, נאָר זי זאָל מיר אַנידערלײגן
גאָלד, װאָלט איך בא אַזאַ שלאַק נישט פאַרזוכט קײַן שטיקל קרעל,
-- וי אַזױ לעבט ער מיט איר, מיט אַזאַ יאַשטשערקע, מיט אַזא
נבלה ? איך װאָלט שוין לאַנג אַזעלכעס געסמט אָדער געהאָנגען, צו אַלְדי
שװואַרצע יאָר, װוי איר זעט מיך לעבן ! |
--- אִי, סטעמפּעניו, סטעמפּעניו, ליגסטו נעבעך אין דער ערד,
וי אַ באַרג, און באַקסט בייגל|..,
אָט אַזױ שמועסן זיך אויס וועגן סטעמפּעניון זיין קאמפּאַניע בפֿי-
זמר, װאָס זעען זײַנע צרות, פילן זײַנע ווייטיקן, כאָטש ער רעדט מיט
זיי ניט ועגן דעם. /
אַז פרייד?ל איז אין מאַרק, אָדער זי איז פאַונומען מיט אירע משכו-
נות און מיט אירע קונים, איז נאָך וי עס איז: סטעמפעניו איז מכבד
די חברה מיט פּאַפּיראָסן, מע זיצט, מע לצעוװועט, מע דערציילט מעשיות
פון אַמאָל און מע רײַבט די פּאַפּיראָסן אויף ואָס די וועלט שטייט.
נאָר אָט קומטאַרײַן פריידל, ווערט אַלעמען קאַלעמוטנע אַפן האַרצן,
און חברה הייבט זיך אָן אַרױסרוקן איינציקװװײַז.
1) סמאַליער -- קערבל. 2) סטראַמערל -- דרײַערל. 2) שפענערל -- פינפערפ.
4 קרעל -- ברויט. 8) דאַקאַרעט זיך בעריען -- עס װילט זיך עסן.
9 ט ע ס פ ע נ' יו 9סט
-- זעט נאָר זעט, וי מע האָט דאָ אָנגעקורעט, וי אין אַ קרעטש-
מע ! זאָגט פריידל, שמאָדענדיק מיט דער נאָז און קוקנדיק אף דעם פּעקל
טאַבאַק, װאָס טאָגט שוין, -- נאָר גערויכערט, נאָר געקורעט און גענוג!
עס טוט מיר שוין וויי מיין קאָפּ מון אײַערע צינאַרן, איר װועט מיך קראַנק
מאַכן ! דו מיינסט, סטעמפּעניו, ס'אין אַ מעלה, װאָס דו רויכערסט
אַזױ פיל? פאָלְנ מיך, סטעמפּעניו, הער-אויף צו רויכערן, נשמה מײַנע!
גלויב מיר, עס שאַדט דיר צום געזונט,
--- װאָס טויג דיר, פריידל, געזונט-געשמונט 4 זאָג בעסער, אַז דו
זשאַלעװעסט מיר אַ גילדן אף פּאַפּיראָסן --- און גענוג,. צו װאָס טויג
דיר אָנשטעלן ?
--- װאָס זאָגסטו אף זײַן טאַטן? נאַ דיר גאָר אָנשטעלן! איך
מיין זײַן טובה, און ער קומט דיר מיט זײַנע אָנשטעלן! נא דיר נאָך,
טאָמער איז קאַרג צום שיינעם פרימאָרגן, װאָס איך האָב הײַנט געהאַט,
זיך אָנגעהאַריקעט, אױסגעקאָכט דאָס װאַטסער, אָפּנעגעסן דאָס האַרץ,
נישט געלייזט אַ גראָשן, און דערצו נאָך געזידלט געװאָרן. װוי אַ דינסט,
ערגער וי א דינסט, נעשװואַרצט דאָס פּנים, געמאַכט מיט בלאָטע נלייך
--- און סחורה ליגט און פוילט,., |
--- איך װאָלט אַ בעלן זײַן וויסן, פרייד?-סערדצע, װאָס פּראָטעס-
טירסטו אַזױ ? ואָס קאַרגסטו? די קינדער דײַנע האָבן דיך באַפאַלן?
--- קוק אים נאָך אָן אַביס?, איך בעט דיך, אַ נעבעכל ! ער וייסט
נישט, מע דאַרף אים פּיקן די צונג דאַרף מען אים, איך זאָג דיר ! מסתמא
טראָג איך דאָך דאָס אֶָפּ דער מאַמע מײַנער, --- אֵיאָ, סטעמפּעניו ? אָדער
איך עס דאָס אַליין אויף, אַזאַ פרעטערן, אַ זויפערן, וי דײַן װוײַיב איז, מע
זאָל גאָר באַהיט און באַװאָרנט ווערן, -- אַיאָ, סטעמפּעני'? אַנו, קוק
מיר גלײַך אין די אויגן אַרײַן, סטעמפּעני, אֵַיאָ ?
--- איך זאָג דען, אַז דו עסט-אויף ? אדרבה, איך זאָג פאַרקערט.
איך זאָג...
--- דו זאָגסט, דו זאָגסט --- איך ווייס װאָס דו זאָגסט ! דו האָסט
נאָך צו זאָגן, אֵיאָ, סטעמפּעני ? דו דאַרפסט נאָך האָבן טענות צו גאָט,
װאָס האָט דיר צונעשיקט אַזאַ אויסברעננער, וי איך, װאָס איך קאָן
דיר מאַכן פון אַ גראָשן צוויי און דיך אין זינען האָבן טאָג וי נאַבט,
אַדרבח, זאָג, װאָס פעלט דיר, װאָס גייט דיר אִפּ? דו שװײַנסט ? איך
260 שלום עפֿיכם
װאָלט נאָר געװאָלט וויסן, װוּ װאָלסטו שוין אַצינד אָנגעשפּאַרט מיט
דײַן פידעלע, ווען דו זאָלסט מיך ניט האָבן, סטעמפּעניו, פאַר אַ װװײַב ?
--- או -- וואַ !
--- זאָלסטו טאַקע וויסן, אַזן אאו --- ואַ!?" עס װײַייזט-אויס, אַז
דו האָסט פאַרגעסן, װאָס פאר אַ פּנים דו האָסט נעהאָט צו דער חתונה
-- אָן אַ העמד אַפן לײיַב, קיין גאַנצע פּאָר זאָקן, קיין קישעלע, קיין צי-
כעלע, קיין לײַב און לעבן, און פאַרדינט האָסטו שטיקער נאָלד --- װוּ
איז דאָס אַהינגעקומען ? יי
--- אָט פֹלי איך דיר אָפּגעבן דין וחשבון פון מײַנע פאַרדינסטן
בחורווייז, יי
-- אַ! אָט דאָס אין דאָך די מעשה מיט דיר, סטעמפּעניו! דו
קאָנסט ניט לײַדן, אַז מע זאָגט דיר דעם ריינעם אמת, און האָסט נאָך
טענות צו יענעם, דערפאַר, װאָס יענער שלאָגט זיך קאָפּ אין װאַנט פאַר
דיר, האָרעװעט, קריכט אין דער ערד, פאַרגינט זיך ניט קיין שטיק? ברויט
אף צו עסן, פאַראומערט זיך דאָס לעבן, און אַלץ צוליב וועמען? צוליב
אים! אַלְץ פון זײַנעטװעגן, טאָמער ווייסטו, פאַר װאָסערע מעשים טובים?
ער וועט מסתמא שטעלן אַ גילדענע מצבה נאָך מײַן קאָפ. -- אַז אֶך און
וויי איז מיר...
--- װאָס האָב איך דיר געטאָן ? און וועך טשעפּעט דיך ?
-- װאָס זאָלסטו מיר טאָן ? האָסט מיר גענוג געטאָן ! האָסט מיר
פאַרוזיסט מײַן וועלט ! האָסט גענומען אַ יונג קינד, אַ מיידל אַ ניונקעלע,
און האָסט מיט דײַן צינגעלע מיך איבערגערעדט, צוגעזאָגט גאָלדענע
בערג, אָפּגעליגנערט פונעם קאָפּ בין די פיס. װאָס װאָלט מיר שלעכט
געווען, איך זאָל דיך ניט געווען קענען ? איך װאָלט מיר אָפּגעזובט מײַן
גלײַכן און װאָלט נישט געווען סטעמפּעניוס װײַב -- אַ גליק האָט מיך
געטראָפן !
| = -- נו, אפשר האָסטו חרטה אפן שידוך, פרייד? ? ס'איז דאָ אַ רב
אין מאַזעפּעווקע, און אַ טײַך, און מע קאָן שרײַבן גט.,
-- אַזאַזאַ? אָט דאָס איז דײַן מיין? קוים אַמאָל זיך אויסגע-
קוועטשט! דו מיינסט, איך ווייס ניט, אַז דו קוקסט דערויף אַרױס?
דו ווילסט פון מיר פּטור ווערן! איך וייס, סטעמפּעניו, איך ווייס,
מיך וועסטו ניט נאַרן! איך בין גרויס אין די אויגן! נאָר פאַרװאָס
ט ט ע מ פע ניוּ 3061
קומט דאָס מיר, סטעמפּעניו? איך פרעג דיך, אדרבה זאָג מיר, פֿאַרי
װאָס קומט דאָס מיר ? לְאִם איך אויך וויסן !
--- עט ! -- ענטפערט איר סטעמפּעניו, טוט אַ מאַך מיט דער האַנט,
גייט-אַװעק צו זיך אין חדר און נעמט זיך אַראָפּ דאָס פידעלע פון דער
װאַנט.
דאָס פידעלע -- דאָס אין אינגאַנצן זײַן טרייסט, זײַן איינציקער
חבר אף דער וועלט, מיטן פידעלע קאָן ער פאַרגעטן זײַנע יסורים, דערמאָ-
נען זײַן יוגנט, זײַן פּרײַהײט, װאָס ער האָט אָנגעװאָרן אף אייביק, אף
אײיביק ! פי? פאַרשיידענע פּאַרשױנען רופט אים אַרױס דאָס געזאַנג פון
זײַן פידעלע; פיל שיינע, ליכטיקע, פריילעכע בילדער פון אַמאָל שטעלן
זיך אים פאָר, ווען ער הייבט-אָן צו שפּילן; זיי באַװײַון זיך --- און אַגט"
לויפן {...
צווישן די אַלֶע אַמאָליקע בילדער רירט אים אָן מער פון אַלע איין
בילד, װאָס ער קאָן גאָר נישט פאַרגעסן: דאָס שיינע ליבע בילד פון
רחלען מיט איר ליכטיק פּנים, מיט אירע בלויע אױיגן, מיט די לאַנגע
ברעמען, מיט איר װײַסן האַלדז און מיט איר זים, גוט שמייכעלע, פאַר
וועלכעס ער איז גרייט אַלֶץ, אַלץ אַוועקצוגעבן !
סטעמפּעניו שפּילט און שפּילט; ער שפּילט לאַנג, כדי דער שאָטן
פון רחלען זאָל ניט פאַרשװוונדן ווערן, וי תמיד. ער װויל כאָטש זען איר
שאָטן, די מחשכה אפילו ווענן רחלען איז באַ אים טײַער, זייער טײַער,
א
אין יענער צײַט האָט סטעמפּעניו געשפּילט אַזױ, וי ער האָט נאָך
קיינמאָל נישט געשפּילט, אין יענער צײַט, קאָן מען זאָגן, האָט ער גע"
גרייכט אין זײַן שפּילן בין דער העכסטער סדרגה. ער עס האָט אים
אין יענער צײַט נישט געהערט שפּילן, דער האָט נאָך קיין גוטס נישט
געהערט.
אַזױ קוועלן מיר אָן, ווען דאָס פייגעלע זינגט זיך אין שטײַגעלע:
עס חלומט זיך דעם פייגעלע גרינע בלעטלעך, בליענדיקע קווייטן, פרײַע
לופט, אַ פרייע וועלט, איין אָפּענע וועלט, אַ גרויסע ברייטע וועלט, און
עס באַקומט חשק צו זינגען, אויסצוגיסן דאָס ביטערע האַרץ --- און עס
זינגט, עס וויינט, עס צעגיסט זיך! און מיר קװעלןאָן, קלויבן דערפון
תענוג, האָבן אמת פאַרגעניגן,
202 שלום עפיכם
-- זי טוט מיר האַרציק באַנג! -- זאָגט סטעמפּעניו צום הונ-
דערטסטן מאָל פאַר זײַן קאָמפּאַניע כלייזמר, --- איך בענק נאָך איר
באמת, וי נאָך אַן אייגענער,. איך װאָלט איר נאָכנעפאָרן ביז יעהופּעץ,
ווען ניט,,,
און סטעמפּענין קוקט זיך. אַרום אַף אַלע זײַטן און דערזעט פרייך-
לען, װי זי שטייט און טענחט איבער אַ קונהטע פון קרעלן, פון זײַדענע
טיכלעך און פון בליטשקע... |
אונדזער פריידל האָט ביסלעכװײַן אײַנגעפירט אַ גאַנצע קראָם בא
זיך אין שטוב און איז געװואָרן אַ דעכטע סוחרטע, גלײַך מיט אַלֶע מאַ-
זעפּעוקער קרעמערקעס.
גאַנץ אָפטלעך קומט צו איר צ-גאַסט אירך מוטער, צפּורה די גראָ-
בע. זי זאָגט, אַז ישעיהקע בענקט זייער נאָך דער טאָכטער און שיקט זי
געװאָרן ווערן, װאָס פריידל מאַכט. נאָר פרייד? ווייס, אַז ס'איז אַ ליגן ;
זי ווייס גאַנץ גוט, אַז די מאַמע אין זשעדנע אין דער היים א שטיקל
ברויט, קומט זי אַהער אַביס? זיך אָפּפאַסטן און מאַכט זיך דאָ נאָר אַ
גאַנצן קימפּעט,
--- ווייסטו װאָס, טאָכטער ? מאַך אַזעלכע פּוטערבולקעס, װוי איך
פלעג אַמאָל מאַכן, געפלאָכטענע און גוט אויסגעטריקנט. דאָס מיט צי-
קאָריע איז זייער געזונט, און װוער עס קאָן פאַרדײַען מיט אַ סך פּוטער
--- איז גאָר גוט,. און אף אָנבײַסן הייס צופּרעגלען די פּלאָסטערן פון די
גענדז מיט אַ ציבעלקע. דער טאַטע, אויב דו געדענקסט, האָט דאָס ליב
פון תמיד אָן, געזונט, טאָכטער, זאָל מען זובן אין שיסל...
און צפּורה באַלעקט זיך אַזש און טראַכט-צו אַלֶע טאָג אַ נײַעם אָנ-
בײַסן מיט אַ נײַעם װאַרמעס מיט אַ מיטאָג און מיט אַ וועטשערע, --
און מע קאָן נישט זאָגן, אַז פרייד? איז דערפון שטאַרק צופרירן. די
ערשטע ואָך טראָגט זי דאָס װי עס איז איבער, נאָר אף דער אַנדערער
וואָך הייבט זי זיך אָן צו בלאָזן אף דער מאַמען, די מאַמע --- אַף איר,
ביז מע צעאַמפּערט זיך און מע לאָזט-אויס דעם גאַנצן כעס צו סטעמפּע-
ניון, װאָס ווי? זיך אַרײַנמישן און מאַכן שלום צווישן װוײַב מיט דער
שוויגער, |
--- ס'איז נישט דײַן עסק! -- זאָגט צו אים פרייד?. -- דוֹ האָב
ס ט ע 8 פ ע נ יו 303
נאָר קיין יסורים ניט, איך על מײַן מאַמען דײַן ירושה ניט אַוװעקגעבן,
זײַ רויק, סטעמפּעני !
-- אַ שיינער געניידעם ! -- זאָגט די שוויגער פון איר זײַט מיט
אַ שטאָך. -- אן אָקס האָט אַ לאַנגע צונג און קאָן קיין שופר ניט בלאָזן!
באַ לײַטן אַ שוויגער האָט כבוד גלײַך וי אַן אייגענע מאַמע. ער זעט,
דאַכט זיך, גאַנץ גום, װאָס פאַר אַ כבוד איך האָב פון מײַן טעכטערל,
וי זאָגט מען: שנײַץ די נאָז און שמיר דאָס פּנים, -- און ער זאָל עס
איר אפילו איבערקערן די צונג. אויך מיר אַ מאַן, משטיינס געואָגט, אַבי
גערימפּלט אפן פמידל, איך פאַרשטיי דאָס גאָר נים, װי אַזױ וװערט דאָס
אים ניט נמאס, טאַטעני ! װאָס מײַן טאָכטער נעמט זיך אַזױ איבער
--- ווייס איך ניט: אַז דאָס מזל גייט, קעלבט זיך אן אָקס אויך. מע
האָט שוין געזען אַזֶעלכע בריות, װי דו ! דײַן שווער אין אַמאָל געווען
אַזאַ שיינער פידלער, וי דו, נאָר גאָר ניט, װוי זאָגט מען: אַ נײַער בע-
זים קערט ריין. צו אַלצדינג דאַרף מען האָבן מז?, און אַז גאָט װויל, שיסט
אַ בעזים, ברוגז, סטעמפּעניו, דאַרפסטו אף מיר נים זײַן, װאָס איך זאָג
דיר דעם ריינעם אמת, און כאָטש יעדער הונט אין אודאי אַ בעל-הבית
אף זײַן שוועל, נאָר קיין פרעמדע בין איך דיר ניט, פארט אַ שויגער,
און אַן מע שפּילט זיך מיט דער קאַץ, נעמט מען פאַר ליב איר קראַץ...
און צפּורה שיט סיט ווערטלעך, וי פון אַ זאַק, װוי איר שטייגער
איז, אַז זי צערעדט זיך. נאָר סטעמפּעניו הערט נישט אויס ביזן סוף:
ער נעמט זיך צו דער פיד?, װוי תמיד, װי אַלע מאָל, ווען ס'איז אים שוין
גוט אָנגעזאָלעט אפן הארצן -- און דעמאָלט פאַרגעסט ער דאָס װײַב
מיט דער שווינער מיט אַלֶע צרות, און עס שטעלט זיך אים פאָר אַלץ
יענע רחלע מיט די בלויע אויגן...
;זי טוט מיר האַרציק, האַרצעדיק באַנג 1" -- טראַכט זיך סטעמפּעניו
און קלערט אַלץ תחבולות, וי אַרום קומט מען צו איר, וי אַזױ און ווּ
קאָן מען זי זען נאָך אַמאָל..
פּוסטע מחשבות ! ער ווייס ניט, אַז זײַן לידל?ל האָט ער שוין אט
באַלד-באַלד אָפּגעזונגען, אַז זײַן וועלטל האָט ער שוין כמעט אָפּגעקומען :
ער זעט ניט, וי זײַנע שיינע שװאַרצע לאָקן ווערן װאָס װײַטער שיטערער,
וי זײַנע פײַערדיקע אוינן װוערן-אָן ביסלעכװוײַז דעם גלאַנץ, אַזױ װי אף
זײַן װײַסן שטערן ליינן זיך שוין קנייטשן,
64 | שלום עפֿיכט
נאַרישער נבור ! פאַרגעס זיך נישט. זע, װי באַ דער זײַט שטייט
דײַן דלילה, דײַן װײַב פריידל, די דאָזיקע דלילה האָט דיך פאַרװיגט,
פאַרשלעפערט בא זיך אַפן שויס, שטילערהייט אָפּגעשױירן דײַנע לאַנגע
האר און צוגענומען באַ דיר דעם כח, איננאַנצן דײַן כח, װי יענע דלילה
בא שמשון הגבור,.. דיר איז נגעבליבן איצטער איין טרייסט אף דער וועלט
--- די פידל. | |
שפּיל, סטעמפּעניו, שפּיל אַפן פידל ! שפּיל, און מיר װועלן האָרכן...
ג
0 0806 יוותנזקמנג 66 26806 36
מס ,1952 06 סצפמז 46 15 4184 61
6 "1808 28048מיזאד'' א
2981 048088110 ,ת08ז101661 8106
8 א8סםסטם ,86.0119 עד ימ
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11